Dunyodan
“Odamlar endi yanada g’azablangan va qat’iyroq.”
Minglab eronliklar poytaxt Tehron va boshqa bir qancha shaharlarda ko‘chalarga chiqib, Islom Respublikasini tugatish va ko‘p joylarda monarxiyani tiklashni talab qildi.
Mamlakat bo‘ylab turli qatlamlardan, yoshu qari, boyyu kambag‘al, qariyb yarim asrdan beri hukmronlik qilib kelayotgan ruhoniy tuzumga nisbatan g‘azabini izhor qilmoqda.
Tehronlik bir yosh ayol Bi-bi-siga norozilik bildirganini, chunki uning orzulari “o’g’irlangan” va u rejim “bizda chinqirish uchun ovozimiz bor va sizning yuzingizga musht tushirishga hali ham kuchimiz borligini” bilishini xohlayotganini aytdi.
Yana biri noroziliklarni keltirib chiqarayotgan umidsizlik va umidsizlik haqida gapirdi.
“Biz noaniqlikda yashayapmiz”, dedi u. “Men o’zimni ko’chib o’tishga qanotlarim va maqsadlarimga erishish umidim yo’qligini his qilyapman. Bu yerda hayot chidab bo’lmas holga aylanib bormoqda”.
Dekabr oyi oxiridan beri Erondagi norozilik namoyishlari chuqur iqtisodiy va siyosiy noroziliklar tufayli har kuni kengayib, kuchayib bordi.
29 yoshli Sino payshanba kuni poytaxt Tehron g‘arbidagi Karaj shahridan Bi-bi-si bilan suhbatda “Odamlar endi jasoratliroq bo‘layapti”, dedi. “Men oziq-ovqat sotib olgani borganimda, odamlar kunduzi baland ovozda hukumatga qarshi baqirishdi! Namoyishlar to’xtaydi deb o’ylagandim, ammo ular hech qanday kuchini yo’qotgani yo’q”.
Eronda mustaqil ommaviy axborot vositalarining erkin faoliyat yuritishiga ruxsat berilmagan, ko‘p odamlar ochiqchasiga gapirishdan qo‘rqishadi va hozirda internet qattiq cheklangan, nima bo‘layotgani haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lishni qiyinlashtiradi. BBC elektr ta’minotidagi uzilishlar oldidan odamlar bilan suhbatlashdi.
Biroq tasvirga olingan va ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilingan ayrim norozilik namoyishlarining ko‘lami qanchalik ko‘p ekanini yashirib bo‘lmaydi.
Eronliklarning o’z hukumatlariga nisbatan ko’plab noroziliklari bor: siyosiy erkinlikning yo’qligidan tortib, korruptsiyaga qadar, narxlarning halokatli oshishiga olib kelgan iqtisodiy vaziyatgacha.
Erondagi so‘nggi yirik norozilik namoyishlari 2022-yilda majburiy hijobni noto‘g‘ri kiymaganlikda ayblangan Mahsa Amini ismli yosh ayolning hibsda o‘ldirilgani sabab bo‘lgan.
Bu gal 28 dekabr kuni Tehrondagi tarixiy Katta bozorda do‘kon sotuvchilari Eron valyutasining keskin tushib ketganini bahona qilgan ish tashlashi Islom Respublikasi qonuniyligi uchun yangi inqirozni keltirib chiqardi.
Universitetlarda norozilik namoyishlari davom etdi. Hokimiyat zudlik bilan ob-havoning sovuqligi sababli obektni yopishni buyurgan. Ammo o‘sha paytga kelib uchqunlar mamlakatda yanada kengroq yong‘inlarni yoqib yubordi va ko‘plab kichik shahar va shaharlarda, xususan, g‘arbiy Eronda to‘qnashuvlar boshlandi.
So’nggi bir necha kun ichida ko’chalarda eshitilgan ba’zi qo’shiqlar tanish tuyuladi. “Diktatorga o‘lim” 86 yoshli oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyga ishora. “Azadi, azadi” yoki “erkinlik, erkinlik” ko’pincha ishlatiladi.
Yana bir mashhur ashula: “Mullalar dafn etilmaguncha bu vatan vatan emas”.
Ammo bu so‘nggi noroziliklarda yangilik: “Pahlaviy qaytadi” degan shior. U 1979 yilda hokimiyatdan ag’darilgan marhum Eron shohining o’g’li Rizo Pahlaviy sharafiga nomlangan. Payshanbaga o’tar kechasi xalqni ko’chaga chiqishga chaqirgan ham aynan u edi.
So‘nggi kunlardagi norozilik namoyishlarida monarxiyaga qaytish talablari kuchaymoqda.
“Shaxsan menimcha, u bu vaziyatdan chiqishning yagona yo‘li”, — dedi Tehronlik 26 yoshli Sara BBCga.
Boshqa eronliklarning aytishicha, ular monarxiyani qo’llab-quvvatlash ifodalarini umidsizlik va amaldagi hukumatni ag’darish uchun alternativa yo’qligi belgisi sifatida ko’rishadi.
“Men Rizo Pahlaviyning eng ashaddiy muxlisi emasman, lekin rostini aytsam, mening shaxsiy fikrim hozir muhim emas”, dedi tehronlik 27 yoshli Mariam BBCga. “Birlashish va birlashish muhimroq. Atmosfera “Ayollar hayoti erkinligi” norozilik namoyishlaridan farq qiladi (2022 yilda).”
Uning so’zlariga ko’ra, ularni ajratib turadigan narsa Marta Amini uchun qayg’ulari edi.
“Ammo odamlar endi g’azablangan va qat’iyatliroq ko’rinadi.”
Iroq bilan chegara yaqinidagi g‘arbiy Ilam shahrida yashovchi yana bir ayolning aytishicha, odamlar hukumatga aloqador supermarketlarga hujum qilib, hukumatdan jirkanishlarini ko‘rsatish uchun mahsulotlarni uloqtirmoqda.
U BBCga namoyishlarda qatnashayotgan rejim arboblari oilalaridagi yoshlarni ham bilishini aytdi. “Mening bir do‘stim va uning uch singlisi, otasi razvedkada taniqli shaxs bo‘lib, unga bildirmasdan qatnashyapti.
Bu mamlakatda favqulodda holat. Va uning qaerga borishini hech kim aniq bilmaydi.
Pokiston Bosh vaziri Shahboz Sharif Islomobod Yaqin Sharqdagi vaziyat boʻyicha “mazmunli va konstruktiv muhokamalar” oʻtkazishga tayyor ekanini aytdi.
Bu haqda bosh vazir ijtimoiy tarmoqda ma’lum qildi
Avvalroq Tashqi ishlar vazirligi OAVni mish-mishlardan tiyilib, AQSh va Eron rasmiylarining Yaqin Sharq mojarosi fonida Islomobodda uchrashishi mumkinligi haqidagi xabarlarga javoban rasmiy bayonotni kutishga chaqirgan edi.
23 mart kuni AQSh prezidenti Donald Tramp Eron bilan muzokaralar olib borilishini eʼlon qildi va shundan soʻng Eron energetika obʼyektlariga hujumlarni besh kunga toʻxtatdi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, maxsus elchi Stiv Uitkoff va tadbirkor Jared Kushner “Erondagi eng muhim odamlar” bilan uchrashgan. Biroq Tehron Vashington bilan aloqalarini rad etdi. Axios, AQSh rasmiylariga tayanib, so’nggi kunlarda Turkiya, Misr va Pokiston vositachilik qilganini xabar qildi.
Express Tribune nashri Islomobod AQSh delegatsiyasi ishtirokidagi muzokaralar uchun potentsial joy sifatida ko‘rib chiqilayotganini xabar qildi.
Shveytsariya Eronga qarshi urush munosabati bilan AQShga qurol eksport qilishni taqiqladi. Bu holat davlatning betarafligi tamoyili bilan izohlanadi.
“Ushbu mojaro vaqtida Eron bilan harbiy mojaroda ishtirok etayotgan mamlakatlarga oʻq-dorilarni eksport qilishga ruxsat berilmaydi”, — deyiladi Shveysariya hukumati bayonotida.
Bern rasmiylari AQSh va Isroil Eronga qarshi keng ko‘lamli urush boshlagan joriy yilning 28-fevralidan beri Vashingtonga qurol sotishga ruxsat bermayapti.
Joriy yilning 14 mart kuni Shveysariya hukumati Eronga yo‘l olgan Amerikaning ikkita razvedkachi samolyotining o‘z havo hududi uzra uchib o‘tishini to‘sib qo‘ydi.
1996 yilda qabul qilingan Shveytsariya federal qonuni inson huquqlari va betaraflik tamoyillariga asoslangan harbiy texnika va texnologiyalarni import qilish, eksport qilish va tashish uchun litsenziyalarni talab qiladi.
Ushbu standartga ko’ra, Isroil so’nggi yillarda harbiy texnikani eksport qilish uchun litsenziyadan mahrum qilingan. Bu tartib Eronning o’ziga ham tegishli.
Qo’shma Shtatlarga qarshi qurol embargosi maxsus ekspertlar qo’mitasi tomonidan nazorat qilinadi.
Tahlillarga ko‘ra, Vashington Bernning ikkinchi yirik qurol importchisi hisoblanadi. 2025 yilda Qo’shma Shtatlar Shveytsariyadan taxminan 120 million dollarlik qurol sotib oldi.
Shveytsariya 2003-yilda AQSh Iroqqa bostirib kirganida oʻz havo hududidan foydalanish va qurol-yarogʻ sotishni taqiqlagan edi.
Tahlilchi Gailatoja Gafarxoʻja Oʻgʻlining aytishicha, “Shveytsariyaning qarori Vashington uchun kutilmagan zarba boʻlishi mumkin, chunki Shveytsariya harbiy sanoati AQShning baʼzi mudofaa tizimlari uchun muhim komponentlar yetkazib beruvchi hisoblanadi. Bu harakat Bernning xalqaro maydonda “xolis hakam” sifatidagi mavqeini saqlab qolish va mojaro ishtirokchisi boʻlmaslik istagini yana bir bor tasdiqlaydi.
G’arb davlatlari tomonidan AQShga qarshi qurol embargosi joriy etilishi Oq uy uchun katta ramziy zarba hisoblanadi. Chunki bu Vashingtonning Tehronga qarshi urushini hatto eng yaqin ittifoqchilari ham tan olmasligining yana bir isbotidir.
AQSh va Isroil Eronga qarshi urush boshlagan 28-fevraldan beri jahon energetika bozorlarida narxlar keskin oshgan. Vashington va Tel-Aviv Eronga qarshi hujumlar uyushtirdi va mamlakat oliy rahbari Ali Xomanaiy va ko’plab harbiy qo’mondonlarni o’ldirdi, ammo Fors davlati kutilgandek osonlik bilan taslim bo’lmadi.
Pentagon Kongressdan Eronga qarshi harbiy amaliyotlarni davom ettirish uchun 200 milliard dollardan ortiq mablagʻ ajratishni soʻramoqda.
Prezident Tramp bir tomondan jahon energetika bozoridagi narxlarning oshishi, ikkinchi tomondan Amerika jamoatchiligi va isyonchi kuchlarning bosimi tufayli yakuniy maqsadga erishilmagan bo‘lsa-da, urushdan chiqish yo‘lini qidirayotgani aytiladi.
Qolaversa, Eron bilan urush Qo’shma Shtatlar xalqaro maydonda asosan yakkalanib qolganini ko’rsatdi. Buni prezident Tramp va Oq uy rasmiylarining asabiy bayonotlari ham tasdiqlaydi.
Avval xabar qilinganidek, prezident Tramp kecha NATO davlatlarini Eron bilan bog‘liq mojaroda faol ishtirok etmayotgani uchun qattiq tanqid qilib, ularni “ayyor” deb atadi.
Aslida prezident Tramp avvalroq NATO davlatlaridan Hormuz boʻgʻozi orqali neft va gaz eksportini tiklashda yordam soʻragan edi.
Ammo AQShning Britaniya va Fransiya kabi ittifoqchilari ehtiyotkorligicha qolmoqda. Yaponiya va Avstraliya Xurmuzga harbiy kemalar jo‘natish niyatida emasligini ma’lum qilgan.
Financial Times gazetasi Eron tarixidagi eng katta banknot bo‘lgan 10 million rial muomalada ekanligini ma’lum qildi.
Bu orqali hukumat o‘sib borayotgan inflyatsiyani jilovlashga va naqd pulga bo‘lgan ehtiyojni qondirishga harakat qilmoqda.
Shu haftadan boshlab banklar taxminan 7 dollarlik yangi 10 million rial banknotlarni tarqatishni boshladilar. Eronliklar elektron tizim buzilishidan qo‘rqib, bankomatlar oldida navbatga turishdi. Natijada, banknotalar tezda yo’q bo’lib ketdi.
Yangi pushti banknotning old tomonida IX asrda qurilgan Yazdning Jome masjidi, orqa tomonida esa 2500 yillik Bam qal’asi tasvirlangan.
Bu qadam Eron iqtisodiyotining urushdan keyingi og‘ir ahvoliga yana bir dalildir. 19-fevralda yakunlangan oyda inflyatsiya 47,5 foizni tashkil etdi.
Dunyodan
Qo‘shma Shtatlar “yadroviy tahdid” tug‘dirishi mumkin bo‘lgan davlatlar ro‘yxatini e’lon qildi.
Qo’shma Shtatlar Rossiya, Xitoy, Eron, Shimoliy Koreya va Pokistonni AQShga yadroviy qurol bilan hujum qilishga qodir davlatlar ro’yxatiga kiritadi. Bu maʼlumotlar AQSh hukumati razvedka hamjamiyatining yillik hisobotida keltirilgan.
“Xitoy, Rossiya, Shimoliy Koreya, Eron va Pokiston yadroviy va oddiy kallaklarga ega boʻlgan turli xil yangi, ilgʻor va anʼanaviy raketa uchirish tizimlarini tadqiq qilmoqda va ishlab chiqmoqda”, — deyiladi hisobotda. Razvedka idoralari taxminiga ko‘ra, 2035-yilga borib AQShga 16 mingdan ortiq raketa tahdid soladi, bugungi kunda ularning soni 3000 dan oshdi.
Shimoliy Koreya butun AQSh hududiga zarba bera oladigan qit’alararo ballistik raketani muvaffaqiyatli sinovdan o‘tkazdi. Hujjatda, shuningdek, Xitoy, Eron, Shimoliy Koreya, Pokiston va Rossiya “AQShga tahdid solishi mumkin bo‘lgan ilg‘or raketalarga ustuvor ahamiyat berishda” davom etishi aytiladi.
Bunga javoban razvedka idoralari Rossiyani “Arktikadagi asosiy muammo” deb atadi. Hujjatda aytilishicha, Rossiya kuchlar muvozanati uchun kengroq global raqobatning bir qismi sifatida mintaqadagi o‘z manfaatlarini ilgari surishga intiladi.
Hisobotga ko‘ra, Xitoy Arktikadagi strategik va iqtisodiy manfaatlarini, birinchi navbatda, Rossiya bilan munosabatlari orqali ilgari surish uchun ancha cheklangan sa’y-harakatlarni amalga oshirgan.
AQSh prezidenti Donald Tramp AQSh milliy xavfsizligini ta’minlash uchun Grenlandiyaga muhtojligini aytdi. Aks holda, u orol Rossiya yoki Xitoy tomonidan nazorat qilinishini ta’kidladi.
BBC tahliliga ko‘ra, Eronning Yaqin Sharqdagi AQSh harbiy bazalariga hujumlari dastlabki 14 kun ichida taxminan 800 million dollar zarar keltirgan.
Xabarda aytilishicha, ko‘p zarar Eronning jangovar harakatlarning birinchi haftasida amalga oshirgan javob hujumlari tufayli yetkazilgan. Bu nishonlarga AQShning Yuqori balandlikdagi hududdan mudofaa tizimi (THAAD) va Iordaniya havo bazasi AN/TPY-2 radar tizimi kiritilgan. Tahlillarga ko’ra, ikkinchisining qiymati taxminan 485 million dollarga baholanmoqda. Bundan tashqari, Eron hujumlari AQShning Yaqin Sharqdagi harbiy bazalaridagi binolar va infratuzilmalarga qo‘shimcha 310 million dollar zarar yetkazdi, deya xabar beradi BBC.
Sun’iy yo’ldosh tasvirlari tahlili shuni ko’rsatadiki, Eron ham kamida uchta AQSh havo bazasiga bir necha bor hujum qilgan: Quvaytdagi Ali al-Salim, Qatardagi al-Udeid va Saudiya Arabistonidagi shahzoda Sulton. BBCning xabar berishicha, bu takroriy hujumlar Eron muhim ob’ektlarga hujum qilish niyatida ekanligini ko’rsatadi.
Senatorlar bilan bo‘lib o‘tgan shaxsiy konferensiyada Pentagon rasmiylari AQSh urushning dastlabki olti kunida kamida 11,3 milliard dollar sarflaganini ma’lum qildi, deb xabar berdi ABC News. The Washington Post gazetasining yozishicha, Pentagon harbiy amaliyotning dastlabki ikki kunida o‘q-dorilarga 5,6 milliard dollar sarflagan.
Saloh «Liverpul»dan ketadi
Jismoniy tarbiya va sport sohasidagi munosabatlar tartibga solindi
Atom elektr stansiyasini qurishda xavfsizlik birinchi o’rinda turadi
-
Jamiyat5 days agoChilonzorda Al-Xorazmiy ko‘chasining bir qismi yopiladi
-
Siyosat2 days agoIslom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston va Turkmaniston yetakchilari bir-birlarini tabrikladilar
-
Jamiyat4 days agoImom Buxoriy masjid-majmuasida ilk hayit namozi o‘qildi (foto)
-
Sport4 days ago
Masharipov va Fayzullayev jarohat sabab xalqaro turnirda qatnashmaydi
-
Jamiyat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston xalqini hayit bilan tabrikladi
-
Siyosat5 days agoShavkat Mirziyoyev va Shahboz Sharif o‘rtasida telefon muloqoti bo‘lib o‘tdi
-
Jamiyat1 day agoO‘zbekistonda taksichilarni aldashning yangi firibgarlik usuli fosh etildi