Dunyodan
“Odamlar endi yanada g’azablangan va qat’iyroq.”
Minglab eronliklar poytaxt Tehron va boshqa bir qancha shaharlarda ko‘chalarga chiqib, Islom Respublikasini tugatish va ko‘p joylarda monarxiyani tiklashni talab qildi.
Mamlakat bo‘ylab turli qatlamlardan, yoshu qari, boyyu kambag‘al, qariyb yarim asrdan beri hukmronlik qilib kelayotgan ruhoniy tuzumga nisbatan g‘azabini izhor qilmoqda.
Tehronlik bir yosh ayol Bi-bi-siga norozilik bildirganini, chunki uning orzulari “o’g’irlangan” va u rejim “bizda chinqirish uchun ovozimiz bor va sizning yuzingizga musht tushirishga hali ham kuchimiz borligini” bilishini xohlayotganini aytdi.
Yana biri noroziliklarni keltirib chiqarayotgan umidsizlik va umidsizlik haqida gapirdi.
“Biz noaniqlikda yashayapmiz”, dedi u. “Men o’zimni ko’chib o’tishga qanotlarim va maqsadlarimga erishish umidim yo’qligini his qilyapman. Bu yerda hayot chidab bo’lmas holga aylanib bormoqda”.
Dekabr oyi oxiridan beri Erondagi norozilik namoyishlari chuqur iqtisodiy va siyosiy noroziliklar tufayli har kuni kengayib, kuchayib bordi.
29 yoshli Sino payshanba kuni poytaxt Tehron g‘arbidagi Karaj shahridan Bi-bi-si bilan suhbatda “Odamlar endi jasoratliroq bo‘layapti”, dedi. “Men oziq-ovqat sotib olgani borganimda, odamlar kunduzi baland ovozda hukumatga qarshi baqirishdi! Namoyishlar to’xtaydi deb o’ylagandim, ammo ular hech qanday kuchini yo’qotgani yo’q”.
Eronda mustaqil ommaviy axborot vositalarining erkin faoliyat yuritishiga ruxsat berilmagan, ko‘p odamlar ochiqchasiga gapirishdan qo‘rqishadi va hozirda internet qattiq cheklangan, nima bo‘layotgani haqida to‘liq tasavvurga ega bo‘lishni qiyinlashtiradi. BBC elektr ta’minotidagi uzilishlar oldidan odamlar bilan suhbatlashdi.
Biroq tasvirga olingan va ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qilingan ayrim norozilik namoyishlarining ko‘lami qanchalik ko‘p ekanini yashirib bo‘lmaydi.
Eronliklarning o’z hukumatlariga nisbatan ko’plab noroziliklari bor: siyosiy erkinlikning yo’qligidan tortib, korruptsiyaga qadar, narxlarning halokatli oshishiga olib kelgan iqtisodiy vaziyatgacha.
Erondagi so‘nggi yirik norozilik namoyishlari 2022-yilda majburiy hijobni noto‘g‘ri kiymaganlikda ayblangan Mahsa Amini ismli yosh ayolning hibsda o‘ldirilgani sabab bo‘lgan.
Bu gal 28 dekabr kuni Tehrondagi tarixiy Katta bozorda do‘kon sotuvchilari Eron valyutasining keskin tushib ketganini bahona qilgan ish tashlashi Islom Respublikasi qonuniyligi uchun yangi inqirozni keltirib chiqardi.
Universitetlarda norozilik namoyishlari davom etdi. Hokimiyat zudlik bilan ob-havoning sovuqligi sababli obektni yopishni buyurgan. Ammo o‘sha paytga kelib uchqunlar mamlakatda yanada kengroq yong‘inlarni yoqib yubordi va ko‘plab kichik shahar va shaharlarda, xususan, g‘arbiy Eronda to‘qnashuvlar boshlandi.
So’nggi bir necha kun ichida ko’chalarda eshitilgan ba’zi qo’shiqlar tanish tuyuladi. “Diktatorga o‘lim” 86 yoshli oliy rahnamo Oyatulloh Xomanaiyga ishora. “Azadi, azadi” yoki “erkinlik, erkinlik” ko’pincha ishlatiladi.
Yana bir mashhur ashula: “Mullalar dafn etilmaguncha bu vatan vatan emas”.
Ammo bu so‘nggi noroziliklarda yangilik: “Pahlaviy qaytadi” degan shior. U 1979 yilda hokimiyatdan ag’darilgan marhum Eron shohining o’g’li Rizo Pahlaviy sharafiga nomlangan. Payshanbaga o’tar kechasi xalqni ko’chaga chiqishga chaqirgan ham aynan u edi.
So‘nggi kunlardagi norozilik namoyishlarida monarxiyaga qaytish talablari kuchaymoqda.
“Shaxsan menimcha, u bu vaziyatdan chiqishning yagona yo‘li”, — dedi Tehronlik 26 yoshli Sara BBCga.
Boshqa eronliklarning aytishicha, ular monarxiyani qo’llab-quvvatlash ifodalarini umidsizlik va amaldagi hukumatni ag’darish uchun alternativa yo’qligi belgisi sifatida ko’rishadi.
“Men Rizo Pahlaviyning eng ashaddiy muxlisi emasman, lekin rostini aytsam, mening shaxsiy fikrim hozir muhim emas”, dedi tehronlik 27 yoshli Mariam BBCga. “Birlashish va birlashish muhimroq. Atmosfera “Ayollar hayoti erkinligi” norozilik namoyishlaridan farq qiladi (2022 yilda).”
Uning so’zlariga ko’ra, ularni ajratib turadigan narsa Marta Amini uchun qayg’ulari edi.
“Ammo odamlar endi g’azablangan va qat’iyatliroq ko’rinadi.”
Iroq bilan chegara yaqinidagi g‘arbiy Ilam shahrida yashovchi yana bir ayolning aytishicha, odamlar hukumatga aloqador supermarketlarga hujum qilib, hukumatdan jirkanishlarini ko‘rsatish uchun mahsulotlarni uloqtirmoqda.
U BBCga namoyishlarda qatnashayotgan rejim arboblari oilalaridagi yoshlarni ham bilishini aytdi. “Mening bir do‘stim va uning uch singlisi, otasi razvedkada taniqli shaxs bo‘lib, unga bildirmasdan qatnashyapti.
Bu mamlakatda favqulodda holat. Va uning qaerga borishini hech kim aniq bilmaydi.