Mahalliy
Oldindan to‘lovli uylar uchun shartnomaning “xavfli” bandlari yoxud “huquqiy hujjat” girdobi
Hozir uy olmoqchimisiz marhamat, agar mablag‘ingiz yetmasa bosh to‘lovni to‘lashingiz, shoshmayotgan bo‘lsangiz uy bitguncha kutishingiz mumkin. Ammo keyingi paytlarda ayrim fuqarolarimiz qurilayotgan uylar uchun oldindan to‘lov qilib uy bitmayotgani bo‘yicha murojaat qilayotgani, chala qolib ketganiga yarasha pulini qaytarib ololmayotganiga guvoh bo‘layapmiz. Bunga asosiy sabablardan biri xaridor uyga to‘lov qilish uchun imzo qo‘yiladigan hujjat – shartnoma bandlarini yaxshilab o‘rganmasligi.
Advokatlik sohasida 10 yildan beri, huquq tizimida 17 yildan beri professional faoliyat bilan shug‘ullanayotgan advokat, Samarqand viloyati, Kattaqo‘rg‘on shahridagi “OPIS” advokatlik byurosi rahbari Azamat Ashirbayev bizga bu haqda juda qiziqarli va foydali ma’lumotlarni berdi.
– Yangi qurilayotgan uylardan oldindan to‘lov qilib xonadon olayotganlar shartnoma shartlarini to‘liq tushunib imzo chekadi, deb ayta olasizmi? Amaliyotingizda eng ko‘p uchraydigan huquqiy xatolar qaysilari va bu xavflar nimalardan iborat? Yaqinda facebook sahifangizda o‘zingiz tanishib chiqqan ana shunday shartnomalardan birini tahlil qilgandingiz…
– Men tanishgan o‘sha hujjatda xavf shartnomaning birinchi sahifasidan boshlanganini ko‘rdim. Xaridor odatda uchta asosiy xatoga yo‘l qo‘yadi: birinchisi, narx kafolatlanmagan bo‘ladi. Qurilish materiallari kommunal to‘lovlari va hokazolar qimmatlashsa yoki maydon o‘lchami texekspertizadan keyin kattaroq chiqsa, kompaniya narxni oshirishi mumkin, kamroq chiqsa chegirma qilmaydi.
Bu har doim quruvchining manfaatiga ishlaydi. Ikkinchisi, qurilish kechiksa javobgarlik amalda yo‘q. Shartnomada kompaniyaga kechiktirish uchun bahona ko‘p, lekin xaridorga kompensatsiya deyarli ko‘zda tutilmagan, bo‘lsa ham 0,01-0,05 foizgacha belgilangan bo‘ladi.Uchinchidan, to‘lov kechiksa, katta jarima va shartnomani bekor qilish xavfi bor. Ya’ni xaridor bir kun kechiksa 0,5 foiz penya to‘laydi va bu juda katta miqdor, ikki oy kechiksa shartnomani bir tomonlama kompaniya bekor qiladi – bu ham faqat quruvchi foydasiga xizmat qiladi. O‘sha shartnomada yengil shartlar quruvchining, katta tavakkal va og‘ir majburiyatlar xaridorning zimmasida ekanligini ko‘rdim. Demak. asosiy xavf shartnoma muvozanatsizligi.
– Qurilish shirkatlari tayyorlaydigan shartnomalarda “mayda” deb qaraladigan, lekin keyin katta muammoga aylanadigan bandi qaysilar? Ya’ni, xaridor shartnomaga imzo qo‘yishdan oldin qaysi bandlarga shubha bilan qarashi kerak?
– “Mayda” ko‘ringan, lekin keyin katta muammoga aylanadigan bandlar odatda quyidagilar: narxning oshishi mumkinligi, qurilish muddati cho‘zilganligi uchun qurilish shirkatlarida haqiqiy javobgarlik yo‘qligi, oylik to‘lov kechiksa, xaridorga katta jarima va shartnomani bir tomonlama bekor qilish huquqi faqat quruvchiga berilgani, uyni qabul qilib olish bo‘yicha qat’iy majburiyat faqat xaridorda borligi, quruvchida esa topshirishda talablar yo‘qligi. Qolaversa, mijoz to‘lagan mablag‘ (xaridor tomonidan ulushdor sifatidagi oylik to‘lovlar) qayerga sarflanishi ustidan nazorat yo‘q, ya’ni bu pullarni cheklovlarsiz tasarruf etish shartnomada ko‘rsatilganligi – amalda ulushdor pulini quruvchiga istagan usulda va joyga sarflashiga roziligini berib qo‘yganligi. Qisqasi, shartnomadagi arzimas tuyulgan bandlarning aksari keyinchalik xaridor uchun katta moliyaviy yuk va huquqiy muammoga aylanishi mumkin.
Imzo qo‘yishdan oldin xaridor eng avvalo, quyidagi bandlarni sinchiklab o‘qishi kerak, chunki aynan shu joylar eng katta xavfni hali sotuv ofisidan chiqib ketmasidanoq paydo qiladi. Bular yuqorida aytganimdek, narx o‘zgarishi mumkin bo‘lgan – “material qimmatlashsa”, “maydon boshqacha chiqsa”, “texnik o‘lchov qayta hisoblansa” kabi bandlar keyin katta qo‘shimcha to‘lov degani.
Ob’yekt parametrlari noaniq bo‘lishi, ya’ni blok, pod’yezd, metr², qavat aniq yozilmagan shartnomani imzolash o‘z-o‘zini xavfga qo‘yish bilan barobar.
– Ko‘pchilik notariusga ishonib shartnomani imzolaydi. Amalda notarius qaysi xatolar uchun javob bermaydi?
– Notariusning vazifasi – shaxsni aniqlash va imzoni tasdiqlash, xolos. U shartnoma mazmunini tahlil qilmaydi, taraflarning manfaati qay darajada himoyalanganini tekshirmaydi.
Notarius yuridik ekspertiza bilan shug‘ullanmaydi. U shartnomaning adolatli yo adolatsizligini tekshirmaydi. Shuning uchun “notarius bor-ku” degan ishonch – eng katta adashishlardan biri. Juda ko‘p holatlarda esa shartnoma ikki taraflama tuzilib, u notariusdan tasdiqlanishi talab qilinmaydi.
– Siz ko‘rib chiqqan shartnomada qurilish muddati kechikishi bo‘yicha kompaniya javobgar degan band bormi? Agar yo‘q bo‘lsa, xaridor to‘lov qilib na uyni, na pulni qaytarib ololmay qolish xavfi qay darajada?
– Men ko‘rib chiqqan shartnomada qurilish muddati kechiksa kompaniyaning aniq, qat’iy javobgarligi belgilanmagan, bor-yo‘g‘i 0,04 foiz penya ko‘zda tutilgan. Lekin, “Davlat organlari talab qilib qolsa”, “loyiha o‘zgarsa”, “qo‘shimcha talablar yuzaga kelsa” degan bahonalar orqali muddatni osongina uzaytirish imkoni berilgan va bu bilan o‘sha arzimas penyani to‘lashdan ham qutilib qoladi. Shuning uchun xaridor uchun xavf juda yuqori – u to‘lovni o‘z vaqtida to‘laydi, lekin qurilish 6 oyga emas, 1-2 yilga ham kechikishi mumkin va bunda kompaniyadan real kompensatsiya olish mexanizmlari yo‘q.
– Shartnomada sifat past bo‘lsa ham ma’lum kun ichida xonadonni qabul qilish talabi borligi haqiqatan ham xaridor zarariga ishlaydimi?
– Ha, bu ikki band – xaridor uchun eng katta xavfli mexanizmlardan hisoblanadi. Yuqorida tahlil qilingan shartnomada to‘lov kechiksa – (har kuni 0,5 foiz to‘lanmay qolgan qismidan emas), shartnoma summasidan jarima, agar ikki oy kechiksa – kompaniya shartnomani bir tomonlama bekor qilishi mumkin, 10 foiz to‘langan pulidan jarima tariqasida ushlab qoladi. Va qolgan pulni 30 kun ichida qaytarib berish majburiyatini zimmasiga oladi, ana endi agar o‘sha 30 kundan keyin ham qaytarmasa, har bir o‘tkazib yuborilgan kun uchun, diqqat qiling 0,01 foiz penya to‘lash majburiyatini oladi, bu nima degani, tushunarli bo‘lishi uchun aytaman, deylik, quruvchi xaridorga 100 million so‘m pulini 30 kun ichida qaytarish majburiyatini olgan, agar 30 kunda qaytarmasa, bir kunlik penya 10 ming so‘m, bir oyligi esa 300 ming so‘m, juda oz va qulay-a? Axir ushbu pullarni quruvchi egasiga bermasdan “aylantirib” tursa, bir yiliga 3,65 foiz penya to‘laydi, xolos. Ayting-chi qaysi bankdan bunaqa shartlarda kichkina foizga kredit olish mumkin?
Yana, xonadondan kamchilik topilsa ham xaridor uyni 10 kun ichida qabul qilib olishi shart, bu yerda qanday holatda topshirish aniq ko‘rsatilmagan, ya’ni nuqsonlari bor, sifatsiz ta’mirlangan bo‘lsa, zaruriy santexnik jihozlar o‘rnatilmagan, svet, suv, gaz ulanmagan va ro‘yxatga olinmagan bo‘lsa xaridorning himoya mexanizmlari yo‘q, qabul qilmasa – “ayb xaridorda” deb hisoblanadi. Bu nimaga olib keladi? Xaridorning moliyaviy xavfini keskin oshiradi. Bir-ikki kun kechikishda ham katta qarz yuzaga keladi. Kompaniyaga keng imkoniyat, xaridorga bosim beradigan mexanizm yaratiladi. Chunki har kuni jarima ishlar ekan, xaridor bahsli nuqsonlarni ham “mayli, kamchiliklar keyin tuzatilar” deb uyni qabul qilib oladi, oqibatda sifatsiz uyga ega bo‘lish xavfi oshadi.
– Shartnomada tushgan pullar kompaniya tomonidan qanday ishlatilishi mumkinligi qayd etiladimi?
– Agar shartnomada kompaniyaga tushgan pullar “cheklovsiz ishlatilishi mumkin” deb yozilgan bo‘lsa, bu degani – xaridorlarning puli aynan shu uy qurilishiga sarflanishi shart emas. Kompaniya pulni boshqa ob’yekt qurilishiga, qarzlarni yopishga, o‘zining operatsion xarajatlariga yo‘naltirishi mumkin.
Bu band eng katta xavflardan biri, chunki qurilish to‘xtab qolishi ehtimoli keskin oshadi. Agar pulni boshqa loyihalarga sarflab yuborishsa, bu ob’yektda mablag‘ yetishmasligi yuzaga keladi va qurilish sustlashadi yoki umuman to‘xtaydi. Xaridorning pullari mutlaqo himoyasiz qoladi. Uy bitmasa ham, qaysi pul qayerga sarflanganini so‘rab bo‘lmaydi – chunki shartnomaning o‘zi kompaniyani himoya qiladi. Kompaniya bankrot bo‘lib qolsa pulni qaytarishning amalda deyarli imkoni yo‘q. Chunki mablag‘lar aniq bir ob’yektga bog‘lanmagan, ular “erkin sarflangan” hisoblanadi. Men o‘rgangan shartnomada aynan shu band bor – bu esa qurilishning uzoqqa cho‘zilishi yoki to‘xtab qolish xavfini oshiradi.
– Qurilish kechiksa yoki sifat kutilganday bo‘lmasa, xaridor amalda nimani talab qilishga haqli? Shartnomada narx, muddat yoki javobgarlik masalasi noaniq yozilgan bo‘lsa, bu hujjatni qayta muhokama qilish imkoniyati bormi?
– Agar shartnomada muddat, sifat yoki javobgarlik aniq ko‘rsatilgan bo‘lsa, xaridor qonuniy ravishda kompaniyadan qurilishni belgilangan muddatda tugatishni, sifat kamchiliklarini bepul bartaraf etishni, kechikish uchun penya yoki zararni qoplashni talab qilishga haqli. Lekin yuqoridagi shartnoma kabi holatlarda, bandlar juda noaniq yozilgan bo‘lsa, kompaniya deyarli javobgar bo‘lmaydi. Bu esa xaridorning huquqiy talablarini amalda kuchsiz qilib qo‘yadi. Shartnomada narx, muddat yoki javobgarlik bo‘yicha aniqlik bo‘lmasa, xaridorning hujjatni qayta muhokama qilish huquqi bor, lekin kompaniya rozi bo‘lmasa – bu huquq amalga oshmaydi. Sababi imzo qo‘yilganidan keyin shartnomani bir tomonlama o‘zgartirib bo‘lmaydi. Shuning uchun har qanday noaniq band imzo qo‘yishdan oldin aniq va xaridor manfaatiga mos qilib qayta yozilishi shart.
– Yangi qurilayotgan uy uchun oldindan to‘lov qilgan shaxs o‘zini to‘liq himoya qilmoqchi bo‘lsa, shartnomada qaysi bandlar mutlaqo aniq va o‘zgarmas qilib belgilab qo‘yilishi shart? Qurilish kompaniyalari shartnomani o‘qishga vaqt bermasa, xaridor qanday yo‘l tutishi kerak? Huquqshunos bilan maslahatlashish joizmi?
– Uyga oldindan to‘lov qilgan shaxs o‘zini himoya qilmoqchi bo‘lsa, shartnomada quyidagi bandlar aniq, ochiq va o‘zgarmas bo‘lishi shart, ya’ni: narx “qimmatlashsa oshadi”, “maydoni o‘zgarsa qayta hisoblanadi” kabi noaniqliklar bo‘lmasligi kerak. Qurilish muddati – aniq sana, kechiksa qancha kompensatsiya to‘lanishi ham yozilishi shart. Topshirish sifati – “pod klyuch”mi, “korobka”mi – barchasi mayda detalgacha ko‘rsatilishi kerak.
Kompaniyaning javobgarligi – kechiktirsa yoki sifat past bo‘lsa, real penya va kompensatsiya mexanizmi bo‘lishi kerak. Pulni qaytarish tartibi – shartnoma bekor bo‘lsa, pul qachon va qanday qaytarilishi aniq yozilishi lozim. Agar bu bandlar noaniq bo‘lsa, xaridor amalda himoyasiz qoladi.
Kompaniya shartnomani o‘qishga vaqt bermasa – buning o‘zi xavf signali. Xaridor shartnomani uyga olib ketib o‘qib chiqishni talab qilishi, muddatsiz, bosimsiz qaror qabul qilishga harakat qilishi kerak. Kompaniya “hozir imzo qo‘ymasangiz, xonadon boshqasiga ketadi” deyish – huquqiy emas, marketing bosimi xolos.
Huquqshunos bilan maslahatlashish masalasiga kelsak, ha, bugungi amaliyotda shart desa ham bo‘ladi. Sababi oddiy, shartnomalarni kompaniya yozadi va barcha holatda ularning manfaatiga xizmat qiladi. Odam 300-500 million to‘layapti, lekin 30-40 daqiqa yurist maslahatiga vaqtini va mablag‘ini tejaydi, eng katta xato mana shu. Bir marta tekshirtirish – bir necha yillik muammoning oldini oladi.
Xo‘sh, savol tug‘iladi, xonadon uchun bosh to‘lovni to‘lagan mijoz shuncha xavfni bo‘yniga oladi, iste’molchini kim himoya qiladi, degan tabiiy savol tug‘ilishi aniq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning 2025-yil 27-yanvardagi PF-11-sonli farmoni aynan shunday noaniqliklarni bartaraf etish uchun imzolangan. Unga ko‘ra, endi ulushli qurilish faqat qat’iy qoidalar asosida amalga oshiriladi: shartnomalar notarial tuziladi, kadastrda ro‘yxatdan o‘tkaziladi va xaridor to‘lagan barcha pullar faqat bankdagi eskrou (xaridor puli bankda vaqtincha bloklanib turiladigan maxsus hisob) hisobiga tushadi. Quruvchi bu pullarni qurilishni tugallanmaguncha va xaridor uyni qabul qilib olmaguncha tasarruf eta olmaydi.
Farmonga ko‘ra, qurilish kompaniyasi avval o‘z mablag‘ining kamida 30 foizini sarflashi shart, xaridor puli esa ta’qiq yoki boshqa da’volardan himoya qilinadi. Qurilish 6 oydan ko‘proq kechiksa, xaridor shartnomani bekor qilib, pulini to‘liq qaytarib oladi. Kechikishlar uchun majburiy jarimalar belgilangan.
Elektron platforma joriy etilib, unda ob’yektning barcha ma’lumotlari, qurilish holati va hujjatlari ochiq ko‘rsatiladi. Unga kiritilmagan ob’yektlar bo‘yicha notariuslar va davlat organlari biror harakatni amalga oshirmaydi. Noqonuniy qurilishlar va “kvadrat metr sotish” bahonasidagi firib sxemalari to‘liq barham topadi. Bu Farmon qurilish bo‘yicha mas’ullarning mas’uliyatini oshiradi, pul aylanmalarini shaffof qiladi va xaridor xavfini minimallashtiradi, deyarli yo‘qqa chiqaradi. Sud amaliyotida ham ulushli qurilishga oid nizolarni hal qilishda asosiy manbaga aylanadi: pulni qaytarish, zararni undirish, kechikishlar uchun jazo va meros masalalari uchun aniq huquqiy mexanizmlar yaratiladi.
Umuman, PF-11 uy-joy bozorini tartibga soluvchi eng muhim hujjat bo‘lib, xaridor uchun himoya, qurilish uchun shaffoflik, davlat uchun nazoratni ta’minlaydi.
Shunday ekan, uy olish niyatida yurganlarga 2026-yil 1-yanvargacha sabr qilib turishlarini va undan keyin bemalol shu farmon shartlariga ko‘ra, uyni xarid qilishlari mumkinligini bilib qo‘yishlarini istardim.
Suhbatni Barno Sultonova tayyorladi
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘zbek tilini davlat tili sifatida o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish hamda ta’lim jarayoniga zamonaviy yondashuvlarni keng joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Bu borada belgilangan vazifalar ijrosi doirasida joriy yilning 24-28-avgust kunlari Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi va Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusida respublika o‘quv-seminari tashkil etildi.
Seminarga respublikamizning barcha hududlaridan jami 180 nafar pedagog, xususan, 120 nafar maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachisi hamda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 60 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi jalb etildi.
Joriy yilning 24-avgust kuni Maktabgacha ta’lim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutida respublika o‘quv-seminarining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Unda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov, Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova hamda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov va Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi direktor o‘rinbosari Habibullo Nosirov ishtirok etdi.
Ochilish marosimida ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Tadbirda so‘zga chiqqan Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Mustaqillik bizga nafaqat erkin va farovon hayot qurish, balki milliy tilimiz, madaniyatimiz va qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni kelgusi avlodlarga yetkazish imkonini berdi. Shu ma’noda, bugungi “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusidagi seminar alohida ahamiyatga ega. Chunki til – bu shunchaki muloqot vositasi emas. Til – xalqning tarixi, ma’naviyati va tafakkurini o‘zida mujassam etgan bebaho qadriyatdir. Farzandlarimizga o‘zbek tilini sifatli o‘rgatish orqali biz ularning nafaqat savodxonligini, balki Vatanga daxldorlik hissini, milliy qadriyatlarga hurmatini va jamiyat bilan erkin muloqot qilish qobiliyatini ham rivojlantiramiz. Bu jarayonda, ayniqsa, pedagogning o‘rni beqiyos. Bolada tilga muhabbat uyg‘otish uchun, avvalo, unga erkin gapirish, fikr bildirish va xato qilishdan qo‘rqmaslik imkonini berish zarur. Bugungi seminarda 180 nafar pedagog ishtirok etayotgani ham ushbu yo‘nalishdagi ishlar ko‘lami tobora kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Ishonamanki, bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi.” – dedi Yuliya Risyukova.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlar, tashkil etilayotgan seminarlar, yaratilayotgan dastur va metodikalar pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Millatning taraqqiyoti, eng avvalo, uning tiliga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. O‘z tilini qadrlagan, unda erkin fikrlay oladigan va o‘z fikrini ravon ifoda eta oladigan avlod milliy qadriyatlarni ham chuqurroq anglaydi. Shuning uchun bolalarimizga o‘zbek tilini o‘rgatish masalasi faqat ta’lim muassasalarining vazifasi bo‘lib qolmasligi kerak. Bolaning tilga bo‘lgan munosabati, avvalo, oilada shakllanadi. Ota-onalar, ayniqsa, onalar bolaning dastlabki nutqi, so‘z boyligi va fikrlash tarzining rivojlanishida katta o‘rin tutadi. Bola bilan o‘zbek tilida ko‘proq suhbatlashish, uning savollariga to‘liq va tushunarli javob berish, ertak, she’r va hikoyalar o‘qib berish juda muhim,” – dedi Sherzod Karimov.
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozimligini ta’kidladi.
”Bugungi kunda mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar nihoyatda katta. Prezidentimiz tashabbusi bilan yosh avlodga sifatli ta’lim va munosib tarbiya berish, ularning bilim doirasini kengaytirish hamda kelajakda yetuk inson bo‘lib shakllanishi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Bugun pedagoglar uchun ham katta imkoniyatlar mavjud. Ilgari biz o‘rganmagan yoki yetarlicha foydalanmagan metodikalar, tajribalar va bilimlarni egallash imkoniga ega bo‘lyapmiz. Bunday seminar va uchrashuvlar orqali o‘qituvchilar bir-biridan o‘rganadi, o‘z qarashlarini boyitadi va mavjud muammolarga birgalikda yechim izlaydi. Oldimizda hali ko‘plab vazifalar va yechimini kutayotgan savollar mavjud. Ularni hal etish uchun bilim, tajriba, hamkorlik va mas’uliyat talab qilinadi. Eng muhimi, amalga oshirayotgan har bir ishimiz bolalarning kelajagiga xizmat qilishi kerak. Bugungi uchrashuv va mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozim. Shundagina biz bilimli, ma’naviy yetuk, o‘z ona tilini, milliy madaniyati va Vatanini sevadigan yosh avlodni tarbiyalay olamiz.” – dedi Shuhrat Sirojiddinov.
Mazkur o‘quv-seminardan ko‘zlangan asosiy maqsad ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari o‘zbek tili fani o‘qituvchilari hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy metod va vositalardan samarali foydalanishga yo‘naltirishdan iborat.
Seminar davomida umumiy o‘rta ta’lim maktablari pedagoglari uchun o‘zbek tilini o‘qitishning zamonaviy usullari, muloqotga yo‘naltirilgan ta’lim, amaliy topshiriqlar asosida o‘qitish, darslarni rejalashtirish va baholash usullari bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil etildi.
Mashg‘ulotlarda pedagoglar o‘quv materiallarini tahlil qilish, o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar ishlab chiqish, amaliy mashqlar va muloqotga asoslangan yondashuvlardan foydalanish bo‘yicha tajriba almashdi.
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda esa bolalarga o‘zbek tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalaridan foydalanish, tabiiy til muhitini yaratish, talaffuz va lug‘at boyligini rivojlantirish usullariga e’tibor qaratildi.
Seminar doirasida “O‘zbek tili” interfaol ta’lim platformasi ham taqdim etildi. Mazkur platforma maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilari va pedagoglar uchun o‘zbek tilini o‘rgatish jarayonini raqamli vositalar asosida tashkil etishga xizmat qiladi.
Platformada bolalarning yosh xususiyatlari hisobga olingan holda kichik va o‘rta guruh hamda katta va tayyorlov guruhi uchun alohida o‘quv resurslari shakllantirilgan. Unda mavzuli materiallar, interfaol o‘yinlar, video mashg‘ulotlar va foydalanuvchi uchun yo‘riqnomalar joylashtirilgan.
Mazkur resurslar orqali bolalarning lug‘at boyligini oshirish, og‘zaki nutqini rivojlantirish va o‘zbek tilida muloqot qilish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyati yaratilgan. Platformada kundalik hayot, oila, tabiat, fasllar, hayvonot olami, kasblar, transport, milliy qadriyatlar, o‘quv qurollari hamda alifbo kabi mavzular bo‘yicha interfaol materiallar mavjud.
Shuningdek, mashg‘ulotlarda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt vositalari va zamonaviy o‘quv resurslaridan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berildi. Ishtirokchilar guruhli ishlar, amaliy topshiriqlar va muhokamalar orqali o‘z metodik yondashuvlarini boyitdi.
Mazkur seminar ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish va davlat tilini o‘qitish samaradorligini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.
Seminarni muvaffaqiyatli tamomlagan pedagoglarga tegishli sertifikatlar topshiriladi. Ular “Milliy mentor” sifatida o‘z hududlariga qaytgach, seminar davomida egallagan bilim va ko‘nikmalari hamda o‘zlashtirgan zamonaviy metodikalarni kaskad-kombinatsiyalashgan yondashuv asosida hududdagi boshqa pedagoglarga yetkazish va amaliyotga joriy etish ishlarini davom ettiradi.
Hukumat qarori bilan «Texnikumlar bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibi to‘g‘risida»gi nizom tasdiqlandi.
Ushbu Nizom davlat texnikumlari bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibini belgilaydi.
Quyidagi talablarga javob bergan tashkilotlar kredit olish huquqiga ega:
– texnikum bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda dual ta’lim bo‘yicha texnikum bilan amal qiluvchi shartnoma mavjud bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilar uchun ish joylari va ishlab chiqarish amaliyoti tashkil etilgan bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilarga tashkilotning malakali mutaxassislarini “ustoz” sifatida biriktirgan bo‘lishi;
– dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchilar bilan muddatli mehnat shartnomalari tuzilgan bo‘lishi hamda ish haqi to‘lashi;
– joriy yilda texnikum bitiruvchisini tashkilotdagi vakant ish o‘rniga mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilgan bo‘lishi.
Tashkilotlar dual ta’lim dasturi doirasida kredit olish uchun tijorat banklariga quyidagi hujjatlarni qog‘oz shaklida taqdim etadi:
kreditni olish to‘g‘risidagi ariza;
ariza beruvchi (tashkilot)larning amalda bo‘lgan tasdiqlovchi hujjatlari;
texnikum va tashkilot o‘rtasidagi hamda tashkilot va o‘quvchi o‘rtasidagi dual ta’lim bo‘yicha shartnoma nusxalari;
dual ta’lim dasturi va dual ta’limda tahsil olayotgan o‘quvchilar ro‘yxati;
tashkilot tomonidan kreditdan foydalanish rejasi;
tashkilotning soliq qarzdorligi mavjud emasligi to‘g‘risida ma’lumot.
Tashkilotning kredit ajratish bo‘yicha taqdim etgan barcha hujjatlari kreditga layoqatlilik ko‘rsatkichiga muvofiq kelgan taqdirda, tijorat banki 3 ish kunida bu haqda tashkilotga xabar beradi, shartnoma tuzadi hamda uning hisobvarag‘iga kreditni o‘tkazadi.
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilariga o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish imkoniyatini beruvchi yangi tartib belgilandi. Bu Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan.
Qarorga ko‘ra, kasbiy ta’lim tashkilotlari o‘quvchilarining o‘qishini ko‘chirish yoki qayta tiklash, shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-sinf o‘quvchilarini texnikumlarga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmatlarini ko‘rsatishning yagona tartibi joriy etiladi.
Mazkur xizmatlardan foydalanish uchun arizalar Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YaIDXP) orqali elektron shaklda topshiriladi.
10-sinf o‘quvchilarining o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish tartibi alohida belgilanadi. Bu o‘quvchilarga kasbiy ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Shuningdek, kasbiy ta’lim tashkilotlariga o‘qishni ko‘chirish va qayta tiklash bo‘yicha xulosa berishning yagona tartibi joriy etiladi.
Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan hamkorlikda ikki oy muddatda mazkur davlat xizmatlarini YaIDXP orqali ko‘rsatish imkoniyatini yo‘lga qo‘yish belgilangan.
Bundan tashqari, davlat xizmatlarini ko‘rsatish uchun zarur ma’lumotlarni tegishli davlat organlaridan elektron shaklda olish imkoniyati yaratiladi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 30 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu 2015/2016-o‘quv yilidagi 7 taga nisbatan 4,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, o‘n yil ichida mamlakatda faoliyat yuritayotgan xorijiy OTMlar soni 23 taga oshgan.
Xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni 2005/2006-o‘quv yilida 2 ta bo‘lgan. 2010/2011-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 6 taga yetgan.
2015/2016-o‘quv yilida mamlakatda 7 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyingi besh yilda ular soni yana sezilarli ko‘paygan.
2020/2021-o‘quv yili boshida xorijiy OTMlar soni 18 taga yetgan. Bu 2015/2016-o‘quv yiliga nisbatan 11 taga ko‘pdir.
Shuningdek, 2020/2021-yildan 2025/2026-o‘quv yiligacha xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni yana 12 taga oshgan. Natijada besh yillik davrda ular soni 18 tadan 30 taga yetdi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 11 118 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu ko‘rsatkich 1991/1992-o‘quv yilidagi 8 557 ta maktabga nisbatan 1,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, mustaqillikdan keyingi davrda mamlakatdagi umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 2 561 taga oshgan.
Dinamikaga ko‘ra, maktablar soni ayrim davrlarda sekin o‘sgan yoki qisqargan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda barqaror ko‘payish kuzatilgan. 2020/2021-o‘quv yilida ular soni 10 181 tani tashkil etgan.
1995/1996-o‘quv yilida mamlakatda 9 289 ta, 2000/2001 o‘quv yilida 9 726 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
2005/2006-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 9 803 taga yetgan. 2010/2011-o‘quv yilida esa 9 806 ta maktab qayd etilgan. Keyingi besh yilda ko‘rsatkich biroz pasayib, 2015/2016-o‘quv yilida 9 720 tani tashkil qilgan.
2020/2021-o‘quv yilidan boshlab o‘sish yana tezlashgan. 2021/2022-yilda 10 289 ta, 2022/2023-yilda 10 522 ta, 2023/2024-yilda 10 750 ta maktab faoliyat yuritgan.
2024/2025-o‘quv yili boshida umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 10 943 tani tashkil etgan. Bir yil o‘tib, bu ko‘rsatkich yana 175 taga oshib, 11 118 taga yetgan.
Shunday qilib, 2020/2021-o‘quv yilidan 2025/2026-o‘quv yiligacha mamlakatdagi maktablar soni 937 taga ko‘paygan.
Oziq-ovqat ishlab chiqarishda qaysi hududlar yetakchi?
Prezident ishtirokida umumiy qiymati 50 trln so‘mlik loyihalar ishga tushirildi
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasida Abadiy do‘stlik shartnomasi imzolandi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev «Haydar Aliyev» ordeni bilan taqdirlandi
-
Siyosat4 days ago
To‘qayev prezidentlikka qayta nomzod qo‘yishi haqidagi savolga javob berdi
-
Siyosat4 days ago
Илҳом Алиев Тошкентда тантанали кутиб олинди
-
Siyosat3 days ago
Ўзбекистон ва Озарбайжон раҳбарлари Бухоронинг машҳур обидаларини зиёрат қилдилар (фото)
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekistonda kiyim ishlab chiqarish bo‘yicha qaysi hududlar yetakchi?
-
Siyosat2 days ago
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat3 days ago
Shavkat Mirziyoyev AQSh kongressmenlari delegatsiyasini qabul qildi