Mahalliy
Oldindan to‘lovli uylar uchun shartnomaning “xavfli” bandlari yoxud “huquqiy hujjat” girdobi
Hozir uy olmoqchimisiz marhamat, agar mablag‘ingiz yetmasa bosh to‘lovni to‘lashingiz, shoshmayotgan bo‘lsangiz uy bitguncha kutishingiz mumkin. Ammo keyingi paytlarda ayrim fuqarolarimiz qurilayotgan uylar uchun oldindan to‘lov qilib uy bitmayotgani bo‘yicha murojaat qilayotgani, chala qolib ketganiga yarasha pulini qaytarib ololmayotganiga guvoh bo‘layapmiz. Bunga asosiy sabablardan biri xaridor uyga to‘lov qilish uchun imzo qo‘yiladigan hujjat – shartnoma bandlarini yaxshilab o‘rganmasligi.
Advokatlik sohasida 10 yildan beri, huquq tizimida 17 yildan beri professional faoliyat bilan shug‘ullanayotgan advokat, Samarqand viloyati, Kattaqo‘rg‘on shahridagi “OPIS” advokatlik byurosi rahbari Azamat Ashirbayev bizga bu haqda juda qiziqarli va foydali ma’lumotlarni berdi.
– Yangi qurilayotgan uylardan oldindan to‘lov qilib xonadon olayotganlar shartnoma shartlarini to‘liq tushunib imzo chekadi, deb ayta olasizmi? Amaliyotingizda eng ko‘p uchraydigan huquqiy xatolar qaysilari va bu xavflar nimalardan iborat? Yaqinda facebook sahifangizda o‘zingiz tanishib chiqqan ana shunday shartnomalardan birini tahlil qilgandingiz…
– Men tanishgan o‘sha hujjatda xavf shartnomaning birinchi sahifasidan boshlanganini ko‘rdim. Xaridor odatda uchta asosiy xatoga yo‘l qo‘yadi: birinchisi, narx kafolatlanmagan bo‘ladi. Qurilish materiallari kommunal to‘lovlari va hokazolar qimmatlashsa yoki maydon o‘lchami texekspertizadan keyin kattaroq chiqsa, kompaniya narxni oshirishi mumkin, kamroq chiqsa chegirma qilmaydi.
Bu har doim quruvchining manfaatiga ishlaydi. Ikkinchisi, qurilish kechiksa javobgarlik amalda yo‘q. Shartnomada kompaniyaga kechiktirish uchun bahona ko‘p, lekin xaridorga kompensatsiya deyarli ko‘zda tutilmagan, bo‘lsa ham 0,01-0,05 foizgacha belgilangan bo‘ladi.Uchinchidan, to‘lov kechiksa, katta jarima va shartnomani bekor qilish xavfi bor. Ya’ni xaridor bir kun kechiksa 0,5 foiz penya to‘laydi va bu juda katta miqdor, ikki oy kechiksa shartnomani bir tomonlama kompaniya bekor qiladi – bu ham faqat quruvchi foydasiga xizmat qiladi. O‘sha shartnomada yengil shartlar quruvchining, katta tavakkal va og‘ir majburiyatlar xaridorning zimmasida ekanligini ko‘rdim. Demak. asosiy xavf shartnoma muvozanatsizligi.
– Qurilish shirkatlari tayyorlaydigan shartnomalarda “mayda” deb qaraladigan, lekin keyin katta muammoga aylanadigan bandi qaysilar? Ya’ni, xaridor shartnomaga imzo qo‘yishdan oldin qaysi bandlarga shubha bilan qarashi kerak?
– “Mayda” ko‘ringan, lekin keyin katta muammoga aylanadigan bandlar odatda quyidagilar: narxning oshishi mumkinligi, qurilish muddati cho‘zilganligi uchun qurilish shirkatlarida haqiqiy javobgarlik yo‘qligi, oylik to‘lov kechiksa, xaridorga katta jarima va shartnomani bir tomonlama bekor qilish huquqi faqat quruvchiga berilgani, uyni qabul qilib olish bo‘yicha qat’iy majburiyat faqat xaridorda borligi, quruvchida esa topshirishda talablar yo‘qligi. Qolaversa, mijoz to‘lagan mablag‘ (xaridor tomonidan ulushdor sifatidagi oylik to‘lovlar) qayerga sarflanishi ustidan nazorat yo‘q, ya’ni bu pullarni cheklovlarsiz tasarruf etish shartnomada ko‘rsatilganligi – amalda ulushdor pulini quruvchiga istagan usulda va joyga sarflashiga roziligini berib qo‘yganligi. Qisqasi, shartnomadagi arzimas tuyulgan bandlarning aksari keyinchalik xaridor uchun katta moliyaviy yuk va huquqiy muammoga aylanishi mumkin.
Imzo qo‘yishdan oldin xaridor eng avvalo, quyidagi bandlarni sinchiklab o‘qishi kerak, chunki aynan shu joylar eng katta xavfni hali sotuv ofisidan chiqib ketmasidanoq paydo qiladi. Bular yuqorida aytganimdek, narx o‘zgarishi mumkin bo‘lgan – “material qimmatlashsa”, “maydon boshqacha chiqsa”, “texnik o‘lchov qayta hisoblansa” kabi bandlar keyin katta qo‘shimcha to‘lov degani.
Ob’yekt parametrlari noaniq bo‘lishi, ya’ni blok, pod’yezd, metr², qavat aniq yozilmagan shartnomani imzolash o‘z-o‘zini xavfga qo‘yish bilan barobar.
– Ko‘pchilik notariusga ishonib shartnomani imzolaydi. Amalda notarius qaysi xatolar uchun javob bermaydi?
– Notariusning vazifasi – shaxsni aniqlash va imzoni tasdiqlash, xolos. U shartnoma mazmunini tahlil qilmaydi, taraflarning manfaati qay darajada himoyalanganini tekshirmaydi.
Notarius yuridik ekspertiza bilan shug‘ullanmaydi. U shartnomaning adolatli yo adolatsizligini tekshirmaydi. Shuning uchun “notarius bor-ku” degan ishonch – eng katta adashishlardan biri. Juda ko‘p holatlarda esa shartnoma ikki taraflama tuzilib, u notariusdan tasdiqlanishi talab qilinmaydi.
– Siz ko‘rib chiqqan shartnomada qurilish muddati kechikishi bo‘yicha kompaniya javobgar degan band bormi? Agar yo‘q bo‘lsa, xaridor to‘lov qilib na uyni, na pulni qaytarib ololmay qolish xavfi qay darajada?
– Men ko‘rib chiqqan shartnomada qurilish muddati kechiksa kompaniyaning aniq, qat’iy javobgarligi belgilanmagan, bor-yo‘g‘i 0,04 foiz penya ko‘zda tutilgan. Lekin, “Davlat organlari talab qilib qolsa”, “loyiha o‘zgarsa”, “qo‘shimcha talablar yuzaga kelsa” degan bahonalar orqali muddatni osongina uzaytirish imkoni berilgan va bu bilan o‘sha arzimas penyani to‘lashdan ham qutilib qoladi. Shuning uchun xaridor uchun xavf juda yuqori – u to‘lovni o‘z vaqtida to‘laydi, lekin qurilish 6 oyga emas, 1-2 yilga ham kechikishi mumkin va bunda kompaniyadan real kompensatsiya olish mexanizmlari yo‘q.
– Shartnomada sifat past bo‘lsa ham ma’lum kun ichida xonadonni qabul qilish talabi borligi haqiqatan ham xaridor zarariga ishlaydimi?
– Ha, bu ikki band – xaridor uchun eng katta xavfli mexanizmlardan hisoblanadi. Yuqorida tahlil qilingan shartnomada to‘lov kechiksa – (har kuni 0,5 foiz to‘lanmay qolgan qismidan emas), shartnoma summasidan jarima, agar ikki oy kechiksa – kompaniya shartnomani bir tomonlama bekor qilishi mumkin, 10 foiz to‘langan pulidan jarima tariqasida ushlab qoladi. Va qolgan pulni 30 kun ichida qaytarib berish majburiyatini zimmasiga oladi, ana endi agar o‘sha 30 kundan keyin ham qaytarmasa, har bir o‘tkazib yuborilgan kun uchun, diqqat qiling 0,01 foiz penya to‘lash majburiyatini oladi, bu nima degani, tushunarli bo‘lishi uchun aytaman, deylik, quruvchi xaridorga 100 million so‘m pulini 30 kun ichida qaytarish majburiyatini olgan, agar 30 kunda qaytarmasa, bir kunlik penya 10 ming so‘m, bir oyligi esa 300 ming so‘m, juda oz va qulay-a? Axir ushbu pullarni quruvchi egasiga bermasdan “aylantirib” tursa, bir yiliga 3,65 foiz penya to‘laydi, xolos. Ayting-chi qaysi bankdan bunaqa shartlarda kichkina foizga kredit olish mumkin?
Yana, xonadondan kamchilik topilsa ham xaridor uyni 10 kun ichida qabul qilib olishi shart, bu yerda qanday holatda topshirish aniq ko‘rsatilmagan, ya’ni nuqsonlari bor, sifatsiz ta’mirlangan bo‘lsa, zaruriy santexnik jihozlar o‘rnatilmagan, svet, suv, gaz ulanmagan va ro‘yxatga olinmagan bo‘lsa xaridorning himoya mexanizmlari yo‘q, qabul qilmasa – “ayb xaridorda” deb hisoblanadi. Bu nimaga olib keladi? Xaridorning moliyaviy xavfini keskin oshiradi. Bir-ikki kun kechikishda ham katta qarz yuzaga keladi. Kompaniyaga keng imkoniyat, xaridorga bosim beradigan mexanizm yaratiladi. Chunki har kuni jarima ishlar ekan, xaridor bahsli nuqsonlarni ham “mayli, kamchiliklar keyin tuzatilar” deb uyni qabul qilib oladi, oqibatda sifatsiz uyga ega bo‘lish xavfi oshadi.
– Shartnomada tushgan pullar kompaniya tomonidan qanday ishlatilishi mumkinligi qayd etiladimi?
– Agar shartnomada kompaniyaga tushgan pullar “cheklovsiz ishlatilishi mumkin” deb yozilgan bo‘lsa, bu degani – xaridorlarning puli aynan shu uy qurilishiga sarflanishi shart emas. Kompaniya pulni boshqa ob’yekt qurilishiga, qarzlarni yopishga, o‘zining operatsion xarajatlariga yo‘naltirishi mumkin.
Bu band eng katta xavflardan biri, chunki qurilish to‘xtab qolishi ehtimoli keskin oshadi. Agar pulni boshqa loyihalarga sarflab yuborishsa, bu ob’yektda mablag‘ yetishmasligi yuzaga keladi va qurilish sustlashadi yoki umuman to‘xtaydi. Xaridorning pullari mutlaqo himoyasiz qoladi. Uy bitmasa ham, qaysi pul qayerga sarflanganini so‘rab bo‘lmaydi – chunki shartnomaning o‘zi kompaniyani himoya qiladi. Kompaniya bankrot bo‘lib qolsa pulni qaytarishning amalda deyarli imkoni yo‘q. Chunki mablag‘lar aniq bir ob’yektga bog‘lanmagan, ular “erkin sarflangan” hisoblanadi. Men o‘rgangan shartnomada aynan shu band bor – bu esa qurilishning uzoqqa cho‘zilishi yoki to‘xtab qolish xavfini oshiradi.
– Qurilish kechiksa yoki sifat kutilganday bo‘lmasa, xaridor amalda nimani talab qilishga haqli? Shartnomada narx, muddat yoki javobgarlik masalasi noaniq yozilgan bo‘lsa, bu hujjatni qayta muhokama qilish imkoniyati bormi?
– Agar shartnomada muddat, sifat yoki javobgarlik aniq ko‘rsatilgan bo‘lsa, xaridor qonuniy ravishda kompaniyadan qurilishni belgilangan muddatda tugatishni, sifat kamchiliklarini bepul bartaraf etishni, kechikish uchun penya yoki zararni qoplashni talab qilishga haqli. Lekin yuqoridagi shartnoma kabi holatlarda, bandlar juda noaniq yozilgan bo‘lsa, kompaniya deyarli javobgar bo‘lmaydi. Bu esa xaridorning huquqiy talablarini amalda kuchsiz qilib qo‘yadi. Shartnomada narx, muddat yoki javobgarlik bo‘yicha aniqlik bo‘lmasa, xaridorning hujjatni qayta muhokama qilish huquqi bor, lekin kompaniya rozi bo‘lmasa – bu huquq amalga oshmaydi. Sababi imzo qo‘yilganidan keyin shartnomani bir tomonlama o‘zgartirib bo‘lmaydi. Shuning uchun har qanday noaniq band imzo qo‘yishdan oldin aniq va xaridor manfaatiga mos qilib qayta yozilishi shart.
– Yangi qurilayotgan uy uchun oldindan to‘lov qilgan shaxs o‘zini to‘liq himoya qilmoqchi bo‘lsa, shartnomada qaysi bandlar mutlaqo aniq va o‘zgarmas qilib belgilab qo‘yilishi shart? Qurilish kompaniyalari shartnomani o‘qishga vaqt bermasa, xaridor qanday yo‘l tutishi kerak? Huquqshunos bilan maslahatlashish joizmi?
– Uyga oldindan to‘lov qilgan shaxs o‘zini himoya qilmoqchi bo‘lsa, shartnomada quyidagi bandlar aniq, ochiq va o‘zgarmas bo‘lishi shart, ya’ni: narx “qimmatlashsa oshadi”, “maydoni o‘zgarsa qayta hisoblanadi” kabi noaniqliklar bo‘lmasligi kerak. Qurilish muddati – aniq sana, kechiksa qancha kompensatsiya to‘lanishi ham yozilishi shart. Topshirish sifati – “pod klyuch”mi, “korobka”mi – barchasi mayda detalgacha ko‘rsatilishi kerak.
Kompaniyaning javobgarligi – kechiktirsa yoki sifat past bo‘lsa, real penya va kompensatsiya mexanizmi bo‘lishi kerak. Pulni qaytarish tartibi – shartnoma bekor bo‘lsa, pul qachon va qanday qaytarilishi aniq yozilishi lozim. Agar bu bandlar noaniq bo‘lsa, xaridor amalda himoyasiz qoladi.
Kompaniya shartnomani o‘qishga vaqt bermasa – buning o‘zi xavf signali. Xaridor shartnomani uyga olib ketib o‘qib chiqishni talab qilishi, muddatsiz, bosimsiz qaror qabul qilishga harakat qilishi kerak. Kompaniya “hozir imzo qo‘ymasangiz, xonadon boshqasiga ketadi” deyish – huquqiy emas, marketing bosimi xolos.
Huquqshunos bilan maslahatlashish masalasiga kelsak, ha, bugungi amaliyotda shart desa ham bo‘ladi. Sababi oddiy, shartnomalarni kompaniya yozadi va barcha holatda ularning manfaatiga xizmat qiladi. Odam 300-500 million to‘layapti, lekin 30-40 daqiqa yurist maslahatiga vaqtini va mablag‘ini tejaydi, eng katta xato mana shu. Bir marta tekshirtirish – bir necha yillik muammoning oldini oladi.
Xo‘sh, savol tug‘iladi, xonadon uchun bosh to‘lovni to‘lagan mijoz shuncha xavfni bo‘yniga oladi, iste’molchini kim himoya qiladi, degan tabiiy savol tug‘ilishi aniq. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentning 2025-yil 27-yanvardagi PF-11-sonli farmoni aynan shunday noaniqliklarni bartaraf etish uchun imzolangan. Unga ko‘ra, endi ulushli qurilish faqat qat’iy qoidalar asosida amalga oshiriladi: shartnomalar notarial tuziladi, kadastrda ro‘yxatdan o‘tkaziladi va xaridor to‘lagan barcha pullar faqat bankdagi eskrou (xaridor puli bankda vaqtincha bloklanib turiladigan maxsus hisob) hisobiga tushadi. Quruvchi bu pullarni qurilishni tugallanmaguncha va xaridor uyni qabul qilib olmaguncha tasarruf eta olmaydi.
Farmonga ko‘ra, qurilish kompaniyasi avval o‘z mablag‘ining kamida 30 foizini sarflashi shart, xaridor puli esa ta’qiq yoki boshqa da’volardan himoya qilinadi. Qurilish 6 oydan ko‘proq kechiksa, xaridor shartnomani bekor qilib, pulini to‘liq qaytarib oladi. Kechikishlar uchun majburiy jarimalar belgilangan.
Elektron platforma joriy etilib, unda ob’yektning barcha ma’lumotlari, qurilish holati va hujjatlari ochiq ko‘rsatiladi. Unga kiritilmagan ob’yektlar bo‘yicha notariuslar va davlat organlari biror harakatni amalga oshirmaydi. Noqonuniy qurilishlar va “kvadrat metr sotish” bahonasidagi firib sxemalari to‘liq barham topadi. Bu Farmon qurilish bo‘yicha mas’ullarning mas’uliyatini oshiradi, pul aylanmalarini shaffof qiladi va xaridor xavfini minimallashtiradi, deyarli yo‘qqa chiqaradi. Sud amaliyotida ham ulushli qurilishga oid nizolarni hal qilishda asosiy manbaga aylanadi: pulni qaytarish, zararni undirish, kechikishlar uchun jazo va meros masalalari uchun aniq huquqiy mexanizmlar yaratiladi.
Umuman, PF-11 uy-joy bozorini tartibga soluvchi eng muhim hujjat bo‘lib, xaridor uchun himoya, qurilish uchun shaffoflik, davlat uchun nazoratni ta’minlaydi.
Shunday ekan, uy olish niyatida yurganlarga 2026-yil 1-yanvargacha sabr qilib turishlarini va undan keyin bemalol shu farmon shartlariga ko‘ra, uyni xarid qilishlari mumkinligini bilib qo‘yishlarini istardim.
Suhbatni Barno Sultonova tayyorladi
Jakarta shahrida bo‘lib o‘tgan «Global Sustainable Development Congress-2026» doirasida «Times Higher Education» xalqaro reyting agentligi «THE Sustainability Impact Ratings-2026» natijalarini e’lon qildi. Reyting oliy ta’lim muassasalarining Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariga qo‘shayotgan hissasini baholaydi.
Bu yilgi reytingga O‘zbekistonning 50 ta oliy ta’lim tashkiloti kiritildi. Ulardan 24 tasi dunyoning eng yaxshi 1000 ta universiteti qatoridan joy oldi.
101–200 o‘rinlar:
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti;
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
201–300 o‘rinlar:
O‘zbekiston Milliy universiteti;
«TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti.
301–400 o‘rinlar:
Buxoro davlat universiteti;
Samarqand davlat tibbiyot universiteti;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti.
401–600 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat texnika universiteti;
O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti;
Toshkent davlat texnika universiteti;
Toshkent davlat yuridik universiteti;
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti;
Termiz davlat universiteti;
Toshkentdagi «Vestminster» xalqaro universiteti.
601–800 o‘rinlar:
International School of Finance Technology and Science;
Navoiy davlat universiteti;
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti;
Samarqand davlat universiteti;
Toshkent davlat tibbiyot universiteti;
Toshkent davlat transport universiteti;
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
801–1000 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi;
Toshkent farmatsevtika instituti.
O‘zbekiston universitetlari Barqaror rivojlanish maqsadlarining alohida yo‘nalishlari bo‘yicha ham yuqori o‘rinlarni egalladi. Xususan, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Gender tengligi» yo‘nalishida dunyoda 8-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat texnika universiteti «Arzon va toza energiya» yo‘nalishida 5-o‘rin, Farg‘ona politexnika instituti esa shu yo‘nalishda 6-o‘rinni qayd etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti «Gender tengligi» bo‘yicha 20-o‘rin, Termiz davlat universiteti 36-o‘rin, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 48-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat tibbiyot universiteti «Sog‘liq va farovonlik» yo‘nalishida 81-o‘rin, Samarqand davlat tibbiyot universiteti esa 82-o‘rindan joy oldi.
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
Ijtimoiy tarmoqlarda Samarqand viloyati hokimining oliy ta’lim muassasalari professor-o‘qituvchilarini ko‘chalardagi obodonlashtirish va monitoring ishlariga jalb etish tashabbusi keng muhokamalarga sabab bo‘lmoqda. Ushbu holat jamyatda soha vakillarining huquqlari va qonun ustuvorligi masalasini yana kun tartibiga chiqardi.
Amaldagi qonunchilikka ko‘ra, pedagog xodimlarni ularning kasbiy faoliyati bilan bog‘liq bo‘lmagan ishlarga majburiy tarzda jalb etish qat’iyan taqiqlanadi. Agar mazkur tashabbus amaliyotga joriy etilib, ziyolilar o‘z faoliyatiga daxldor bo‘lmagan yumushlarga jalb etilsa, bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri majburiy mehnat holatlarining yuzaga kelishiga sabab bo‘ladi.
Shu munosabat bilan, Samarqand viloyati hokimi Adiz Boboyevga pedagoglarni kasbiy faoliyatiga aloqador bo‘lmagan ishlarga jalb etish qonunchilikka zid ekani hamda bunday holatlar uchun qat’iy javobgarlik belgilanganligi yuzasidan rasmiy ogohlantirish yuborildi.
Har qanday ijtimoiy yoki iqtisodiy tashabbusni amalga oshirishda, eng avvalo, amaldagi qonunchilik talablariga rioya etish, jamiyat ko‘zgusi bo‘lgan pedagoglarning huquq va qonuniy manfaatlari himoyasini to‘liq ta’minlash zarur. Oliy ta’lim fidoyilari ko‘cha supirish yoki monitoring bilan emas, ilm-fan va sifatli ta’lim bilan mashg‘ul bo‘lishlari shart.
O‘zbekiston jahon chempionatini tark etdi
O‘zbekistonda pensiya, nafaqa, ish haqi va stipendiyalar oshiriladi
«Bu musobaqa men uchun ham katta tajriba bo‘di» – Kannavaro
-
Sport5 days ago🔴 LIVE: AQSh-Eron muzokaralari va Starmer iste’fosi
-
Sport2 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Jamiyat3 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Dunyodan1 day agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Jamiyat5 days agoBo‘stonliqda kanalga tushib ketgan ikkinchi bolaning jasadi ham topildi
-
Iqtisodiyot5 days ago1 iyuldan pensiya va nafaqalar, 1 sentabrdan oyliklar oshadi
-
Jamiyat2 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Sport4 days agoEldor Shomurodov muxlislardan uzr so‘radi