Mahalliy
Ertaklardagi «yaxshi bola»lar yoxud Qimmatni nega yomon ko‘ramiz?
Sakkiz yoki o‘n yoshda edimmi, aniq esimda yo‘q, boshlang‘ich sinfda o‘qirdim. Maktab kutubxonasidan ilk olib o‘qiganim ustida quyonchaning surati bor, o‘rtasi titilib, yirtilib ketgani uchun katakli oq qog‘oz bilan yelimlangan ertak kitob edi.
foto:https://livejournal.com
Uni ko‘rsatilgan muddatda yetkazib berish kerak edi, ammo kitobni sira qaytargim kelmagandi. Ertak quyon qo‘rqoqligi uchun o‘zini aybdor his qilishi haqida edi. Bu kitobni yaxshi ko‘rib qolishimga esa…
Uyimizga qarindoshimizning men tengi o‘g‘li mehmonga kelgan va biz ikkalamiz yangi sandiq kataklari ichiga mix bilan suratlar chizgan kunimiz sabab bo‘lgan…
– Mana bu sandiqni kim tirnab tashladi?
Otamning qattiq ovozidan qo‘rqib ketdim.
– Qani bu yerga kel-chi, senam kel, dedi mehmon bolaga otam. Qo‘lida pashsha urgich bor edi. «Qurol»ni havoga sermagancha otam yana o‘sha savolni qaytardi:
– Kim qildi buni, tan olinglar bo‘lmasa xafalashib qolamiz.
Men otamning jahlidan qo‘rqib indamadim, mehmon bola esa sekin ovozda «biz» dedi. Otam keskin ohangda: – Sen qiz shunaqa ish qilishga uyalmasdan yana uning ustiga qo‘rqoq ham ekansan-ku, necha marta aytganman boshingga qilich kelsayam to‘g‘ri gapir deb…
Otam bizni urmadiyu… Ammo qattiq-qattiq gapirdi. Ochig‘i o‘sha kuni rosa xafa bo‘lganman. Axir doimo menga yaxshi qiz bo‘lish kerakligi uqtirilganda. O‘zimni ayblaganman… otam endi meni yomon ko‘rishini, «qizim» demay qo‘yishidan qo‘rqqanman. Yana qo‘rqoqligim, yolg‘onchiligim uchun o‘zimni ayblaganman. Shunday kunlarning birida qo‘limga shu kitob tushib qolgan. Ya’ni qo‘rqoq quyon, u qo‘rqoqligi uchun o‘zini yomon ko‘radi va ayblaydi… Balki o‘zim bilmagan holda bola ongim bilan qalbimdagi og‘riqqa davo izlagandirman. Esimda qolgan mazmuni ertak oxirida quyonchaga onasi: «mening dovyuragim, qo‘rqmasvoyimsan, qanday bo‘lsang ham eng yaxshi bolamsan», deydi…
O‘shanda quyoncha o‘rniga o‘zimni qo‘yib ko‘rganman. Qo‘rqoq va yolg‘onchi bo‘lsam ham ota-onam meni yomon ko‘rmasligiga ishongim kelgandir balki…
Bolalar adabiyoti bizning eng og‘riqli muammomiz. Chunki bolalar haqidagi kitoblarning ko‘pchiligi pand-nasihatlarga boy. Ammo bugun mutaxassislar nasihatli kitoblar bolalar uchun foydali emasligini isbotlamoqda.
«Bolani axloqqa chaqirish emas, ramz orqali qo‘rquvini yengishni ko‘rsatish kerak», deb hisoblaydi amerikalik psixolog Bruno Bettelxaym. Olimning fikriga ko‘ra, bola pand-nasihatli matnni qalbdan qabul qilmaydi, faqat «kattalar tili», deb hisoblaydi.
Jak Zipes (Breaking the Magic Spell) «Sehrli afsunni buzish: xalq ertaklarining radikal nazariyalari» kitobida esa bunday ertaklarni bolalarga ruhiy bosim o‘tkazish deb ta’kidlaydi.
Haqiqiy bolalar adabiyoti haqida gap ketganda Richard Amatoning so‘zlariga ko‘ra, tasavvur va ijodkorlikni rivojlantirish orqali bolalar yangi g‘oyalarni kashf etishlari, o‘z maqsadlariga erishish uchun shaxsiy motivatsiyani oshirishlari mumkinligiga e’tibor qaratadi.
Keyingi paytlarda bizning adabiyotshunoslar ham bolalar asarlari qanday bo‘lishi kerakligi haqida bong urishmoqda.
Bolalar adabiyoti qanday bo‘lishi kerak?
Bu haqida «Mutolaa» loyihasi badiiy muharriri Sa’dullo Quronov facebook sahifasida shunday deb yozadi: «Zamonaviy bolalar adabiyoti nafaqat cho‘pchak aytishi, balki bolaning ruhiy quvvat manbaiga aylanishi, uni jamiyatga moslashtirishi, mustaqil fikrlash va ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirishi kerak. Ayniqsa, unda ilmiy metodlarga tayangan ta’limiy yondashuv bo‘lishi zarur.
Shu ma’noda, biz ko‘pincha o‘zbek bolalar adabiyotida hanuz an’anaviy didaktika hukmron deb aytib kelyapmiz. Ya’ni asarlarimizda yaxshi qahramon tug‘ilgandan yaxshi, yomonlar esa o‘zi shunday… Yechim ham jo‘ngina, yomonlarning «boshi tanasidan judo etiladi». Kreativroq holatlarda ikki boshli ajdahoga yem bo‘ladi. Aslida bu bolaga hayotning murakkabligini emas, faqat soddalashtirilgan axloqiy formulani o‘rgatadi, xolos.
Masalan, hamon biz uning an’analaridan chiqib ketmagan «Zumrad va Qimmat» ertagini oling.
foto:Skids uz https://www.youtube.com/
Unda murakkab xarakterlar yo‘q: biri butkul «oq», biri «qora». Ertakdagi ziddiyatlar zamonaviy ijtimoiy munosabatlar va bola ruhiyatiga mos tarzda talqin qilinmaydi. Ya’ni real hayotda shu kabi oilada yashaydigan bolaga yordam bermaydi. Qaytaga, jazolash bola uchun muhim motivga aylanadi. Uning tasavvurida «yaxshi odamlar bor va ular doim yaxshi, yomonlar ham bo‘ladi va ular doim yomon» degan ibtidoiy adabiyotga xos tushuncha mustahkam shakllanadi.
Yo‘q, an’anaviy ertaklar kerak emas, deganim yo‘q, bu muhim! Faqat ular muzey eksponatlari kabi. Ya’ni o‘zligimizni, adabiyotimizni tushunish uchun ma’lum darajada kerak. Lekin zamonaviy bolani tarbiyalash, unga nimalarnidir o‘rgatishga deyarli yaramaydi. Buni farqlab olishimiz shart.
Agar biz «Zumrad va Qimmat» kabi ertaklarni romantizatsiya qilishni, bola o‘qishi zarur birlamchi adabiyot sifatida taqdim qilishni bas qilmas ekanmiz, zamonaviy adabiyot ham rivojlanmaydi. Shuncha ertagimiz bor, oldin shularni o‘qib olsin yoki shularni qayta-qayta nashr etaylik deb yuraveramiz. Eski an’analarga sodiqligimiz sabab, bolalar adabiyoti – bu faqat tarbiya vositasi degan gegemon tasavvurdan ham qutila olmaymiz…»
«Menimcha bu postni bolalar adabiyotiga aloqador har kim o‘qib chiqishi kerak», deb yozadi o‘z sahifasida Dinara Mo‘minova.
Yozuvchi muallifning fikrlarini to‘ldirish asnosida bolalar adabiyotiga qanday mavzular yetishmayaptganini ham ta’kidlab o‘tadi:
«Bola kamchiligi bilan jamiyatda qabul qilinishi, ijtimoiy munosabatlarga qiynaladigan bolalarning ichki kechinmalari, otasining boshqa oilasi va bolalari haqida bilib qolgan, ota-onasi musofirchilikda pul topayotgan bolaning kechinmalari haqida kitoblar kerak. Bizda yana birinchi sevgi, o‘zini kamsitish, otasi doim kamsitgan o‘g‘il bola, onasi doim siltab, mehrsiz o‘sayotgan qizlar haqidagi asarlarga ehtiyoj bor. Uyida doim janjalga guvoh farzandlar, jismoniy muammosi (allergiya, qand kasalligi, autizmning dastlab ko‘rinishi, maxsus ehtiyojlarga egalik…) bor bolalar bilan maktabdagi munosabat haqida, kutilmagan o‘limga guvoh bo‘lgan bolalarning qalb kechinmalari va uyga borishga qo‘rqadigan bolalar, ota-onaning sovuq munosabatida qiynalayotgan, o‘zida kuch topa olmaydigan, onasi ruhiy muammolardan aziyat chekayotgan, yaxshi bo‘lishni istab, bo‘la olmayotgan bolalar yo‘qmi, ular o‘z muammosiga qayerdan javob topishi kerak? Bu mavzularning cheki yo‘q. Ular haqidagi kitoblar fantastika, fentezi, hikoya, komiks janrida bo‘lishi mumkin. Qahramonlar o‘zga sayyoraliklarmi yoki atrofimizdagi bolalar bo‘ladimi farqi yo‘q.
Dinara Mo‘minova fikrini davom ettirib shunday deydi: «Bunday kitoblar bolalarni ular dunyoda yolg‘iz emasliklarini, kechinmalarini hech bo‘lmasa mana shu muallif tushunayotganini, yordam so‘rashga haqli ekanliklarini anglashlari, ularning muammolari haqida suhbat qurishi va ulardan chiqib olish uchun yo‘l ko‘rsatishi kerak.»
Muallifning fikriga ko‘ra, yordamga muhtoj bolalarga faqat odobli qahramonlarga ega kitoblar tutqazilganda o‘ziga bo‘lgan ishonchi yanada pasayadi, o‘ziga bo‘lgan nafrat yanada oshadi. O‘zidan nafratlanadigan insondan xavfliroq inson yo‘q jamiyatda.
Tarbiya va chegaralar bolalarga kerak…
«Buni pedagog sifatida, ona sifatida ham ta’kidlayman. Chegaralar va tarbiya ko‘rmay o‘sgan bolalar jamiyatda juda qiynaladilar», — deydi Dinara Mo‘minova «Bolalar yozuvchisi» telegram kanalida bahs-munozaralarga o‘z munosabatiini bildirish asnosida. «Ammo didaktikadan hech voz kecha olmayotganimiz ham haqiqat. Misol uchun qadimgi ertagimizda Qimmatni ajdarho yeydi, lekin Qimmat aybdor emasku…. Axir muallif unga yordam berishi, nega Qimmat bunday bo‘lib qolgani haqida fikr yuritib ko‘rishi kerak emasmi?
Qancha muammosi bor bolalar o‘smirlik paytidan yomon yo‘lga kiradilar, yomon ishlar qiladilar…. ko‘pchiligi bunday yomon bo‘lishlariga hayot emas, balki ota-onalarning e’tiborsizligi sabab. Bu bolajonlarga muallif yaxshi bo‘l, desa ular shu kitobni o‘qiydilarmi? Balki muallif «seni tushunaman», «senga qiyin», «lekin sen kuchlisan», «sening oldingda mana bunday yo‘l ham bor», desa bola taskin topar, to‘g‘ri yo‘lni ko‘rar? Axir yomon yo‘lda yurgan bola yaxshi bo‘lishiga kuchi ham,bilimi ham yetmaydiku. Lekin har bir bola ich-ichida doim yaxshi bo‘lishni istaydi. Ota-onasi tomonidan yaxshi ko‘rilishni istaydi, lekin unda tajriba yo‘q, qanday qilib yaxshi bo‘lsin? Unga ota-onasi o‘rgatmagan, vaqtini, mehrini ajratmagan yoki qo‘rqitib tarbiyalagan bo‘lsa… Bugungi bolalarni qo‘rqitib tarbiyalab bo‘larmikin? Yoki bolaga «unday bo‘l, bunday bo‘l» deyishning biron pedagogik samarasi bormi?..
E’tiborsiz qolgan bolalarni odobga chorlashdan foyda yo‘q, samara yo‘q, ularga yozuvchilar yordam bera olishi mumkin. Bu esa faqat suhbat orqali bo‘ladi. Bola, ayniqsa o‘smir muallif unga yuqoridan qarayotganini sezsa, uning kitobini o‘qimaydi, u bilan suhbatlashmaydi. Asarlarni faqat e’tibor va mehrda o‘sgan bolalar o‘qisa boshqa gap, lekin jamiyatda turli xil oilalar bor va ularda o‘sayotgan har bir bola kitob o‘qishi va yordam olishi kerak, deb o‘ylayman. Koreyada milliondan ortiq adad bilan sotilgan, ko‘plab tillarga tarjima qilingan «Bodom» nomli kitob haqida internet orqali o‘qib ko‘ring, balki ko‘zingizga yosh keladi…»
Ushbu muhokama va mulohazalarni kuzatish asnosida «Bodom» kitobini o‘qishga kirishdim…
«Bodom» nima haqida?
Koreyalik yozuvchi Son Von Pxyonning ilk romani «Bodom» asari to‘rt qismdan iborat bo‘lib, har biri bosh qahramon hayotining muayyan bosqichini aks ettiradi. Birinchi qism qahramon bilan tanishuv, uning bolalik xotiralari bilan boshlanadi. Asar qahramoni 18 yoshli Yun Chje hikoyani boshlar ekan, uning oxiri baxtlimi yoki qayg‘ulimi o‘zi ham aniq bilmasligini ta’kidlaydi. Olti yoshida unga «aleksitimiya» (insonning miyasida his-tuyg‘ularga javob beradigan bodomcha) tashxisi qo‘yiladi – bu inson his-tuyg‘ularni his qilish va tanib olishda qiynaladigan ruhiy holat.
foto: https://www.aladin.co.kr/events/
Yun Chjening oilasi uni jamiyatga moslashtirish uchun bor kuchini ishga soladi. Uy bo‘ylab stiker-eslatmalar yopishtirilgan: qaysi holatda qanday emotsional reaksiya qilish kerakligini o‘rgatish uchun. Chunki koreys jamiyatida yaxshi yashash uchun eng muhimi – hech kimdan farq qilmaslik, «normal» bo‘lish, «faqat ajralib turmasang bo‘ldi», degan qarash bor.
Ikkinchi qismda Yun Chje kattalar hayotining og‘ir haqiqatlari bilan yuzma-yuz keladi, uni doim qo‘llab-quvvatlagan, ertak o‘qib berib, qo‘lidan ushlab yurgan yaqinlaridan ayriladi. Endi uning asosiy maskani kitoblar do‘koni bo‘lib qoladi.
Katta sinfga o‘tganida u ilk bor do‘st orttiradi. Gon — taqdiri og‘ir, hissiyotli, o‘z ichki «men»iga qarshi kurashayotgan yigit bilan. Ular munosabatining paradoksi shundaki, ikkalasi bir-biriga mutlaqo o‘xshamaydi, ammo har biri o‘zida yo‘q narsani orzu qiladi. Gon his-tuyg‘usiz bo‘lishni orzu qiladi, chunki u his tuyg‘ularini boshqara olmaydi. Yun Chjega esa qo‘rquv notanish his. Ammo aynan qo‘rquvning yo‘qligi uning ko‘plab tavakkalchiligiga sabab bo‘ladi.
Uchinchi qism eng ta’sirlisi. Chunki hislarni taniy olmaydigan bola uchun ham shunday on keladiki, u oqibatini o‘ylamay kimgadir ishonmoqchi bo‘ladi ya’ni go‘yoki sevib qoladi.
«Bodom» fasllar bilan uyg‘un tarzda rivojlanadigan asar. Qahramonning eng yoqimli holatlari quyoshli yoz kunlari bilan bog‘liq. Qorli dekabrda esa uning hayotini butunlay o‘zgartirib yuborgan fojea ro‘y beradi. Bahor Yun Chje uchun o‘zining boshqalardan farqini eng qattiq his qiladigan davr. Kech kuz esa, aksincha, uning tamoman yangi qiyofada namoyon bo‘lishiga sabab bo‘ladi – u ilk bor chindan yig‘lay oladi va chindan kulganday bo‘ladi.
Yaxshi bola bo‘lish qiyinmi?
Bolalar uchun yozilgan kitoblarimiz «ota-onani hurmat qil», «yolg‘on gapirma», «yaxshi bola bo‘l», «kattalarga quloq sol»ishga undaydi, ya’ni avvalida xulosa, keyin shunga moslab hayotdan misol keltiriladi. Ko‘pincha bolaga qanday gapirish, qanday yurish, qanday o‘ylash kerakligi o‘rgatiladi. Lekin zamonaviy bola shu qadar oddiy o‘ylaydimi? Uni pand-nasihat yoki qoralash, maqtash bilan tarbiyalab bo‘ladimi? Qahramonlar juda aniq ikkiga bo‘linadi – bu yaxshi, bu yomon. Yaxshi bola hech qachon adashmaydi, yomon bola hech qachon tuzalmaydi. Holbuki, hayotda inson hamisha ikki oraliqda yashaydi.
«Bodom kitobida» aksincha avvalida hayot, oxirida xulosa. Bu yerda hech kim senga: «Sev, lekin me’yor bilan sev» demaydi. «Qo‘rquv yaxshi yoki yomon», deb ham tushuntirmaydi. Va aynan shu bolalar adabiyotining zamonaviy tamoyili. Asar bolaga «qanday yashashni» emas, «qanday his qilishni» o‘rgatadi, his qilmaslik qanday og‘ir ekanini, sevgi qanday tug‘ilishini, qo‘rquv nega kerakligini ichidan ko‘rsatadi. Bu mutaxassislar tili bilan aytganda empatiya orqali tarbiya.
Yun Chjeni shunchaki yaxshi bola deb tan olmaysiz, u shunchaki his qilmaydigan bola. Gon yomon bola emas, u ichki og‘riqlar bilan yashaydigan, hissiyotlarini yashirmaydigan bola. Ular bir-biriga qarshi qo‘yilmagan, balki bir-birini to‘ldirib turadigan ikki inson sifatida berilgan. Bola bu yerda shunday xulosaga keladi: insonni «yaxshi» va «yomon»ga ajratib bo‘lmas ekan-da…. Bu esa bolani hayotga soxta qarashdan saqlaydi.
Asar davomida tayyor xulosa yo‘q. Lekin kitob tugagach, o‘quvchi qalbida og‘ir-og‘ir savollar qoladi: His qilmaslik baxtmi yoki fojea? Qo‘rquv haqiqatan ham keraksizmi? Sevgi insonni qutqaradimi yoki uni orqaga tortadimi? Aynan shu savollar bolada empatiyani paydo qiladi, ya’ni boshqalarni va o‘zini tushunishni o‘rgatadi. Aynan shu tarbiya usuli orqali bola faqat qoidalarni bajaradigan itoatkor emas, balki boshqani tushunishga qodir inson bo‘lib shakllanadi.
***
Yoshligimda o‘qigan o‘sha quyonlar haqidagi ilk kitobdan keyin qanchadan- qancha ertaklar, asarlar o‘qidim. Ammo hali-hanuz o‘sha titilib ketgan kitob muqovasidagi surat — shalpangquloq quyonning mungli qarab turgan ko‘zlarini unutolmayman…
Barno Sultonova
Mahalliy
O‘zbekistonlik tadqiqotchi SI yordamida qanday qilib «aqlli bog‘dorchilik»ni yo‘lga qo‘ymoqchi?
Bugungi suhbatdoshim Zahro Sodiqova Buxoroda tug‘ilgan, Toshkent shahridagi INHA va AQShning Oklend shahridagi Linkoln universitetlarida tahsil olgan, Technovation Challenge kabi nufuzli dasturlarda ishtirok etgan yosh tadqiqotchi. Uning bugungi faoliyati diqqat markazida sun’iy intellekt yordamida «aqlli bog‘dorchilik» tizimini yaratish va ekologik barqarorlikka erishish turibdi. Global miqyosdagi texnologik loyihalarga milliy qadriyatlarni olib kirishni maqsad qilgan qahramonimiz Kremniy vodiysi tajribasidan tortib, shahar sharoitida barqaror o‘simlik yetishtirishgacha bo‘lgan qiziqarli rejalari bilan o‘rtoqlashdi.
– Siz maktab davridayoq matematika va ingliz tili fanlariga alohida yondashgansiz. Keyinchalik O‘zbekistondagi INHA universiteti va AQShdagi MBA ta’limi sizning bilimlaringizni yanada mustahkamladi, shunday emasmi?
– Ha, maktab davrimdanoq matematikaga alohida qiziqishim bor edi. Ayniqsa, INHA universitetida o‘qigan paytimda biznes matematikasi bilan chuqur shug‘ullandim. Bu menga strategik fikrlashni rivojlantirishga va har qanday biznesning eng muhim jihatlaridan biri bo‘lgan moliya sohasini chuqurroq tushunishga yordam berdi.
Ingliz tili esa dunyoqarashimni kengaytirishga xizmat qildi. Men Farhod Qodirov rahbarligidagi Genius English Courses markazidan juda minnatdorman. U yerda men tilni eng tabiiy usulda o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ldim. Shuning uchun ham MBA dasturida tahsil olish men uchun ancha yengil kechdi – chunki men Buxorodayoq amalda qo‘llanadigan ingliz tilini o‘rgangan edim.
– «Aqlli bog‘dorchilik» (Smart gardening) va sun’iy intellektni uyg‘unlashtirish g‘oyasi qanday paydo bo‘ldi? Bu tizim oddiy bog‘bon yoki uy bekasining hayotini qanday yengillashtiradi?
– Sun’iy intellekt bugungi kunda hayotimizning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. Shuning uchun uni insonlar hayotiga haqiqatan ham yangi imkoniyatlar olib kiradigan yo‘nalishlarda qo‘llash juda muhim.
Sun’iy intellektni smart gardening — aqlli bog‘dorchilik bilan birlashtirish g‘oyasini o‘ylab topganimda, har bir oilada tez-tez beriladigan bir savoldan ilhom oldim: «Bugun nima pishirsam ekan?»
Tasavvur qiling, sizning bog‘ingizda yetishtirilayotgan organik o‘simliklar va ko‘katlar nafaqat dasturxoningizga sog‘lom mahsulotlar olib keladi, balki sun’iy intellekt orqali ulardan qanday taomlar tayyorlash mumkinligini ham tavsiya qiladi. Qaysi mamlakat yoki shaharda yashashingizdan qat’i nazar, bu tizim sizga yordam beradi.
Eng muhimi, SI oilangiz uchun qadrli bo‘lgan retseptlarni o‘rganib boradi, ularni moslashtiradi va shu tariqa avloddan-avlodga o‘tadigan taomlar hech qachon yo‘qolib ketmaydi. Bundan tashqari, aqlli bog‘dorchilik tizimi nafaqat taom tayyorlashga yordam beradi, balki bog‘ parvarishini ham ancha yengillashtiradi. Masalan, sun’iy intellekt o‘simliklarning holatini kuzatib, qachon sug‘orish, qachon o‘g‘it berish yoki qaysi o‘simlikka ko‘proq quyosh nuri kerakligini tavsiya qilishi mumkin.
Bugun ko‘pgina uy bekasi yoki oddiy bog‘bonlarda vaqt kam. Ayrimlar bog‘ qilishni xohlaydi, ammo o‘simlikni noto‘g‘ri parvarish qilib qo‘yishdan qo‘rqadi. Aqlli tizim esa xuddi maslahatchi kabi yo‘l-yo‘riq ko‘rsatadi: qaysi faslda nima ekish kerak, qanday qilib tabiiy usullar bilan hosilni asrash mumkin — barchasini tushuntirib beradi.
Yana bir muhim jihati — bu tizim ekologik yondashuvni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, suvni tejash, tabiiy o‘g‘itlardan foydalanish, mavsumiy mahsulotlar yetishtirish kabi masalalarda ham tavsiyalar berishi mumkin.
Maqsadim shunchaki texnologiya yaratish emas, istardimki, insonlar tabiatga yanada yaqinlashsin, o‘z bog‘ida yetishtirgan mahsulotdan foydalanib, oilasi bilan bir dasturxon atrofida jam bo‘lsin. Agar texnologiya shu jarayonni biroz bo‘lsa ham osonlashtirsa — demak, u haqiqatan foydali bo‘ladi.
– Siz o‘z oldingizga an’anaviy bog‘dorchilikni zamonaviy yechimlar bilan birlashtirishni maqsad qilib qo‘ygansiz. Bizning milliy dehqonchilik madaniyatimizda qaysi jihatlarni raqamlashtirish eng qiyin va eng muhim deb hisoblaysiz?
– Menimcha, milliy dehqonchilik madaniyatimiz so‘nggi yillarda ancha rivojlanmoqda. Biroq kelajakda uni yanada mustahkamlash uchun sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish muhim.
Bizning yurtimiz juda hosildor va barakali yerlarga ega. Agar AI texnologiyalaridan to‘g‘ri foydalansak, organik hosil yetishtirishni yanada samarali qila olamiz. Bu nafaqat hosildorlikni oshiradi, balki uglerod chiqindilarini kamaytirish orqali ekologik barqarorlikni saqlashga va sayyoramizni asrashga ham yordam beradi.
– «Technovation Challenge» dasturidagi ishtirokingiz va Kremniy vodiysi darajasidagi loyihalar ustida ishlash qanday strategik ko‘nikmalarni berdi? U yerdagi startap muhitidan O‘zbekiston sharoitiga nimalarni olib kirish mumkin?
– «Technovation Challenge» dasturida ishtirok etish menga bir vaqtning o‘zida bir nechta omillarni hisobga olish va har doim katta manzarani – ya’ni umumiy strategik maqsadni ko‘ra bilishni o‘rgatdi. Shu bilan birga, MVP (minimal ishlaydigan mahsulot) muvaffaqiyatsiz chiqqan taqdirda ham ishni to‘xtatmasdan, loyihani rivojlantirishni davom ettirish muhimligini tushundim.
Kremniy vodiysi startap muhiti esa juda ilhomlantiruvchi. U yerda startaplar doimo o‘zgarishi, yangi yo‘nalishlarga burilishi mumkinligini ko‘rasiz. Eng muhimi o‘zgarishlarni to‘g‘ri boshqara olish va jamoa bilan samarali muloqot qilishdir.
– Shahar sharoitida barqaror o‘simlik yetishtirish (urban farming) kelajakda oziq-ovqat xavfsizligi va ekologiyaga qanday ta’sir ko‘rsatadi? Sizning loyihangiz bu muammoga qanday yechim beradi?
– Shahar sharoitidagi urban farming – shahar bog‘dorchiligi kelajakda sayyoramiz barqarorligiga katta hissa qo‘shishi mumkin. Chunki bunda e’tibor organik va barqaror usullarda yetishtirilgan mahsulotlarga qaratiladi.
Loyihamning asosiy maqsadi – texnologiyadan oqilona foydalanib, inson ehtiyojlari bilan birga, Yer sayyorasining manfaatlarini ham hisobga olishdir. Agar biz chiqindilarni kamaytirib, tabiatga ehtiyotkorlik bilan yondashsak, kelajak avlodlar uchun yanada sog‘lom muhit yaratishimiz mumkin.
– Odatda agronomiya yoki sun’iy intellekt kabi sohalar erkaklar yo‘nalishi sifatida ko‘riladi. Sizningcha, texnologiya dunyosida ayollarning intuitiv nigohi va oilaviy qadriyatlarga sodiqligi yangi innovatsiyalar yaratilishida qanday ustunlik beradi?
– Menimcha, agar texnologiya sohasida gender jihatidan muvozanat bo‘lsa, kelajak avlodlarga juda muhim bir xabarni yetkazamiz: har bir inson, jinsidan qat’i nazar, istalgan sohada o‘z hissasini qo‘sha oladi.
Bu esa yangi g‘oyalar, yangi qarashlar va yanada boy innovatsiyalar paydo bo‘lishiga xizmat qiladi.
– Bugungi o‘zbek qizi uchun muvaffaqiyatli texnologik tadbirkor va oilaning tayanchi bo‘lish o‘rtasidagi muvozanatni topish siri nimada? Siz bu ikki mas’uliyatni qanday birlashtirasiz?
– Men uchun oila eng katta tayanch va ilhom manbai. Oila-a’zolarim meni qo‘llab-quvvatlaydi va o‘z salohiyatimni ro‘yobga chiqarishimga ishonch bag‘ishlaydi.
Balki men butun dunyoni o‘zgartira olmasman, lekin ayrim insonlar hayotini yengilroq va mazmunliroq qilishim mumkin. Shu bilan birga, sayyoramizga g‘amxo‘rlik qilish ham men uchun muhim qadriyat. Sevgan ishim bilan shug‘ullanar ekanman, oilam ham doimo yonimda va ana shu holat – haqiqiy muvozanatdir.
Barno Sultonova suhbatlashdi
“Urush — bu dunyodagi eng katta va eng shafqatsiz be’manilikdir. Uni boshlaganlar, birinchi kuniyoq o‘z farzandlarining jasadini ko‘rganlarida edi, urush darhol to‘xtagan bo‘lardi.”
(Ernest Xeminguey)
U yerda men ham bor edim. Bahor eshik qoqib turgan sururbaxsh kunlar edi. Quyosh yanada charaqlab bor saxiyligini ulashar, undan minnatdor daraxtlar, ko‘kalam o‘t-o‘lanlar qulochini keng yoyib, chuqur-chuqur nafas olishayotgan, tuproq-zamin ham o‘tgan yildan qolgan changu g‘uborlarini quyosh taftida eritib, bahoriy epkin bilan artib tozalab, qayta tug‘ilmoq uchun ko‘pchib tayyorgarlik ko‘rayotgan ajib pallalar edi. Qushlarni aytmaysizmi, moviy osmonda suzib yurgan pag‘a bulutlardan uchib tushayotgandek ozod va baxtiyor qanot qoqishar, shodon chug‘urlarini ta’riflashga manaman degan shoirning ham tili ojiz qolardi.
Ayniqsa, bu go‘zalliklarga jo‘r bo‘layotgan bolalar kulgusi, shavq-zavqqa to‘lgan qiyqiriqlar atrof-olamga jon bag‘ishlar, ko‘p qavatli maktabga olib boradigan yo‘l chetidagi nimpushti o‘rik gullari, yuzidan nur taratib turgan jajji quyosh nusxalari bo‘lmish qoqigullar ham ularga ergashib maktabga borgisi kelayotgandek xiyol egilib, nozik qo‘llarini cho‘zib turishardi. Navnihol o‘g‘il-qizlar maktab sumkalarini yelkalariga ilib olishganicha saf-saf bo‘lib o‘tishar, qaysilari sho‘xlik qilib quvlashmachoq o‘ynasa, boshqalari o‘zaro gurunglashib ketishardi. Chamamda 8-9 yoshlar atrofida bo‘lgan qizaloq yonidagi tengdosh dugonasiga yo‘l bo‘yidagi andizlar orasidan sariq bo‘yog‘ini sachratib jilmayib turgan qoqigullarni ko‘rsatib, qo‘lidan tortqilaydi:
— Yur, gullardan terib olaylik, ustozga olib borardik!
— Yo‘q, darsga kech qolamiz. Kel, yaxshisi maktabdan qaytishda onamiz uchun terib olamiz. Ustozga ertaga olib boramiz, bo‘ladimi?
— Mayli! — deydi-da, uzun ikki o‘rim sochiga taqilgan oppoq shoyi tasmalarini silkitganicha yuguradi. — Qani, meni tutib ol-chi!
Ikkinchi qizaloq dugonasining ortidan chopqillay turib gap qotadi:
— To‘xtasang-chi, sen karra jadvalini yodladingmi?
— Haa, yodladiim! — degan shodon ovoz shundoqqina ro‘paradagi maktab binosiga urilib, aks-sado beradi. — Ikki karra bilan uch karrani yod oldim. Sen-chi?!
— Men yaxshi yodlay olmadim, to‘xtasang-chi, menga yordam berib yubor! Birga takrorlaylik!
— Kelaqol, tez yetib ol! Ikki karra ikki — to‘rt, ikki karra uch — olti!
Ortidan yugurayotgan qizaloq davom ettiradi:
— Ikki karra to‘rt — sakkiz, ikki karra besh — o‘n…
Shu tariqa ovozlar maktab bag‘riga singib ketadi. Ko‘klam osmonida qanot qoqib, shodon kuylayotgan qaldirg‘ochlarga jo‘r bo‘lib, darsga shoshilayotgan katta-kichik o‘quvchilar ham maktab binosiga kirib ketishadi. Yakkam-dukkam kechikuvchi bolalar uchrab qolmasa, maktab yo‘li tinib qoladi. Endi g‘ala-g‘ovur maktab binosining derazalaridan eshitila boshlaydi.
Maktab qo‘ng‘irog‘i bilan bir paytda qayerdandir kelib qolgan daydi shamol uvillab, bezovta aylanib, daraxt shoxlari, o‘t-o‘lanlarni tortqilab o‘tdi-yu, bor bezovta ruhini hamda qoramtir kulrang bulutlarini qoldirib ketdi. O‘riklar beixtiyor gulbarglarini to‘kib yuborishdi, qoqio‘tlar seskanib yuzlarini yopib olishdi. Qushlarning bezovta chinqirig‘i butun olamni tutgandek bo‘ldi. Ular nima bo‘layotganini anglab, o‘zlarini o‘nglab ulgurmaslaridan avvaliga chiyillagan, keyin gumburlagan tovushdan oyoqlarim ostidagi yer zir titrab, go‘yoki qiyomat qo‘pdi: quloqlar tom bitdi, hushim boshimdan uchdi. Portlash zarbidan tanam qayoqlargadir uloqtirildi va hushimga kelib o‘rnimdan turganimda, vayron bo‘lib, o‘radek o‘yilib ketgan maktab xarobalari qa’ridan qora tutun buruqsib, oh-vohlar hamda dahshatli chinqiriqlarga guvoh bo‘ldim. Nima bo‘layotganini idrok etolmay qanchadir vaqt merovsirab turdim. Keyin shang‘illayotgan qulog‘im, karaxt miyam ochila turib, maktab tomon yugurayotgan odamlar, yordam chaqiriqlari, dod-faryodlar ortidan gandraklaganimcha ketaverdim…
Sizga rostini aytaman, bugun ilk bor yozuvchi bo‘lganimdan o‘kindim. Yozib boshlaganimga besh yilcha vaqt bo‘lib qolgan bo‘lsa, o‘sha qo‘qqisdan ijod qila boshlagan kunlarimdan uyqu degan hayotiy sokinlik, ruhiy hamda jismoniy orom olish jarayoni meni butkul tark etdi. Xuddi butun dunyo dardi, g‘am-tashvishlari boshimga kelgan-u, kiprik qoqmasdan o‘ylayversam bartaraf etilib, bu bedavo dunyo charog‘on, odamlari baxtli bo‘lib ketadigandek. Kun bo‘yi jonsarakman. Go‘yoki boshimdagi tinimsiz aylanayotgan tegirmon toshining g‘uvillashi har aylanada miyamni ezib o‘tib azob beradi: boshim, balki butun tanam toshmetindek qotib og‘irlashib, ruhimni pachoqlaydi. O‘zim barpo etgan ruhiyat olamim vayronalarida yashashga mahkumman. Dunyoda sodir etilayotgan har bitta adolatsizlik, xunrezlik hamda shafqatsizlik fonida bevosita men borman — qashshoqlar va och-nahor bechoralar kulbasida ochlik, chorasizlikdan azob chekaman. Voz kechilgan yetim go‘dak, qariyalar uyida mo‘ltirab yo‘l qarayotgan ota-ona, umuman, jaholat qurbonlari bo‘lmish — tutday to‘kilayotgan mahkumlar hukmi mening yuragimda ijro etiladi.
Ishonavering, bu ayni haqiqatki, Albert Kamyu o‘zining “Isyonkor odam” asarida aytgan: “Men dunyoning qayeridadir bir bolaning azob chekayotganini bilar ekanman, o‘zimni baxtiyor his qilishga haqqim yo‘q!” kalomi bilan hamohang tarzda eshitiladi. Shu tariqa, kashkulini yo‘qotgan devonadek qalbim vayronalari labirintida adashib yuraveraman.
Ha, ishonavering, o‘sha XXI asrning eng yirik va qonli fojialaridan biri bo‘lib tarixga kirgan, qurbonlari soni 30 mingdan oshib (shundan 13 mingdan ortig‘i bolalar), chinakamiga bolalar qabristoniga aylangan G‘azo urushida men ham bor edim. Vayronalar shahrida och bo‘ridek uvillab, betonlar ostida qolib ketgan minglab qavmdoshlari va bolalarini chiqarib olish uchun tirnoqlari sinib, panjasi qon qotgan abgor ona bo‘ri men bo‘laman. Yetmish mingdan ortiq yaradorlarga yordam ko‘rsatish uchun tun-u kun jon berib yugurgan, ammo tibbiy yordam yetishmasligi tufayli qo‘lidan hech narsa kelmay yig‘lagan, bolakaylar va qizaloqlarni biror tibbiy muolajalarsiz, og‘riq qoldiradigan malhamsiz jarrohlik amaliyoti o‘tkazgan ilojsiz va beburd shifokor ham mendan boshqa hech kim emas! Men o‘sha pichoq ostida chinqirayotgan go‘daklarning ko‘zlarida Xeminguey aytgan “itdek o‘lib ketish” qismatini ko‘rdim. Adib haq edi: “Urush qanchalik “adolatli” niqobini kiymasin, u baribir eng katta jinoyat bo‘lib qolaveradi”. Ruhim hamda tanam havoda vizillayotgan o‘qlar, qonli osmondan yog‘ilayotgan surobsiz bombalar, dimoqni yoradigan porox hamda kuyindi hidlar orasida qo‘rquvdan esini yo‘qotib chinqirib tasdiqlaydi: oilasidan biror kimi tirik qolmagan yarador bolani kunpayakun bo‘lgan G‘azo, balki yuragim vayronalarini oralaganimcha uvvos tortib yetaklab yurgan chorasiz bandai bechora — o‘zimman…
O‘zimga kelganimda maktab hovlisidagi yarmi kuyib qorayib ketgan o‘rindiqda omonatgina o‘tirardim. Karaxtligim atrofimda bo‘layotgan harakatlarni kinolardagi sekinlashtirilgan kadrlar kabi ko‘rsatar, jahannam qa’ridan kelayotgan ovozlar ham cho‘zilib guvillab eshitilardi. Ko‘zlarim ko‘rayotganlariga ishonmas, urush haqidagi kinokartinani suratga olish maydonchasida turibman-u, ro‘y berayotgan sahna dekoratsiyalari aktyorlar ijrosidan keyin yig‘ishtirib olinadigandek tuyular, balki shuni istardim. Boshlarini qay devorga urishini bilmay har tarafga yugurib, alam va azobdan ko‘ksiga mushtlab faryod chekayotgan ota-onalar, xarobalar ostidan sug‘urib olinayotgan qizaloqlar, bolakaylarning majaqlangan tanalari: “Olindi! Bugun yaxshi ishladik, hammaga rahmat!” deyilishi bilan jilmayishib, ust-boshini qoqib o‘rinlaridan turib ketishsa-da… “Vahimamni qara, juda ta’sirchanman-da, axir bu kino-ku! Qoyil, bolalar soxtalikni bilishmaydi, juda samimiy ko‘rsatib berishadi, ularga aktyorlikning ham keragi yo‘q!” deganimcha mamnun jilmayib qo‘ysam qanday soz bo‘lardi-ya, deb o‘ylayman.
Yo‘q! Bundayin vahshiylikni, gunohsiz bolalarni qonga botirib, farishta vujudlarini jasadlarga aylantirib, polietilen qoplarga joylab qo‘yishni kinochilar eplay olishmaydi! Bundayin qonli sahna ko‘rinishlarini qonxo‘r siyosatdan boshqasi amalga oshirolmaydi va hech narsa bo‘lmagandek bamaylixotir, kamiga qonli panjasida g‘alaba bayrog‘ini hilpiratganicha yo‘lida davom etolmaydi. Bu kostyumli po‘rim jallod urushlarni adolatli yechim, o‘limlar ro‘yxatini statistika, vayronalarni g‘alaba deb ataydi va boshi uzra ko‘targan zafar qadahi ham begunoh odamlar qoni bilan to‘latilgan bo‘ladi.
Maktab xarobalari orasida qancha vaqt o‘tirganimni bilmayman: balki soatlar, balkim kunlar, balki yillardir — bilmadim. Shu vaqtlar oralig‘ida dod-faryodlar, vayronalar yo‘qlikka singib, maktab o‘rni la’nat tekkandek qorayib ketgan ulkan o‘raga aylanibdi. Uvillagan sovuq shamol kitob-daftarlarning kuygan parchalari, qon yuqi tekkan soch tasmalar, singan qalam bo‘laklarini uchirib o‘ynaydi. Bo‘m-bo‘sh yuragim bilan yolg‘iz huvillab qolaveraman…
Uch kundan buyon yomg‘ir tinay demaydi. Anchayin achchiq, alamli izg‘irini ham bor. Yomg‘ir emas, bolaginasi kuyigidan dunyolarga sig‘may ketayotgan alamzada onaning faryodli ko‘z yoshlariga o‘xshaydi. Odatda, yomg‘irli ob-havodan qandaydir ruhiy sokinlik his etar, ayniqsa, soyabon ostida yolg‘iz sayr qilishni yoqtirardim. Ammo bugungi yomg‘ir badanimni junjiktirdi va o‘z navbatida bu sovuqlik ichkariga o‘rlab, yuragimni uvishtirdi. Uncha-bunchaga ko‘z yoshlarini ko‘rsatmaydigan toshmetin diydam ham yig‘ilib turgan achchiq yomg‘irini qo‘yib yubordi. Go‘yoki yomg‘ir va men ko‘z yoshlarimiz bilan begunoh bolalar qoni bo‘yagan tuproqni yuvib, ularni ortga qaytarishni ahd qilganga o‘xshaymiz. Qaniydi, ko‘z yoshlar xunrezliklar, besabab to‘kilgan qonlarni yuvib, barchasini ortga qaytara olganida edi, butun dunyo ayollari to‘xovsiz uvvos solib ko‘z yosh to‘kardik. Qaniydi, adabiyot qalami bilan beshavqat siyosatni yenga olganimda edi, umrim yetgunicha, uyqu nimaligini bilmay beto‘xtov yozishga kuch topar edim. Qaniydi… Qaniydi…
Esladim, 13-14 yoshlarda edim. Otamning kutubxonasidan sevimli adibim O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asarini topib oldim-u halovatim yo‘qoldi. O‘sha paytda ilk marta noming o‘chgur urush bilan yuzlashgan edim. Robiyani ota-onasiz qoldirgan, minglab otalar, bahodir o‘g‘lonlarni bag‘rimizdan yulib ketgan, ayollarni beva, bolalarni yetimlikka mahkum etgan, front ortida qolgan xalqni ham zulm va ochlikdan abgor qilgan la’nati maxluqni bolalarcha duoibad qilgandim. “Seni o‘ylab topganlarni Xudoyim jazosini bersin! Urush bo‘lishini, odamlar o‘lishini hecham xohlamayman!” deb ko‘z yosh to‘kardim. Robiya hamda Kimsanning endigina kurtak ochib kelayotgan muhabbati haqqi, ota-onasining chekkan zahmatlari haqqi, Kimsan urushdan tirik qaytsin derdim. Robiya bilan yonma-yon, kunu tun, goh shirin xayollar surib, goh ro‘molcha chetiga “K” harfidan kashta tikib, ko‘zlarim to‘rt bo‘lib Kimsanni kutgan edim. Maktabga borardim, qaytardim, xayolim asar davomi bilan band bo‘lar va bir gapni pichirlardim: “Nima bo‘lsa bo‘lsin, Kimsan qaytib kelsin! Mayli, bir oyog‘idan ayrilar yo bo‘lmasa qo‘lini yo‘qotar, lekin tirik qaytsin!”
Afsuski, buni urush deydilar: ko‘zlarimiz to‘rt bo‘lib kutgan Kimsanimiz begona yurtlarda halok bo‘ldi, Robiya Ra’no kelinoyisi tashlab qochgan erga xotin, o‘g‘liga ona bo‘ldi, Muzaffar o‘z singlisini sevib qoldi, Munavvar zilzila tufayli devor ostida qoldi. Yuzi qora urush hech kimni ayab o‘tirmadi. Asarni tugatib shunchalar umidsiz bo‘lib qolgandimki, yuragimda paydo bo‘lgan bo‘shliqni urushga la’natlar yog‘dirish bilan to‘ldirishga harakat qilardim. Yosh bo‘lishimga qaramay, o‘shandayoq urushning ma’no-mantiqsiz qirg‘in ekani, o‘lat keltiruvchi panjalari bilan asrlar osha nechalab odamlar umrini zavol etishdan to‘xtamasligini yuragimdan his etgandim.
Endi-chi, kasofat urush domiga tortib ketgan bolalar, ayollar, umuman, odamlarni kutishimdan biror mantiq bormi? Yo‘q, yana xuddi o‘sha Kimsanni intizorlik bilan kutgan va o‘limini eshitgan og‘riqli vaqtlardagidek umidsizlik hamda tushkunlik botqog‘iga botib ketaveraman.
Mana, men shu yerdaman: hali tuprog‘i sovib ulgurmagan son-sanoqsiz qabrlar oralab ketyapman. Ularni sanay olmayman, tishimni tishimga bosib, jimgina quloq tutib boraveraman.
— Karra jadvalini yod oldingmi? — deydi qizcha shivirlab.
— Ha, yodladim, sen-chi? — deydi ikkinchi qizaloq yanada shivirlab.
— Men yodlay olmadim, kelaqolinglar, birga yodlay qolaylik!
— Ikki karra ikki — to‘rt! Qaytaramiz!
— Besh karra besh — yigirma beyesh! — jo‘r bo‘lishadi hammasi.
— Yo‘q, bu kamlik qiladi! Ortimdan takrorlang: o‘n karra o‘n — yuuuz!
— Bu ham kamlik qiladi! — shivirlaydi uchinchi qizaloq. — Yuz karra yuu-uz…
Qulog‘imni kaftlarim bilan yopaman. Ammo shivirlar hamda sanoqlar tinay demaydi…
O-o, bu shivirlar biz katta odamlarni tinch qo‘yarmikin? Go‘daklarni o‘limga mahkum etayotgan qo‘llarimiz qonini ming yil yomg‘ir yog‘sa ham ketkazolmasligimizni anglab turgan holimizda mantiqsiz va “adolatli” qirg‘inlarni yana va yana davom ettiraverishimizni nima deb atasak bo‘ladi? Biz shafqatsiz odamzot gunohlarimizni qanday yuvamiz? Undan ko‘ra, abgor etgan dunyomizga oddiygina qoqio‘t bo‘lib kelsak bo‘lmasmidi? Qizaloqlar terib olishib, boshlariga gulchambar yoki onajonlariga guldastalar yasab quvonishardi. Daraxt bo‘lsak-chi, bahorda go‘zal gullarimiz, yozda mevalarimiz bilan ularni xursand qila olardik. Urushlar bo‘lmas edi. Bolalar ham o‘lmas edi.
Endi o‘zimni tushunib yetgandekman: aslida yozuvchi emas, odam bo‘lganimdan o‘kinayotgan ekanman. Ha, xuddi shunday, odam bo‘lib dunyoga kelganimdan!
Men hamon shu yerdaman…
Mastura Abduraimova
Joriy yil 24-fevral kuni Prezidentinng «Aholini uy-joy bilan ta’minlash ishlarini jadallashtirish va ko‘p kvartirali uylar qurilishini samarali tashkil etish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PF–29-son farmoni qabul qilindi.
Quyidagilar ushbu Farmonning asosiy maqsadlari etib belgilandi, jumladan:
uy-joy qurilishini rag‘batlantirish va uy-joyga bo‘lgan huquqni amalga oshirish uchun shart-sharoitlar yaratishga doir konstitutsiyaviy norma talablarini bajarish;
ko‘p kvartirali uylar bozorida talabga muvofiq takliflarni mutanosib ravishda oshirib borish;
ko‘p kvartirali uylar qurilishida yer ajratish va ruxsat berish tartib-taomillari jarayonlarini o‘z ichiga oluvchi investitsiya-qurilish davrining davomiyligini 1,5 baravargacha qisqartirish.
Farmonga ko‘ra, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va viloyatlarda «Yangi O‘zbekiston» massivlari uchun yangi hududlarni tanlab olishning qonunchilikda belgilangan mezonlariga mos keladigan loyihalarga «Yangi O‘zbekiston» massivi maqomini berish orqali ularga amaldagi tartib-taomillar va moliyalashtirish manbalari tatbiq etiladi.
«Yangi O‘zbekiston» massivlarining yo‘l-transport infratuzilmalari loyihalarini ishlab chiqishda qayta tiklanuvchi energiya manbalari qurilmalari, energiya tejovchi uskunalar, muqobil issiqlik tizimlaridan keng foydalaniladi va «yashil» transport muhiti yaratiladi.
Prezident farmonga ko‘ra, homilador talaba-qizlarga yoki 3 yoshgacha bo‘lgan farzand tarbiyasi bilan shug‘ullanuvchi talabalarga oliy ta’lim olish uchun “ikkinchi imkoniyat” yaratish maqsadida 2026/2027 o‘quv yilidan:
kursdan kursga qolgan yoxud talabalar safidan chiqarilgan shaxslarga, istisno tariqasida, fanlar farqini qayta o‘zlashtirish sharti bilan ta’limni davom ettirish imkoni yaratiladi;
talabalar fanlar farqini mustaqil o‘zlashtirishi uchun qo‘shimcha muddat beriladi va boshqa zarur shart-sharoitlar tashkil etiladi.
Shuningdek, voyaga yetmagan shaxslar bilan nikoh tuzishga da’vat etganlik (qiziqtirganlik) va uni targ‘ib qilganlik uchun ma’muriy javobgarlikni belgilash to‘g‘risidagi taklif ma’qullandi.
2026 yil 1 sentyabrdan nikoh yoshi to‘g‘risidagi qonunchilik yoki nikoh tuzish tartibini buzishga oid huquqbuzarliklar uchun undirilgan jarimaning 15 foizi bunday holat haqida xabar bergan shaxslarni rag‘batlantirishga yo‘naltiriladi.
Erta nikoh va 16 yoshgacha bo‘lgan homiladorlik bilan bog‘liq holatlar to‘g‘risida ichki ishlar organlari va “Inson” markazlariga xabar berish majburiyati fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish hamda FHDYo organlari, ta’lim va sog‘liqni saqlash muassasalari hamda diniy idora vakillari zimmasiga yuklatiladi.
Joriy yil 2-martdagi Hukumatning 88-son qarori bilan xorijiy oliy ta’lim tashkilotlarida o‘qish istagidagi yoshlar va pedagog xodimlarga ta’lim kreditini ajratish tartibiga doir nizom tasdiqlandi.
Nizom Ta’lim kreditini moliyalashtirish jamg‘armasi hisobidan imtiyozli ta’lim kreditini ajratish va ularni qaytarish tartibini belgilaydi.
Nizomga ko‘ra, ta’lim krediti quyida talablarga javob beradigan yoshlar (30 yoshdan oshmagan, shu jumladan, 30 yoshda bo‘lgan) va pedagoglarga ajratiladi:
QS (Quacquarelli Symonds) yoki THE (The Times Higher Education) bo‘yicha TOP-300 talikka kiritilgan xorijiy oliy ta’lim tashkilotlariga o‘qishga qabul qilingan;
O‘zbekiston fuqarolari bo‘lgan.
Kredit ularning bakalavriat hamda magistratura dasturlarida ta’lim olishlari uchun ajratiladi.
Kredit 1 o‘quv yili uchun 20 ming AQSh dollarigacha miqdordagi ekvivalentda milliy valyutada ajratiladi.
Kreditning asosiy qarzi talabaning rasmiy o‘qish muddati tugagandan so‘ng 7-oydan boshlab 7 yil davomida qaytariladi.
Kredit oluvchi bankka murojaat qilishda quyidagi hujjatlarni taqdim etadi:
ariza;
shaxsni tasdiqlovchi hujjatlar nusxasi;
taklifnoma-xat (1-kurslar uchun);
akademik o‘zlashtirish natijalari (2-kursdan boshlab);
to‘lov-kontrakt asosida o‘qish bo‘yicha shartnoma hamda oliy ta’lim tashkilotining bank rekvizitlari ko‘rsatilgan invoys;
birgalikda qarz oluvchilarning so‘nggi 12 oylik daromadlari yuzasidan ma’lumot;
mehnat daftarchasidan ko‘chirma (30 yoshdan oshgan pedagoglar uchun).
Ta’lim krediti stavkasi Markaziy bankning asosiy stavkasi miqdorida belgilanadi.
Iroqdagi samolyot halokatida to‘rt nafar harbiy halok bo‘ldi: AQSh Markaziy qo‘mondonligi
orzularni umringiz evaziga sotib olasiz / 5 daqiqa
Qirg‘izistonga yashirincha olib ketilayotgan oltin quymalar to‘xtatib qolindi
-
Jamiyat3 days agoNogironlar uchun onlayn platforma tenderida shubhali holatlar aniqlandi
-
Jamiyat3 days agoRulda kamar taqmagan Sardor Mamadaliyev jarimaga tortildi
-
Dunyodan4 days ago
2015 yilgi Suriya stsenariysi Eronda takrorlanishini istamaymiz.
-
Dunyodan4 days ago
Ali Xomanaiyning o‘g‘li Eronning yangi oliy rahbari etib saylandi
-
Siyosat2 days agoIkki nafar O‘zbekiston fuqarosi firibgarlik va o‘g‘irlik hodisasidan so‘ng Bahrayn va AQShdan qaytib keldi
-
Dunyodan5 days ago
Eronda AQSh va Isroilni qo’llab-quvvatlaganlarning mulki musodara qilinadi
-
Dunyodan5 days ago
Prezident Tramp Eronning yangi oliy rahbari haqida gapirdi
-
Sport3 days agoAvstraliyadan boshpana so‘ragan eronlik futbolchilardan biri fikrini o‘zgartirdi