“Urush — bu dunyodagi eng katta va eng shafqatsiz be’manilikdir. Uni boshlaganlar, birinchi kuniyoq o‘z farzandlarining jasadini ko‘rganlarida edi, urush darhol to‘xtagan bo‘lardi.”

(Ernest Xeminguey)

U yerda men ham bor edim. Bahor eshik qoqib turgan sururbaxsh kunlar edi. Quyosh yanada charaqlab bor saxiyligini ulashar, undan minnatdor daraxtlar, ko‘kalam o‘t-o‘lanlar qulochini keng yoyib, chuqur-chuqur nafas olishayotgan, tuproq-zamin ham o‘tgan yildan qolgan changu g‘uborlarini quyosh taftida eritib, bahoriy epkin bilan artib tozalab, qayta tug‘ilmoq uchun ko‘pchib tayyorgarlik ko‘rayotgan ajib pallalar edi. Qushlarni aytmaysizmi, moviy osmonda suzib yurgan pag‘a bulutlardan uchib tushayotgandek ozod va baxtiyor qanot qoqishar, shodon chug‘urlarini ta’riflashga manaman degan shoirning ham tili ojiz qolardi.

Ayniqsa, bu go‘zalliklarga jo‘r bo‘layotgan bolalar kulgusi, shavq-zavqqa to‘lgan qiyqiriqlar atrof-olamga jon bag‘ishlar, ko‘p qavatli maktabga olib boradigan yo‘l chetidagi nimpushti o‘rik gullari, yuzidan nur taratib turgan jajji quyosh nusxalari bo‘lmish qoqigullar ham ularga ergashib maktabga borgisi kelayotgandek xiyol egilib, nozik qo‘llarini cho‘zib turishardi. Navnihol o‘g‘il-qizlar maktab sumkalarini yelkalariga ilib olishganicha saf-saf bo‘lib o‘tishar, qaysilari sho‘xlik qilib quvlashmachoq o‘ynasa, boshqalari o‘zaro gurunglashib ketishardi. Chamamda 8-9 yoshlar atrofida bo‘lgan qizaloq yonidagi tengdosh dugonasiga yo‘l bo‘yidagi andizlar orasidan sariq bo‘yog‘ini sachratib jilmayib turgan qoqigullarni ko‘rsatib, qo‘lidan tortqilaydi:

 — Yur, gullardan terib olaylik, ustozga olib borardik!

 — Yo‘q, darsga kech qolamiz. Kel, yaxshisi maktabdan qaytishda onamiz uchun terib olamiz. Ustozga ertaga olib boramiz, bo‘ladimi?

 — Mayli! — deydi-da, uzun ikki o‘rim sochiga taqilgan oppoq shoyi tasmalarini silkitganicha yuguradi. — Qani, meni tutib ol-chi!

 ​Ikkinchi qizaloq dugonasining ortidan chopqillay turib gap qotadi:

 — To‘xtasang-chi, sen karra jadvalini yodladingmi?

 — Haa, yodladiim! — degan shodon ovoz shundoqqina ro‘paradagi maktab binosiga urilib, aks-sado beradi. — Ikki karra bilan uch karrani yod oldim. Sen-chi?!

 — Men yaxshi yodlay olmadim, to‘xtasang-chi, menga yordam berib yubor! Birga takrorlaylik!

 — Kelaqol, tez yetib ol! Ikki karra ikki — to‘rt, ikki karra uch — olti!

 Ortidan yugurayotgan qizaloq davom ettiradi:

 — Ikki karra to‘rt — sakkiz, ikki karra besh — o‘n…

​Shu tariqa ovozlar maktab bag‘riga singib ketadi. Ko‘klam osmonida qanot qoqib, shodon kuylayotgan qaldirg‘ochlarga jo‘r bo‘lib, darsga shoshilayotgan katta-kichik o‘quvchilar ham maktab binosiga kirib ketishadi. Yakkam-dukkam kechikuvchi bolalar uchrab qolmasa, maktab yo‘li tinib qoladi. Endi g‘ala-g‘ovur maktab binosining derazalaridan eshitila boshlaydi.

Maktab qo‘ng‘irog‘i bilan bir paytda qayerdandir kelib qolgan daydi shamol uvillab, bezovta aylanib, daraxt shoxlari, o‘t-o‘lanlarni tortqilab o‘tdi-yu, bor bezovta ruhini hamda qoramtir kulrang bulutlarini qoldirib ketdi. O‘riklar beixtiyor gulbarglarini to‘kib yuborishdi, qoqio‘tlar seskanib yuzlarini yopib olishdi. Qushlarning bezovta chinqirig‘i butun olamni tutgandek bo‘ldi. Ular nima bo‘layotganini anglab, o‘zlarini o‘nglab ulgurmaslaridan avvaliga chiyillagan, keyin gumburlagan tovushdan oyoqlarim ostidagi yer zir titrab, go‘yoki qiyomat qo‘pdi: quloqlar tom bitdi, hushim boshimdan uchdi. Portlash zarbidan tanam qayoqlargadir uloqtirildi va hushimga kelib o‘rnimdan turganimda, vayron bo‘lib, o‘radek o‘yilib ketgan maktab xarobalari qa’ridan qora tutun buruqsib, oh-vohlar hamda dahshatli chinqiriqlarga guvoh bo‘ldim. Nima bo‘layotganini idrok etolmay qanchadir vaqt merovsirab turdim. Keyin shang‘illayotgan qulog‘im, karaxt miyam ochila turib, maktab tomon yugurayotgan odamlar, yordam chaqiriqlari, dod-faryodlar ortidan gandraklaganimcha ketaverdim…

Sizga rostini aytaman, bugun ilk bor yozuvchi bo‘lganimdan o‘kindim. Yozib boshlaganimga besh yilcha vaqt bo‘lib qolgan bo‘lsa, o‘sha qo‘qqisdan ijod qila boshlagan kunlarimdan uyqu degan hayotiy sokinlik, ruhiy hamda jismoniy orom olish jarayoni meni butkul tark etdi. Xuddi butun dunyo dardi, g‘am-tashvishlari boshimga kelgan-u, kiprik qoqmasdan o‘ylayversam bartaraf etilib, bu bedavo dunyo charog‘on, odamlari baxtli bo‘lib ketadigandek. Kun bo‘yi jonsarakman. Go‘yoki boshimdagi tinimsiz aylanayotgan tegirmon toshining g‘uvillashi har aylanada miyamni ezib o‘tib azob beradi: boshim, balki butun tanam toshmetindek qotib og‘irlashib, ruhimni pachoqlaydi. O‘zim barpo etgan ruhiyat olamim vayronalarida yashashga mahkumman. Dunyoda sodir etilayotgan har bitta adolatsizlik, xunrezlik hamda shafqatsizlik fonida bevosita men borman — qashshoqlar va och-nahor bechoralar kulbasida ochlik, chorasizlikdan azob chekaman. Voz kechilgan yetim go‘dak, qariyalar uyida mo‘ltirab yo‘l qarayotgan ota-ona, umuman, jaholat qurbonlari bo‘lmish — tutday to‘kilayotgan mahkumlar hukmi mening yuragimda ijro etiladi.

Ishonavering, bu ayni haqiqatki, Albert Kamyu o‘zining “Isyonkor odam” asarida aytgan: “Men dunyoning qayeridadir bir bolaning azob chekayotganini bilar ekanman, o‘zimni baxtiyor his qilishga haqqim yo‘q!” kalomi bilan hamohang tarzda eshitiladi. Shu tariqa, kashkulini yo‘qotgan devonadek qalbim vayronalari labirintida adashib yuraveraman.

​Ha, ishonavering, o‘sha XXI asrning eng yirik va qonli fojialaridan biri bo‘lib tarixga kirgan, qurbonlari soni 30 mingdan oshib (shundan 13 mingdan ortig‘i bolalar), chinakamiga bolalar qabristoniga aylangan G‘azo urushida men ham bor edim. Vayronalar shahrida och bo‘ridek uvillab, betonlar ostida qolib ketgan minglab qavmdoshlari va bolalarini chiqarib olish uchun tirnoqlari sinib, panjasi qon qotgan abgor ona bo‘ri men bo‘laman. Yetmish mingdan ortiq yaradorlarga yordam ko‘rsatish uchun tun-u kun jon berib yugurgan, ammo tibbiy yordam yetishmasligi tufayli qo‘lidan hech narsa kelmay yig‘lagan, bolakaylar va qizaloqlarni biror tibbiy muolajalarsiz, og‘riq qoldiradigan malhamsiz jarrohlik amaliyoti o‘tkazgan ilojsiz va beburd shifokor ham mendan boshqa hech kim emas! Men o‘sha pichoq ostida chinqirayotgan go‘daklarning ko‘zlarida Xeminguey aytgan “itdek o‘lib ketish” qismatini ko‘rdim. Adib haq edi: “Urush qanchalik “adolatli” niqobini kiymasin, u baribir eng katta jinoyat bo‘lib qolaveradi”. Ruhim hamda tanam havoda vizillayotgan o‘qlar, qonli osmondan yog‘ilayotgan surobsiz bombalar, dimoqni yoradigan porox hamda kuyindi hidlar orasida qo‘rquvdan esini yo‘qotib chinqirib tasdiqlaydi: oilasidan biror kimi tirik qolmagan yarador bolani kunpayakun bo‘lgan G‘azo, balki yuragim vayronalarini oralaganimcha uvvos tortib yetaklab yurgan chorasiz bandai bechora — o‘zimman…

O‘zimga kelganimda maktab hovlisidagi yarmi kuyib qorayib ketgan o‘rindiqda omonatgina o‘tirardim. Karaxtligim atrofimda bo‘layotgan harakatlarni kinolardagi sekinlashtirilgan kadrlar kabi ko‘rsatar, jahannam qa’ridan kelayotgan ovozlar ham cho‘zilib guvillab eshitilardi. Ko‘zlarim ko‘rayotganlariga ishonmas, urush haqidagi kinokartinani suratga olish maydonchasida turibman-u, ro‘y berayotgan sahna dekoratsiyalari aktyorlar ijrosidan keyin yig‘ishtirib olinadigandek tuyular, balki shuni istardim. Boshlarini qay devorga urishini bilmay har tarafga yugurib, alam va azobdan ko‘ksiga mushtlab faryod chekayotgan ota-onalar, xarobalar ostidan sug‘urib olinayotgan qizaloqlar, bolakaylarning majaqlangan tanalari: “Olindi! Bugun yaxshi ishladik, hammaga rahmat!” deyilishi bilan jilmayishib, ust-boshini qoqib o‘rinlaridan turib ketishsa-da… “Vahimamni qara, juda ta’sirchanman-da, axir bu kino-ku! Qoyil, bolalar soxtalikni bilishmaydi, juda samimiy ko‘rsatib berishadi, ularga aktyorlikning ham keragi yo‘q!” deganimcha mamnun jilmayib qo‘ysam qanday soz bo‘lardi-ya, deb o‘ylayman.

​Yo‘q! Bundayin vahshiylikni, gunohsiz bolalarni qonga botirib, farishta vujudlarini jasadlarga aylantirib, polietilen qoplarga joylab qo‘yishni kinochilar eplay olishmaydi! Bundayin qonli sahna ko‘rinishlarini qonxo‘r siyosatdan boshqasi amalga oshirolmaydi va hech narsa bo‘lmagandek bamaylixotir, kamiga qonli panjasida g‘alaba bayrog‘ini hilpiratganicha yo‘lida davom etolmaydi. Bu kostyumli po‘rim jallod urushlarni adolatli yechim, o‘limlar ro‘yxatini statistika, vayronalarni g‘alaba deb ataydi va boshi uzra ko‘targan zafar qadahi ham begunoh odamlar qoni bilan to‘latilgan bo‘ladi.

Maktab xarobalari orasida qancha vaqt o‘tirganimni bilmayman: balki soatlar, balkim kunlar, balki yillardir — bilmadim. Shu vaqtlar oralig‘ida dod-faryodlar, vayronalar yo‘qlikka singib, maktab o‘rni la’nat tekkandek qorayib ketgan ulkan o‘raga aylanibdi. Uvillagan sovuq shamol kitob-daftarlarning kuygan parchalari, qon yuqi tekkan soch tasmalar, singan qalam bo‘laklarini uchirib o‘ynaydi. Bo‘m-bo‘sh yuragim bilan yolg‘iz huvillab qolaveraman…

Uch kundan buyon yomg‘ir tinay demaydi. Anchayin achchiq, alamli izg‘irini ham bor. Yomg‘ir emas, bolaginasi kuyigidan dunyolarga sig‘may ketayotgan alamzada onaning faryodli ko‘z yoshlariga o‘xshaydi. Odatda, yomg‘irli ob-havodan qandaydir ruhiy sokinlik his etar, ayniqsa, soyabon ostida yolg‘iz sayr qilishni yoqtirardim. Ammo bugungi yomg‘ir badanimni junjiktirdi va o‘z navbatida bu sovuqlik ichkariga o‘rlab, yuragimni uvishtirdi. Uncha-bunchaga ko‘z yoshlarini ko‘rsatmaydigan toshmetin diydam ham yig‘ilib turgan achchiq yomg‘irini qo‘yib yubordi. Go‘yoki yomg‘ir va men ko‘z yoshlarimiz bilan begunoh bolalar qoni bo‘yagan tuproqni yuvib, ularni ortga qaytarishni ahd qilganga o‘xshaymiz. Qaniydi, ko‘z yoshlar xunrezliklar, besabab to‘kilgan qonlarni yuvib, barchasini ortga qaytara olganida edi, butun dunyo ayollari to‘xovsiz uvvos solib ko‘z yosh to‘kardik. Qaniydi, adabiyot qalami bilan beshavqat siyosatni yenga olganimda edi, umrim yetgunicha, uyqu nimaligini bilmay beto‘xtov yozishga kuch topar edim. Qaniydi… Qaniydi…

​Esladim, 13-14 yoshlarda edim. Otamning kutubxonasidan sevimli adibim O‘tkir Hoshimovning “Ikki eshik orasi” asarini topib oldim-u halovatim yo‘qoldi. O‘sha paytda ilk marta noming o‘chgur urush bilan yuzlashgan edim. Robiyani ota-onasiz qoldirgan, minglab otalar, bahodir o‘g‘lonlarni bag‘rimizdan yulib ketgan, ayollarni beva, bolalarni yetimlikka mahkum etgan, front ortida qolgan xalqni ham zulm va ochlikdan abgor qilgan la’nati maxluqni bolalarcha duoibad qilgandim. “Seni o‘ylab topganlarni Xudoyim jazosini bersin! Urush bo‘lishini, odamlar o‘lishini hecham xohlamayman!” deb ko‘z yosh to‘kardim. Robiya hamda Kimsanning endigina kurtak ochib kelayotgan muhabbati haqqi, ota-onasining chekkan zahmatlari haqqi, Kimsan urushdan tirik qaytsin derdim. Robiya bilan yonma-yon, kunu tun, goh shirin xayollar surib, goh ro‘molcha chetiga “K” harfidan kashta tikib, ko‘zlarim to‘rt bo‘lib Kimsanni kutgan edim. Maktabga borardim, qaytardim, xayolim asar davomi bilan band bo‘lar va bir gapni pichirlardim: “Nima bo‘lsa bo‘lsin, Kimsan qaytib kelsin! Mayli, bir oyog‘idan ayrilar yo bo‘lmasa qo‘lini yo‘qotar, lekin tirik qaytsin!”

Afsuski, buni urush deydilar: ko‘zlarimiz to‘rt bo‘lib kutgan Kimsanimiz begona yurtlarda halok bo‘ldi, Robiya Ra’no kelinoyisi tashlab qochgan erga xotin, o‘g‘liga ona bo‘ldi, Muzaffar o‘z singlisini sevib qoldi, Munavvar zilzila tufayli devor ostida qoldi. Yuzi qora urush hech kimni ayab o‘tirmadi. Asarni tugatib shunchalar umidsiz bo‘lib qolgandimki, yuragimda paydo bo‘lgan bo‘shliqni urushga la’natlar yog‘dirish bilan to‘ldirishga harakat qilardim. Yosh bo‘lishimga qaramay, o‘shandayoq urushning ma’no-mantiqsiz qirg‘in ekani, o‘lat keltiruvchi panjalari bilan asrlar osha nechalab odamlar umrini zavol etishdan to‘xtamasligini yuragimdan his etgandim.

Endi-chi, kasofat urush domiga tortib ketgan bolalar, ayollar, umuman, odamlarni kutishimdan biror mantiq bormi? Yo‘q, yana xuddi o‘sha Kimsanni intizorlik bilan kutgan va o‘limini eshitgan og‘riqli vaqtlardagidek umidsizlik hamda tushkunlik botqog‘iga botib ketaveraman.

​Mana, men shu yerdaman: hali tuprog‘i sovib ulgurmagan son-sanoqsiz qabrlar oralab ketyapman. Ularni sanay olmayman, tishimni tishimga bosib, jimgina quloq tutib boraveraman.

 — Karra jadvalini yod oldingmi? — deydi qizcha shivirlab.

 — Ha, yodladim, sen-chi? — deydi ikkinchi qizaloq yanada shivirlab.

 — Men yodlay olmadim, kelaqolinglar, birga yodlay qolaylik!

 — Ikki karra ikki — to‘rt! Qaytaramiz!

 — Besh karra besh — yigirma beyesh! — jo‘r bo‘lishadi hammasi.

 — Yo‘q, bu kamlik qiladi! Ortimdan takrorlang: o‘n karra o‘n — yuuuz!

 — Bu ham kamlik qiladi! — shivirlaydi uchinchi qizaloq. — Yuz karra yuu-uz…

Qulog‘imni kaftlarim bilan yopaman. Ammo shivirlar hamda sanoqlar tinay demaydi…

O-o, bu shivirlar biz katta odamlarni tinch qo‘yarmikin? Go‘daklarni o‘limga mahkum etayotgan qo‘llarimiz qonini ming yil yomg‘ir yog‘sa ham ketkazolmasligimizni anglab turgan holimizda mantiqsiz va “adolatli” qirg‘inlarni yana va yana davom ettiraverishimizni nima deb atasak bo‘ladi? Biz shafqatsiz odamzot gunohlarimizni qanday yuvamiz? Undan ko‘ra, abgor etgan dunyomizga oddiygina qoqio‘t bo‘lib kelsak bo‘lmasmidi? Qizaloqlar terib olishib, boshlariga gulchambar yoki onajonlariga guldastalar yasab quvonishardi. Daraxt bo‘lsak-chi, bahorda go‘zal gullarimiz, yozda mevalarimiz bilan ularni xursand qila olardik. Urushlar bo‘lmas edi. Bolalar ham o‘lmas edi.

Endi o‘zimni tushunib yetgandekman: aslida yozuvchi emas, odam bo‘lganimdan o‘kinayotgan ekanman. Ha, xuddi shunday, odam bo‘lib dunyoga kelganimdan!

Men hamon shu yerdaman…

Mastura Abduraimova

Source link