Mahalliy
Dunyoni aylangan Boysun madonnasi
Mavzuga kirishishdan avval aytmoqchi edimki, ancha yil muqaddam poytaxt Toshkent hamda viloyatlardan 60 nafardan ziyod mo‘yqalam sohibi qadimiy va hamisha navqiron Termiz shahriga, Surxon zaminiga kelgandi. Ular Termiz Arxeologiya muzeyi, Ro‘zi Choriyev tasviriy san’at galereyasini ko‘rishdi, maxsus tashkil etilgan “Surxon sog‘inchlari”, “Yurtimiz jilolari” ko‘rgazmasi hamda Sherobod san’at maktab-internati o‘quvchilari ijodidan namunalar bilan tanishdilar. Viloyatdagi ijodkor san’at ahli bilan samimiy muloqot va suhbatlar bo‘ldi, ulug‘ qadamjolarimiz ziyorat qilindi. O‘shanda O‘zbekiston Badiiy ijodkorlar uyushmasining navbatdagi tadbiri ham Termiz shahrida o‘tkazilgan.
Bular barchasi Surxondaryo ahli uchun chin esda qolarli, taassurotlarga boy voqealar hisoblanadi. Badiiy ijodkorlar uyushmasining rais o‘rinbosari, akademik Vladimir Burmakin bildirgan fikrlardan biri, ayniqsa, yodimda qolgan:
– Bundan 40 yil oldin (ya’ni 1965-yil), – degandi o‘shanda musavvir Vladimir Burmakin, – do‘stim Ro‘zi Choriyev bilan Surxondaryoga kelganimda “Boysun Madonnasi” asarimni yaratganman. Hayotimdagi eng mashhur mazkur ishim Surxondaryoda, Boysunda yaratilgan va bunga Ro‘zi sababchi bo‘lgan. U bilan birga bolalar uyida katta bo‘lgan otdoshi Ro‘ziboy degan ajoyib insonning uyida mehmon bo‘lgandik. Boysun madonnasi o‘sha – Ro‘ziboy degan insonning xotini. Yigirma uch yoshida beshta farzandi bor edi. Juda chiroyli, makedoniyalik Iskandarning Ravshanagidan hech ham kam emasdi…
Musavvir so‘zini davom ettirar ekan, yana quyidagilarni bayon etdi: “Bu asarni sog‘inganimda ko‘rgazmaga borishimga to‘g‘ri keladi. Yaqinda mening “Boysun Madonnam” namoyish etilayotgan O‘zbekiston Badiiy Akademiyasining ko‘rgazma zaliga xuddi uchrashuvga borganday bordim. Bu asar dunyoga chiqib ketganiga 40 yildan oshdi. Uni endi kam ko‘raman. Dunyoning o‘nlab mamlakatlarida bo‘ldim, ammo “Boysun Madonnasi” dunyoni menga qaraganda ko‘proq aylanib chiqdi…
Boysunga do‘sti Ro‘zi Choriyev yetaklab kelgan musavvirni bu yerdagi hamma narsa – tog‘ havosi, tomida bolakaylar chopib yurgan yonbag‘ir uylar, hatto tuproq hidi ham hayajonga solardi. Uy egalarining yashash joyi unchalik katta emasdi, yonginada joylashgan molxonaning hidi hatto unga xush yoqqan. Musavvir uy bekasi siymosidan xomaki nusxalar oladi va asarni Toshkentda yozib tugatadi. Bu ayolning portretini Ro‘zi ham chizgan, ammo mazmunan teran asarini keng omma uchun mo‘ljallamagan.
Burmakin Leningradda san’at sohasi oliygohini endigina bitirib kelgan yosh rassom Ro‘zi Choriyev bilan o‘tgan asrning 60-yillari o‘rtalarida tanishgan. Bu uchrashuv ularning hayoti va ijodida ko‘p narsani o‘zgartiradi, Choriyevning bitmas-tuganmas kuch-g‘ayrati Burmakinga ham yuqadi. Rossiyaning namchil va sovuq shimoliy poytaxtida ta’lim olib qaytgan Ro‘zi o‘zining quyoshli yurti Surxondaryoni, uning ajoyib odamlarini juda ham sog‘ingan edi. Bir paytning o‘zida yilning to‘rt faslini, aytaylik, qishni – tog‘ cho‘qqilarida qo‘nib qolgan qor, bahorni – doimiy yashil alp o‘tloqlari, yozni – jaziramada qaynagan qum va nihoyat kuzni – bog‘-rog‘lar tovlanishida kuzatish mumkin bo‘lgan ana shu o‘lkaga ular birgalikda kelishadi. Sayrob bulog‘i yonida o‘tirib o‘sha mashhur chinorni, Boysunda esa qo‘shiq xirgoyi etib do‘ppi tikayotgan ayollarni chizdilar. Boysun do‘ppisida tabiatda mavjud barcha bo‘yoqlar mujassamini ko‘rdilar: masalan, do‘ppidagi havo rang–osmon, oqlik esa gilosning bahoriy gullari, sariq – yetilayotgan bug‘doy poyalarini eslatib turadi, qizil rang – pishib yetilgan olma qiyosi.
Burmakin boysunlik ayolni Ravshanak bilan qiyoslab chizadi, ammo asari uchun asli tagi Bibi Maryamga borib taqaladigan madonna nomini tanlaydi.
Kartina syujeti oddiy va lo‘nda: milliy libosli yoshgina ayol qo‘lida go‘dagi bilan turibdi. Orqada – xuddi qaldirg‘oya uyasidek bir-biriga tutashib ketgan uylardan iborat qishloq. Onaning ajib bir sehrigiyoga to‘la ma’suma ko‘zlari cheksiz muhabbatni ifodalaydi, ularda shunday mayinlik, munisalik va yana nimalardir borki, pirovard oqibat portretdan ko‘z uzmay to‘xtovsiz qarab qolaverasan, kishi! O‘zbek ayolini, onalikni madh etuvchi qo‘shiq bo‘lib yangraydi u! Mutaxassislar yana bir detalga e’tibor qaratishgan: asarning umrboqiyligini go‘yo his qilgan musavvir o‘z ishini Leonardo da Vinchi uslubida – o‘ngdan chapga qarab imzolab qo‘ygan…
“Boysun madonnasi” 1968-yili Moskvada, Manejdagi Butunittifoq ko‘rgazmasiga qo‘yildi, Gannover (Germaniya) xalqaro ko‘rgazmasiga bordi, Parijning o‘zida uch marta namoyish etildi va barcha joyda zo‘r muvaffaqiyat qozonaverdi.
Mazkur asar haqida internetdan ma’lumot izlab ukamiz, viloyat malaka oshirish instituti prorektori Bahrom Umarov qalamiga mansub “Boysun madonnasi yoxud shaxsi yashirin ayollar haqida afsona” maqolasiga duch keldim. Maqolada yoziladiki, muallif birinchi marta Germaniyaning Drezden shahri muzeylaridan birida xizmat qiluvchi tarjimon qizdan “Boysun Madonnasi” haqida eshitadi. Xorij safaridan qaytib, kartinada aks ettirilgan ayolni topish va u bilan so‘zlashmoq payida bo‘ladi. Ammo Boysunda yaratilgan mashhur asar, akademik Ro‘zi Choriyev bilan bir vaqtlar mehribonlik uyida tarbiyalangan Ro‘zi aka, uning oilasi haqida tayinli biron narsa bilolmaydi. Ammo kunlardan bir kuni tong payti padari buzrukvori uni mahalladagi ta’ziyaga olib boradi va… butun Yevropani hayratga solgan “Boysun Madonnasi” ana shu xonadon sohibi Ro‘zi akaning ayoli ekanini tasodifan bilib qoladi! Bu holat maqola muallifini hayrat aralash ming-ming afsuslarga olib keladi. Sababi oddiy: shundoq yonginada, o‘z mahallasida yaratilgan buyuk asar haqida uzoq Yevropaning qoq markazidagi mamlakatda eshitib qaytgandi u! Uning o‘zi tugul, umr bo‘yi shu yerda shu xonadon bilan yonma-yon yashab kelgan mahalladoshlar ham bundan xabardor emaslar!..
Ayonki, Mikelanjeloning “Madonna Medichi”, Botichellining “Veneraning tug‘ilishi”, Rafaelning “Konstebl madonnasi”, Albrext Dyurerning “Madonna” asarlari yaratilgan paytidan beri asrlar davomida mashhurligicha qolayotir. Leonardo da Vinchining ona va onalikni ulug‘lagan “Mona Liza”si va Rafaelning “Sikstin Madonnasi”si o‘zidagi beqiyos joziba, aks etgan sirli ma’nolari bilan necha zamonlarki, butun dunyoni maftun aylab keladi.
Bu qatorda “Boysun Madonnasi”ning o‘rni qanday!? Uning nigohi ham sirli ma’nolarga to‘la, ko‘zlardagi teranlik, unda aks etayotgan vazmin o‘ylar kishini qamraydi. Razm solinsa, oqshomning g‘ira-shira paytidagi xayoliy holat, quyosh nurlarini o‘ziga yutgan quyuq qora va binafsha ranglar ayolning yuz ifodasiga, asar mantig‘iga kuch beradi, ko‘ngil toshqinligini yorqin ifodalaydi. Ta’sirchan obraz zamirida ma’suma qishloq ayolining barcha iztiroblari mujassam. Farzandini bag‘riga bosgan ayol libosi, an’anaviy kiyim-taqinchoqlari teran xalqchil tomirga ega, milliy xususiyatlar bo‘rtib turadi. Bu siymo o‘zbekning ming yillik madaniyatini, o‘zbek ayolining tug‘ma andishasini namoyon etadi. Musavvir ayol andishasi va mahzun quvonchini birgina kartinada uyg‘unlashtirishning uddasidan chiqqan. Hatto bag‘ridagi bolakay qarashlarida ham onaga dildoshlik va darddoshlik aks etadi. Ushbu asar ayol qalbining sharqona his-tuyg‘ulari, rang-barang zarblari, ruhiy dunyosi, kechagi tarixiy qadriyatini badiiy ifoda ko‘zgusida ko‘z-ko‘z qiladi.
Demak, “O‘zbek ayolining onalik madhiyasi” deya bekorga ta’rif etmaganlar uni muallif Vladimir Burmakinning kasbdoshlari!
Endi “Madonna” so‘zining ma’nosiga e’tibor qaratsak: avvalo, shuni bilaylikki, ona tilimizda bu so‘z shu paytga qadar uchramagan, qo‘llanilmagan va demak o‘zbek tilining lug‘at tarkibida bo‘lmagan, binobarin mustaqillik yillarida yaratilgan besh tomlik o‘zbek tili izohli lug‘atida ham bu so‘zni, tabiiy, ko‘rmaymiz, ya’ni bu – o‘zbek so‘zi emas. Rus tili lug‘atlariga qaraganimizda ham kelib chiqishi bo‘yicha uning rus so‘zi bo‘lmaganligi ayon bo‘ladi. S.I.Ojegovning “Slovar russkogo yazika” kitobi varaqlab ko‘rilsa, “Madonna” termini nasroniylik dinining katolik yo‘nalishida “xudoning onasi” deya tushuntirilganini ko‘ramiz. “Madonna” so‘zi avvalboshdan italyan tilida “bekam”, “oyim”, “xonim” tushunchalarini bildirgan ekan. Milodning 18-asridan boshlab esa bu so‘z ma’noviy o‘zgarishga uchraydi va “tasviriy san’atda xudo onasining ifodalanishi” tushunchasini bildira boshlaydi. Yevropaning Uyg‘onish davri san’ati xudoning onasi obrazini ayol go‘zalligi, bokiraligi, itoatkorligi, o‘zini farzandiga baxshida etgan muqaddas, ulug‘vor, munis volida ekanligini mahorat bilan ifodalaydi. Davr rassomlari ijodida Madonnani tasvirlash borasida fantaziyaga katta erk berilgan va natijada turli xil bitmas-tuganmas murakkab kompozitsiyalar vujudga kelgan. Oxir-oqibat esa bu obrazni yaratish jarayoni ko‘p hollarda diniy motivning yo‘qolib borishi bilan kechadi. Soha mutaxassislari fikriga ko‘ra, bu holat ayniqsa Rafael ijodida boshqa rassomlarga qaraganda juda ham bo‘rtib turadi va o‘zining kuchli ifodasini topadi, ya’ni unda pokiza ayol go‘zalligi va o‘zini go‘dagiga to‘la bag‘ishlagan hamda bolasining kelajak taqdiridan xavf tuygan yoshgina onaning tuyg‘ulari o‘ta nozik tarzda mujassamlashadi.
Madonna obrazini yaratish amaliyoti jahonda hozir ham davom etadi. Zamondosh yorqin shaxslardan ilhomlangan musavvirlar ijodi buni ko‘rsatmoqda. Misollar esa yetarlicha. Pirovardida aytish lozimki, o‘tgan asrning oltmishinchi yillari oxirida ulug‘ miniatyurachi rassom Chingiz Ahmarovning o‘zbek musavvirlari Yevropa maktabi an’analaridan voz kechib milliy zaminga qaytishi lozimligi haqidagi g‘oyasini Ro‘zi Choriyev va Vladimir Burmakin faol qo‘llab-quvvatlaganlari zamirida ularning o‘z vaqtida Boysunda kechgan ana shu ijodiy jarayonlari yotadi desak, hech ham xato bo‘lmaydi.
Bu sizu biz hali yaxshi anglab yetmagan yoki hali zarur ravishda qadrlab ulgurmagan “Boysun Madonnasi”ning yaratilish tarixiga qisqacha ilova edi.
Abdulla Xolmirzayev
U bir oz kechikib tug‘ilgan bola edi. Shu bois chaqaloqning inga-ingasi er-xotin o‘rtasida soviy boshlagan munosabatlarni yana asl holiga keltirdi…
Chaqaloqqa Orzimurod deb ism qo‘yishdi. Topgan-tutganlarini dasturxonga to‘kib, qarindosh-urug‘, do‘st-qadrdonga aqiqa oshi tortmoqchi bo‘lishgandi, kimdir: «Hay-hay, aslo unday qilmang, bola ko‘zikib ketadi», dedi. Aqiqa marosimi juda kamtarin o‘tdi, birov bildi, birov bilmadi.
Orzimurodning sunnat to‘yi ham choqqina o‘tdi. Otasining yelkasiga omad qushi qo‘nib, balandroq lavozimga o‘tirgan payt edi-da, bir-ikkita hamkasbi: «To‘yni katta qivormang, nozik joyda ishlayapsiz», deb shipshib qo‘yishdi.
Orzimurod uylanganida, o‘zi farzand ko‘rganida ham shunday bo‘ldi. Farzandlari ulg‘aygach, orttirgan uch-to‘rt so‘miga hovli qurmoqchi bo‘lgandi, «Hay birodar, sal o‘ylab ish qiling. Otangiz falon joyda, o‘zingiz pismadon joydasiz, «dom»ingiz bo‘lsa bor, hovlini nima qilasiz, gap-so‘z bo‘lishi mumkin», deb bu niyatidan qaytarishdi.
Gap-so‘z bo‘lishidan qo‘rqib, hovli qurmadi, mashina sotib olmadi, umrida biror marta bo‘lsin bola-chaqasi bilan kurortga borib dam olmadi. Ellik, oltmishga kirganini birov bildi, birov bilmadi.
Nabirasi uylanayotganida yoshlar «To‘yni falon restoranda qilamiz, falon-pismadon san’atkorlarni taklif qilamiz, qancha deyishsa, beramiz», deb oyoq tirab qolishdi. Maslahatchilarning fikri esa butunlay boshqacha bo‘ldi: «Dabdabaning nima keragi bor, el og‘izga tushgan to‘yning xosiyati bo‘lmaydi».
To‘y mahalla choyxonasida, mahalla havaskorlari ishtirokida o‘tdi. Birovga ma’qul keldi, boshqa birov burnini jiyirdi: «O‘l, xasis, puling bo‘lsa bor, to‘y deganni varanglatib qilmaysanmi…»
Orzimurod ota pensiyaga chiqayotganida hamkasblari maromiga yetkazib maqtashdi. Kamtar, kamsuqumligi, o‘zini o‘t-cho‘qqa urmasligi, betga chopmasligi, kim nima desa «xo‘p» deyishini takror-takror aytib, qo‘liga bir dasta gul tutqazishdi.
Otaxon gulni ko‘tarib uyiga keldi. Bekorchilik, kun sanashga o‘tdi. Umrida birinchi marta kasal bo‘ldi. Uzoq vaqt yotib qoldi. Birov bildi, birov bilmadi.
O‘tgan yili bahorda Orzimurod otaning qazosi yetdi. Mahalladoshlaridan biri: «Ta’ziya marosimida bir-ikki kishi gapirsin», deganday gap qilgandi, masjid imomi unga yovqarash qildi. Marhum «Menga hech narsa kerakmas», deganday qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib, shahar chekkasidagi qabristonning bir chetidan qazilgan qabrga beozorgina kirib ketdi.
Xotira marosimlari choqqina o‘tdi. Birov bildi, birov bilmadi…
(«Siz yozmagan kitob»dan)
Jakarta shahrida bo‘lib o‘tgan «Global Sustainable Development Congress-2026» doirasida «Times Higher Education» xalqaro reyting agentligi «THE Sustainability Impact Ratings-2026» natijalarini e’lon qildi. Reyting oliy ta’lim muassasalarining Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariga qo‘shayotgan hissasini baholaydi.
Bu yilgi reytingga O‘zbekistonning 50 ta oliy ta’lim tashkiloti kiritildi. Ulardan 24 tasi dunyoning eng yaxshi 1000 ta universiteti qatoridan joy oldi.
101–200 o‘rinlar:
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti;
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
201–300 o‘rinlar:
O‘zbekiston Milliy universiteti;
«TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti.
301–400 o‘rinlar:
Buxoro davlat universiteti;
Samarqand davlat tibbiyot universiteti;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti.
401–600 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat texnika universiteti;
O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti;
Toshkent davlat texnika universiteti;
Toshkent davlat yuridik universiteti;
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti;
Termiz davlat universiteti;
Toshkentdagi «Vestminster» xalqaro universiteti.
601–800 o‘rinlar:
International School of Finance Technology and Science;
Navoiy davlat universiteti;
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti;
Samarqand davlat universiteti;
Toshkent davlat tibbiyot universiteti;
Toshkent davlat transport universiteti;
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
801–1000 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi;
Toshkent farmatsevtika instituti.
O‘zbekiston universitetlari Barqaror rivojlanish maqsadlarining alohida yo‘nalishlari bo‘yicha ham yuqori o‘rinlarni egalladi. Xususan, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Gender tengligi» yo‘nalishida dunyoda 8-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat texnika universiteti «Arzon va toza energiya» yo‘nalishida 5-o‘rin, Farg‘ona politexnika instituti esa shu yo‘nalishda 6-o‘rinni qayd etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti «Gender tengligi» bo‘yicha 20-o‘rin, Termiz davlat universiteti 36-o‘rin, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 48-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat tibbiyot universiteti «Sog‘liq va farovonlik» yo‘nalishida 81-o‘rin, Samarqand davlat tibbiyot universiteti esa 82-o‘rindan joy oldi.
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
Venesueladagi zilzila oqibatida 235 kishi halok bo‘ldi
Lukashenko Rossiya elchisini Belarusni urushdan uzoqlashtirishga chaqirdi
Mirziyoyev Namanganda raqamlashtirish, bandlik va investitsiya bo‘yicha yangi vazifalarni belgiladi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport3 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan2 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Siyosat5 days agoAshraf Xo‘jayev O‘zbekistonning Efiopiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi.
-
Iqtisodiyot4 days ago
Dollar bir necha kunlik ko‘tarilishdan so‘ng pastladi
-
Mahalliy5 days ago
Endi rahbarni ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri fosh qilish mumkin!
-
Jamiyat3 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Dunyodan5 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan