Jamiyat
Bolalarni ekrandan uzoqlashtirish uchun ijtimoiy tarmoqlarga taqiq: bu qanchalik samara beryapti?
Bugun bolalar onlayn olamdagi muloqot va ijodkorlikdan zavq olish bilan birga, ko‘plab xavf-xatarlarga ham duch kelmoqda. Natijada hukumatlar ijtimoiy tarmoqlar uchun taqiqlar joriy qilishni boshladi. New York Times’ning yozishicha, bu taqiqlarning samarasi bo‘yicha tadqiqotlar cheklangan. Shu bilan birga, ular ota-onalarni tashvishga solayotgan asosiy mexanizmlarni o‘zgartirmaydi.
Foto: AFP – Getty Images
Bugungi dunyoda ota-onalar va o‘qituvchilarning ijtimoiy tarmoqlar haqidagi xavotirlari tabiiy. Bolalar onlayn olamda muloqot, ijodkorlik va shunchaki zavq olish imkoniyatiga ega. Shunga qaramay, bolalar huquqi himoyachilariga ko‘ra, ular xavf-xatarlarga juda tez-tez uchraydi.
“ Tarmoqlarda bolalar duch keladigan xavflarning turi va soni juda ko‘p. Masalan, bolalarni qo‘rqitish, jinsiy ekspluatatsiya, tanasini va tashqi ko‘rinishini haqorat qilish, o‘ziga zarar yetkazish kabi holatlar. Bundan tashqari, tugamas yangiliklar lentasi, sun’iy intellekt chat-botlariga bog‘lanib qolgan nosog‘lom munosabatlar va telefonini qo‘ya olmaydigan o‘smirlar ham ota-ona uchun ancha jiddiy muammo.
So‘nggi yillarda yoshlar ruhiy salomatligiga oid bunday tashvishlar kuchaygani sari, hukumat va ta’lim tizimi onlayn xavflarni kamaytirish yo‘llarini izlamoqda. Ko‘plab maktablarda telefondan foydalanish taqiqlandi. Instagram, TikTok va Snap kabi tarmoqlar o‘smirlar uchun yangi himoya mexanizmlarini joriy qildi. Endi esa Avstraliya o‘smirlar uchun keng qamrovli ijtimoiy tarmoqlarga taqiq joriy etish arafasida turibdi.
Bu taqiqlar haqiqatan ham yordam beradimi? The New York Times texnologiya bo‘limi muxbiri Natasha Singer bu mavzuni tahlil qildi.
Nimalar bo‘lyapti?
Yoshlar muntazam ravishda ijtimoiy tarmoqlarda yomon tajribalarga duch kelayotganini xabar qilishadi.
2021 yilda sobiq Facebook kompaniyasida ishlagan xodimi Mark Tsukerberg hamda boshqa rahbarlarni kompaniya so‘rovnomasi natijalari bilan ogohlantirgan edi. So‘rovnomada qatnashgan 13–15 yoshli o‘smirlarning 20 foizdan ortig‘i o‘tgan hafta davomida Instagramʼda kamsitilganini bildirgan. So‘rovda qatnashgan ko‘plab o‘smirlar hatto «nojo‘ya yaqinlashuvlarga» ham duch kelganini aytgan.
Shundan so‘ng Instagram o‘smirlar uchun himoya choralarini kuchaytirdi. Masalan, o‘smirni kuzatmaydigan (follow qilmaydigan – tahr.) notanish kattalar unga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xabar yubora olmaydigan mexanizm joriy qilindi. O‘tgan yili esa platforma 18 yoshgacha bo‘lgan foydalanuvchilarga yuboriladigan shaxsiy xabarlardagi yalang‘och suratlarni avtomatik xira qilib ko‘rsatadigan yangi himoya tizimini ishga tushirdi.
Biroq tadqiqotchilar va hukumat vakillari bu himoya mexanizmlarida ham nuqsonlar borligini aniqlashdi. O‘tgan yili Nyu-Meksiko shtatida uch erkak hibsga olindi. Shtat bosh prokurorining aytishicha, ular ijtimoiy tarmoqlarda bolalarni jinsiy aloqaga jalb qilganlikda gumon qilinmoqda. Bunday pedofillarni qo‘lga tushirish uchun tergovchilar o‘zlarini ijtimoiy tarmoqlarda bola sifatida ko‘rsatib, maxsus soxta akkauntlar yaratgan. Ular esa soxta akkauntlarida bolalar rolini o‘ynagan tergovchilarga yozishgan.
Odamlar qanday munosabat bildirmoqda?
Yuqorida qayd etganimiz kabi, ba’zi qonunchilar va maktablar to‘liq texnologik taqiqlarga o‘tmoqda. Ularning eng keng qamrovlisi Avstraliyada bo‘lib, hukumat ko‘plab bolalarni ijtimoiy tarmoqlardan butunlay uzishga urinmoqda. Dekabrdan boshlab Instagram, TikTok va YouTube kabi platformalarga 16 yoshgacha bo‘lgan avstraliyaliklarga akkaunt ochishning oldini olish uchun «asosli choralar» ko‘rish talab qilinadi.
Sidneydagi jurnalist Viktoriya Kim xabar berishicha, hukumat, shuningdek, milliondan ortiq o‘smirga tegishli mavjud akkauntlarni ham o‘chirib tashlashni xohlamoqda. Avstraliya taqiqi muammoli masalani hal etishi mumkin. Chunki regulyatorlar ijtimoiy tarmoqlar 13 yoshdan kichik bolalarning millionlab akkaunt ochishiga yo‘l qo‘yganini, kompaniyalar esa o‘z yosh cheklovlarini yetarlicha nazorat qilmayotganini ta’kidlamoqda.
Biroq UNICEF’ning Avstraliyadagi vakolatxonasi boshqacha fikrda. «Bu taqiq ijtimoiy tarmoqlarning ijobiy jihatlariga – do‘stlik va muloqot imkoniyatlariga zarar yetkazadi, yoshlarning onlayn muammolarini esa hal etmaydi. Ijtimoiy tarmoqlarda ko‘plab foydali narsalar bor – ta’lim, do‘stlar bilan aloqada bo‘lish,» deyiladi tashkilot bayonotida.
Buyuk Britaniya esa boshqa yo‘ldan bormoqda. Xususan, o‘smirlarni ilovalardan butunlay chiqarib tashlash o‘rniga maxfiylik va vaqtni boshqarish nazoratini kuchaytirmoqda. 2020 yildan buyon Britaniya ijtimoiy tarmoqlar va videoo‘yinlariga foydalanuvchilarni ko‘proq ma’lumot berishga «undovchi texnik usullar»dan foydalanishni taqiqlagan. Shuningdek, 18 yoshgacha bo‘lganlar uchun eng yuqori maxfiylik sozlamalari avtomatik tarzda yoqilishi shart. 2022 yilda Kaliforniya ham shunga o‘xshash qonun qabul qildi, biroq hozircha savdo uyushmalaridan biri bergan da’vo tufayli qonun to‘xtatilgan.
Maktablar ham texnologik chalg‘ituvchi omillarni kamaytirishga harakat qilmoqda. Bugungi kunda dunyo mamlakatlarining 40 foizida o‘quvchilarning telefon ishlatishi taqiqlangan yoki cheklangan. Xuddi shuningdek, AQShning 30 dan ortiq shtatida ham shunday choralar joriy qilingan.
NYT muxbirining yozishicha, bu taqiqlarning samarasi bo‘yicha tadqiqotlar cheklangan. Angliyadagi 30 ta maktabda 1200 dan ortiq o‘quvchi o‘rtasida o‘tkazilgan kichik so‘rov natijasiga ko‘ra, Birmingem universiteti olimlari telefon taqiqlari o‘quvchilarning ruhiy holatini yaxshilamaganini aytgan.
Taqiqlar – xavf ildizlariga yetib bormaydi
Nashrning yozishicha, umumiy texnologik taqiqlar qo‘pol vosita bo‘lishi mumkin. Ular ko‘plab yoshlar uchun ijtimoiy tarmoqlarga kirishni qiyinlashtiradi. Ammo ota-onalarni tashvishga solayotgan asosiy ilova mexanizmlarini o‘zgartirmaydi.
«Ko‘plab mashhur ilovalar foydalanuvchi e’tiborini «ushlab turish»ga mo‘ljallangan kuchli algoritmlardan foydalanadi. Bu foydalanuvchilarni ko‘proq onlayn qolishga majbur qiladi, va bu kompaniyalarga reklama orqali ko‘proq daromad keltiradi. Asosiy sabab bu – platformalarni harakatga keltiradigan moliyaviy manfaat», deydi avstraliyalik tadqiqotchi va Kaliforniya universitetining Texnologiya, Huquq va Siyosat instituti ijrochi direktori Yuliya Pouls.
Uning qo‘shimcha qilishicha, bu manipulyativ amaliyotlarni yaratadi va «qimor yoki nosog‘lom oziq-ovqat kabi zararli sohalar bundan foydalanishi mumkin».
«Qonunchilar muammoning mohiyatini anglamayapti. Avstraliyaning yangi taqiqi kompaniyalarga – ular joylashtirgan reklamalar va reklama daromadlarini e’tiborsiz qoldirishni buyuradi», deydi Pouls.
Agar u haq bo‘lsa, bu texnologik taqiqlar faqat alomatlarni davolayotgandek bo‘ladi. Bu esa bolalar va o‘smirlar uchun onlayn xavflarning ildiz sabablariga esa deyarli ta’sir ko‘rsatmaydi, deya maqola xulosa bergan The New York Times muxbiri Natasha Singer.
O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev madaniyat va san’at xodimlariga tabrik yo‘lladi. Bugun 15-aprel – Madaniyat va san’at xodimlari kuni nishonlanmoqda.
Keyingi yillarda yurtimizda 2 ta teatr, 19 ta madaniyat markazi, 16 ta muzey, 20 ta musiqa va san’at maktabi hamda ushbu yo‘nalishda 5 ta oliygoh tashkil etildi, ko‘plab muassasalar zamonaviy jihozlar bilan ta’minlandi, 125 ta tarixiy-madaniy meros ob’yektida ularni asrash va tiklash bo‘yicha zarur ishlar amalga oshirildi.
O‘tgan yili tasviriy va amaliy san’at sohasini yanada rivojlantirish bo‘yicha alohida qaror qabul qildik. Toshkent shahrida O‘zbekiston Milliy muzeyi binosi qurilishi boshlandi.
Joriy yilda esa Markaziy ko‘rgazmalar zali, Badiiy ko‘rgazmalar direksiyasi fondining binosi, Pavel Benkov nomidagi rassomlik maktabida qurilish va ta’mirlash ishlari olib boriladi, soha xodimlarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha zarur choralar ko‘riladi.
O‘zbekistonlik san’atkorlarning Yevropadagi nufuzli madaniyat maskanlaridagi chiqishlar xorijlik san’at muxlislarida katta qiziqish uyg‘otmoqda. Bu haqda so‘z yuritganda, Avstriyaning Zalsburg shahridagi Grosses Festspielhaus sahnasida O‘zbekiston Milliy baleti guruhi tomonidan «Lazgi. Muhabbat va qalb raqsi» baleti namoyish etilganini ta’kidlash lozim.
Shu yil 9-aprelda yana bir yirik san’at maskani – Musikverein sahnasida Sohibqiron Amir Temurning 690 yillik tavallud sanasiga bag‘ishlangan musiqali opera asarining taqdimoti o‘tkazildi.
Milliy kino san’atimizni rivojlantirish, xususan,«Tirik tarix» turkumida g‘oyaviy va badiiy yuksak asarlar yaratish borasidagi ishlar dastlabki natijalarni bermoqda. O‘tgan yili davlat buyurtmasi asosida 123 ta kinofilm tayyorlanib, tomoshabinlar e’tiboriga havola etildi.
O‘tgan yilning o‘zida sohada uzoq yillardan buyon mehnat qilib kelayotgan 35 nafar xodim uy-joy bilan ta’minlandi. Madaniyat muassasalari xodimlari ish haqi o‘rtacha 35 foizga oshirildi.
«Biz bundan buyon ham sohani har tomonlama qo‘llab-quvvatlash, ijodiy va texnik xodimlar mehnatini munosib qadrlashga ustuvor ahamiyat qaratamiz.Sizlarni bugungi kasb bayramingiz bilan yana bir bor chin dildan tabriklab, barchangizga mustahkam sog‘liq, baxt-saodat, yangi ijodiy yutuqlar, xonadonlaringizga tinchlik va fayzu baraka tilayman», deyiladi prezident tabrigida.
Toshkentda Malibu haydovchisi qarama-qarshi yo‘nalishda harakatlangani yetmagandek, uning ro‘parasidan – o‘z yo‘nalishida kelayotgan boshqa bir haydovchiga o‘dag‘ayladi.
Toshkent shahar YHXB reportajidan kadrlar
Internetda tarqalgan videoda ikki haydovchi o‘rtasida shunday suhbat kechganini ko‘rish mumkin:
Malibu haydovchisi: [Yo‘limni to‘sib] nimaga erishding?
Boshqa haydovchi: Oliftagarchilik qilishga.
Malibu haydovchisi: Bir joyingga tiqib qo‘yaman hozir!..
Boshqa haydovchi: Yo‘g‘-ye, aqling yetmaydi.
Malibu haydovchisi: “Spokoyno” yetadi! Okalaring ham yordam berolmaydi.
Boshqa haydovchi: Menga Alloh yordam beradi.
Malibu haydovchisi: O‘sha Alloh [huzuri]ga hozir [seni] yetkazib ham qo‘yolaman!
Poytaxt YHXB haydovchini topib, uni jarimaga tortdi. Huquqbuzar kamera qarshisida o‘z qilmishini farzandining kasalligi bilan izohladi:
“[Qarama-qarshi yurganimning] sababi oddiy: oilaviy sharoit. Endi, erkak kishimiz… Mashinada ikki farzandim bor edi, bittasi isitmalayotgan edi. Shunga, tez-tez uyga yetib olib, kerakli chora-tadbirlarni ko‘rish uchun…
Sizlarni ovora qilganim uchun uzr so‘rayman. Ataydan qilingan narsa emas bu”.
Huquqshunos bloger Xushnudbek Xudoyberdiyevning e’tibor qaratishicha, bu vaziyatda bolasining sog‘ligi uchun shoshayotgan haydovchi ko‘chada birov bilan gap talashib o‘tirishga vaqt topgan.
“Mana shunaqa qoidabuzar “avtoterroristlar” ko‘chada kar-kar qiladi-yu, qonun oldida javob berishga kelganda darrov farzandini, oilasini o‘rtaga qo‘shib, o‘zidan muloyim mushuk yasab oladi. Bolasiga shoshayotganmish-de, lekin ko‘chada birovlar bilan xotirjam gap talashib, so‘kishib o‘tirishga vaqti bemalol emish. E, o‘rgildim…
Ko‘chalarni befarosatlardan tozalashga hali ko‘p vaqtimiz va asabimiz ketadi, hammamizga sabr bersin”.
O‘zbekistonda bir qator qurilish kompaniyalari reklama qonunchiligini buzgani uchun jarimaga tortildi. Raqobat qo‘mitasi ma’lumotiga ko‘ra, tekshiruvlar davomida elektron ro‘yxatga kiritilmagan holda uy-joy majmualari reklama qilingani aniqlangan.
Xususan, «Humo Avenue», «Story Dom Siyob», «Aziya Makon City», «Aziza Credo Max», «Shoxsaroy Enter Group» va «Qorasuv Avenue» kompaniyalari tomonidan ushbu qoidabuzarliklarga yo‘l qo‘yilgan.
Qo‘mitaga ko‘ra, mazkur kompaniyalar qurilish ob’yektlarini ijtimoiy tarmoqlarda faol targ‘ib qilgan, ammo ularning loyihalari maxsus elektron ro‘yxatga kiritilmagan.
Amaldagi tartibga ko‘ra, ulush kiritish asosida qurilish uchun mablag‘ jalb qiluvchi quruvchilar maxsus elektron ro‘yxatga kiritilishi shart. Bu talab PQ-4732-sonli qarori bilan tasdiqlangan nizomda belgilangan bo‘lib, unga amal qilmagan holda reklama berish taqiqlanadi.
Shuningdek, «Reklama to‘g‘risida»gi Qonunga muvofiq, tegishli ruxsatnomalar va hujjatlarsiz mahsulot yoki xizmatlarni reklama qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
O‘rganish natijalariga ko‘ra, qo‘mita maxsus komissiyasi tomonidan ushbu kompaniyalar qonunbuzar deb topildi. Ularga nisbatan belgilangan tartibda moliyaviy jarimalar qo‘llash bo‘yicha qaror qabul qilingan.
Film namoyishini “Xur-makon olami” MChJ tashkillashtirgan. Bu MChJni maktablarga Uchtepa tumani hokimi o‘rinbosari Oybek Rahmonberdiyev tavsiya qilgan. Tomoshaga kirgan har bir o‘quvchidan 25 ming so‘mdan yig‘ib olingan. Eng qizig‘i hokim o‘rinbosari tavsiya qilgan MChJ tugatilgan va davlat reyestrida yo‘q.
Toshkent shahri Uchtepa tumanidagi maktablarda o‘quvchilarga qo‘rqinchli film qo‘yib berildi. Bu haqda Kun.uz’ga murojaat kelib tushdi.
Bolalar qo‘rquvdan baqirgan
Kun.uz’ning aniqlashicha, hududdagi maktablardan birida 12 aprel – Jahon aviatsiya va kosmonavtikasi kuni munosabati bilan “planetariy keladi”, deya o‘quvchilardan 25 ming so‘mdan yig‘ib olingan. Ammo “planetariy” o‘rniga bolalarga 3D formatda vahshiylikni targ‘ib qiluvchi qo‘rqinchli film namoyish qilingan.
Holat yuzasidan Kun.uz’ga taqdim qilingan videolavhalarda ekranda odam shaklidagi qo‘rqinchli maxluq tasviri namoyish qilingani, bolalar qo‘rquvdan baqirib yuborgani ko‘rinadi.
“Xonto‘rayeva buyruq berdi”
Kun.uz film namoyish qilingan maktablardan birining direktori (iltimosiga binoan tahririyat uning ismini ochiqlamaslikka qaror qildi) bilan suhbatlashdi. Uning ma’lum qilishicha, ushbu tomosha Uchtepa tumani Maktabgacha va maktab ta’limi bo‘limi rahbari Nargiza Xonto‘rayevaning buyrug‘i bilan bo‘lgan.
“Xur-makon olami” MChJ tomonidan 3D formatda tomosha qilinadigan ko‘chma kinoteatr kelgandi. Biz aralashganimiz yo‘q: o‘zi pulini belgilab, o‘zi yig‘ib ketgan. Xat asosida kelgani uchun maktabga kirishga ruxsat berdim. Yuqori sinf o‘quvchilari hech narsani his qilmabdi. Ammo 1-sinf o‘quvchilarida qo‘rquv bo‘libdi. O‘zimning oldimga ham ota-onalar keldi”, dedi maktab direktori.
Uning qo‘shimcha qilishicha, film tomoshasiga asosan quyi sinf o‘quvchilari kirgan.
“O‘quvchilardan zo‘r ekanmi, deya so‘rasam, zo‘r, faqat qo‘rqdik, deb chiqishdi. Eshitishimcha, bu faqat maktablarda emas, bog‘chalarda ham qo‘yib berilyapti ekan”, dedi u.
“Zamhokim”ning xati
Maktablarda o‘quvchilar puli evaziga qo‘rqinchli filmlar namoyish qilish Uchtepa tumani hokimi o‘rinbosari Oybek Rahmonberdiyevning “tavsiya xati” asosida amalga oshirilgan. Ya’ni “zamhokim”ning ushbu xati tashkilotchi MChJga maktablar darvozasini lang ochib bergan.
Oybek Rahmonberdiyevning xati Uchtepa tumani Maktabgacha va maktab ta’limi bo‘limi rahbari Nargiza Xonto‘rayevaga chiqarilgan. Unda “Xur-makon olami” MChJ tomonidan yangi innovatsion 3D formatdagi 360 gradusda tomosha tashkil etilgani aytiladi.
“Bunday filmlarni tomosha qilish jarayonida bolalar atrof-muhit haqida real voqea asosida tushunchalarga ega bo‘ladilar. Bu esa bolalarning bilim saviyasi va dunyoqarashini shakllantiradi. Yangi innovatsion g‘oyalarga bo‘lgan intilishini oshiradi”, deyilgan hokim o‘rinbosari xatida.
MChJ tugatilgan
Oybek Rahmonberdiyevning Nargiza Xonto‘rayevaga xati 2026 yil 30 mart kuni chiqarilgan. Ammo xatda nomi keltirilgan “Xur-makon olami” MChJ faoliyati allaqachon tugatilib ketgani aniqlandi.
Ochiq manbalarga ko‘ra, “Xur-makon olami” MChJ 2022 yil 19 oktyabrda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan. Yagona ta’sischisi va rahbari Ravshan G‘ofurov bo‘lgan MChJ ayni paytda faoliyat ko‘rsatmayotgani qayd etilgan.
Kun.uz gaplashgan maktab direktori esa chipta pulini firma vakili olib ketganini, maktab ma’muriyati bu jarayonga aralashmaganini aytdi.
Foto: Sog‘liqni saqlash vazirligi
O‘zbekiston Respublikasi Hisob palatasining tegishli buyrug‘iga ko‘ra, Eralijon Muxtorovich Turdiyev Hisob palatasining Sog‘liqni saqlash vazirligidagi vakili sifatida bosh inspektor lavozimiga o‘tkazildi.
Eralijon Turdiyev 2012 yilda Toshkent moliya institutining bakalavriat va 2014 yilda magistratura bosqichini tamomlagan, iqtisodiyot fanlari bo‘yicha falsafa doktori (PhD) darajasiga ega.
Mehnat faoliyati davomida Moliya vazirligi G‘aznachiligining amaliyot boshqarmasida turli mas’ul vazifalarda ishlagan.
Turdiyev tayinlovga qadar Hisob palatasining O‘zbekiston Respublikasi prezidentining hujjatlari va topshiriqlarini bajarishda ijro intizomiga rioya etilishini nazorat qilish shu’basi yetakchi inspektori sifatida faoliyat yuritib kelayotgandi.
«Uning zimmasiga birinchi navbatda budjet qonunchiligi buzilishi holatlarining oldini olish va ularning profilaktikasi, mablag‘lardan foydalanishda xavflarni baholash va samaradorlikni tahlil qilish, davlat xaridlari jarayonlarining qonuniyligini ta’minlash hamda korrupsiyaviy xatarlarni o‘rganish kabi qator vazifalar yuklatildi», – deyiladi SSV matbuot xizmati xabarida.
Shavkat Mirziyoyev madaniyat va san’at xodimlariga tabrik yo‘lladi
Turkiya va Oʻzbekiston logistika sohasidagi hamkorlikni kengaytirishi kerak – Elchi Ufuk Urtash
Ipak Yuli Bank YeTTB Savdo ko‘maklashuv dasturiga qo‘shildi
-
Dunyodan5 days ago
Eron rahbarlari AQSh va Isroildan tovon puli talab qilmoqda
-
Dunyodan4 days ago
Eronning sobiq tashqi ishlar vaziri havo hujumida halok bo‘ldi
-
Siyosat4 days ago
Buxoroda O‘zbekiston va Qozog‘iston yetakchilarining uchrashuvi bo‘lib o‘tdi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Centrum Air mavsumning asosiy yo‘nalishlaridan birini ishga tushiradi – Antalyaga kunlik reyslar
-
Iqtisodiyot2 days ago
O‘zbekistonga kofe importi keskin kamaydi
-
Iqtisodiyot1 day ago
16-apreldan dollar sezilarli ravishda oshadi
-
Mahalliy4 days ago
Xorijlik abituriyentlar uchun «Yangi O‘zbekiston stipendiyasi» grant dasturi joriy etiladi
-
Sport4 days agoToshkentda taekvondo bo‘yicha yoshlar o‘rtasidagi jahon chempionati start oldi