Iqtisodiyot
1 dollar ≠ 1 so‘m ≠ 1 rubl. Valutalar qiymati nega har xil?
“Dollar mustahkamlandi”, “rubl quladi”, “so‘m qadrsizlandi” kabi jumlalar tez-tez quloqqa chalinadi. Nega ayrim davlatlarning puli juda qadrli, boshqalariniki esa qadrsiz? Valuta kursining ko‘tarilishi yoki pasayishi nimalarga bog‘liq? Kursni oldindan prognoz qilish mumkinmi? Hamma bitta valutadan foydalansa bo‘lmaydimi?
Valuta kursi shunchaki Markaziy bank yoki ayirboshlash shoxobchasida kunlik yangilab boriladigan raqam emas. Bu qaysidir ma’noda iqtisodiyotning oynasi va mamlakatga bo‘lgan ishonch ko‘rsatkichidir. Masalan, so‘m kursining dollar yoki rublga nisbatan o‘zgarishi bevosita va bilvosita narxlarga, tashqi savdoga, inflatsiyaga, umuman butun iqtisodiyotga ta’sir qiladi.
Xo‘sh, valuta kursining ko‘tarilishi yoki pasayishi nimalarga bog‘liq? Kursni oldindan prognoz qilish mumkinmi?
Kun.uz “Sodda iqtisodiyot” ruknida shu kabi savollarga oddiy tilda javob beradi.
Nega dollar so‘mdan qadrli?
Germaniyada ish bilan yuribsiz. Kundalik xarajatlar uchun pul kerak. Cho‘ntagingizdagi 100 dollarni maydalamoqchi bo‘lganingizda uning qiymati taxminan 85 yevroga teng ekaniga guvoh bo‘lasiz. Keyin Viyetnamga sayohatga bordingiz: 100 dollar 2 mln 635 ming dongga teng ekan. Shunda o‘z-o‘zidan savol paydo bo‘ladi: nimaga 1 dollar 1 so‘m yoki 1 rubldan bir necha barobar qimmatroq, yevro yoki funt sterlingga nisbatan esa arzonroq?
Valuta bozori ham iqtisodiyotdagi talab va taklif qonuniyatlari asosida ishlaydi. Agar so‘mni dollarga almashtirmoqchi bo‘lganlar soni ko‘payib ketsa, dollar kursi oshadi. Aksincha, dollarni sotmoqchi bo‘lganlar ko‘paysa, so‘m mustahkamlanadi. Odatda kuchli iqtisodiyotlarga ega davlatlar, masalan AQSh valutasiga global bozorda kuchli talab bo‘ladi, bu esa uning qadri tushib ketmasligini ta’minlaydi.
Agar valuta kursi iqtisodiyotning yuzi bo‘lsa, unda nima uchun 1 AQSh dollari qo‘shni davlatlarda, masalan Qirg‘izistonda taqriban 87 som atrofida, Qozog‘istonda 460 tenge atrofida turadi-yu, O‘zbekistonda uning qiymati 12 000 so‘mdan ham oshib ketgan? Nahotki O‘zbekiston iqtisodiyoti ushbu mamlakatlar iqtisodiyotidan minglab barobar kuchsizroq bo‘lsa? Yo‘q, bunday emas. Valutaning “nominal qiymati” bilan uning “real makroiqtisodiy qobiliyati”ni bir-biridan qat’iy farqlash zarur. Ko‘p holatlarda valuta kupyurasining yuzidagi nollar soni uning qanchalik kuchsiz ekanligini anglatmaydi, balki ushbu mamlakatning o‘tmishda og‘ir inflatsiya davridan o‘tgani yoki Markaziy bank tomonidan nollarni texnik olib tashlash islohoti – denominatsiya qilingan-qilinmaganini ko‘rsatuvchi belgilardan biridir.
O‘zbek banknotalarida nollar sonining ko‘pligi ham yuqoridagi omillar bilan bog‘liq. O‘zbekiston 1991 yilda mustaqillikka erishgach, ma’lum muddat sobiq ittifoqning yagona “rubl zonasi”da qolib ketdi. Buning eng katta fojiasi shunda bo‘ldiki, pul emissiyasi, ya’ni yangi qog‘oz pullarni bosib chiqarish ustidan nazorat mutlaqo O‘zbekiston hukumati qo‘lida emasdi. Rossiya va boshqa markazlar tomonidan amalga oshirilgan boshboshdoq emissiya tufayli sobiq ittifoq respublikalari hududiga qadrsiz qog‘oz pullar yopirilib kira boshlaydi. Rubl zonasida bo‘lish pul massasini nazorat qilish imkonini bermaydi.
Shu bilan birga, ittifoq davrida shakllangan yagona xo‘jalik va ta’minot aloqalarining birdaniga uzilishi bozorlarda tovarlarning o‘tkir tanqisligini yuzaga keltiradi. Ortiqcha chiqarilgan pul va tovarlarning yo‘qligi giperinflatsiyaga, ya’ni narxlarning kundan kunga qimmatlashib borishiga olib keladi.
Monetar qaramlikdan qutulish uchun 1994 yildan boshlab milliy valuta – so‘m muomalaga kiritildi. Bu tarixiy qadam mamlakatga pul-kredit siyosatini to‘liq, mustaqil ravishda o‘z nazoratiga olish imkonini bergan bo‘lsa-da, keyingi yillarda ham yuqori inflatsiyaning saqlanib qolishi qiymat jihatdan so‘mning ham dollarga nisbatan qadrsizlanib borishiga zamin yaratdi. Masalan, so‘m muomalaga kiritilgan kunda valuta birjasida 1 dollarning qiymati roppa-rosa 7 so‘mga teng bo‘lgan. Keyinchalik mamlakatdagi asosiy eksport tovarlari narxining jahon bozorida tushib ketishi va ichki bozorda valutaga nisbatan talabning oshishi fonida so‘mning dollarga nisbatan qadrsizlanishi tezlashdi. Jumladan, 1 dollarning qiymati 1998 yilda 100 so‘mdan, 2000 yilda 300 so‘mdan, 2002 yilda 900 so‘mdan, 2006 yilda 1200 so‘mdan oshib ketadi. Shu tariqa, kurs o‘zbek so‘mida 5 xonali raqam chegarasigacha kengayib ketdi.
Umuman olganda, dollar, yevro, funt kabi valutalar jahon moliya tizimining asosiy “qon tomiri” hisoblanadi va neft, oltin va boshqa asosiy resurslar savdosi shu valutalarda amalga oshiriladi. Bu Amerika yoki Yevropa puliga bo‘lgan doimiy va ulkan global talabni yaratadi. So‘m esa faqat O‘zbekiston ichki bozorida va cheklangan doiradagi mintaqaviy savdolarda ishlatiladi.
Shuningdek, valutaning qadri uning xarid qobiliyatiga bog‘liq. Inflatsiya qanchalik yuqori bo‘lsa, pulning qadri shunchalik tez tushadi. Tarixan O‘zbekistonda inflatsiya darajasi baland bo‘lib kelganini yuqorida ham ta’kidlab o‘tdik. Bu esa so‘mning ichki xarid qobiliyati yemirilishiga olib keldi.
Boshqa davlatlar, masalan, Rossiya 1998 yilda 1000 eski rublni 1 yangi rublga, Turkiya 2005 yilda 1 million eski lirani 1 yangi liraga, Turkmaniston esa 2009 yilda 5000 eski manatni 1 yangi manatga almashtirdi. Aslida bu texnik jarayon bo‘lib, butun pitssani 20 ta mayda bo‘lakka kesish o‘rniga, kattaroq qilib 5 ta bo‘lakka bo‘lishga o‘xshaydi. Bu pitssaning, ya’ni iqtisodiyotning umumiy hajmini, valutaning real xarid qobiliyatini zarracha ham o‘zgartirmaydi, shunchaki kundalik hisob-kitoblarni osonlashtiradi, xolos.
Valuta kursi nega o‘zgaradi?
Nima sababdan dollarning so‘mga nisbatan narxi kecha tushib, bugun yana ko‘tarilayotganini tushunish uchun tarozining talab va taklif pallalarini harakatga keltiradigan omillarga e’tibor qaratish kerak bo‘ladi.
Bunda eng asosiy jihatlardan biri – eksport va import balansi. Agar mamlakat ko‘p eksport qilsa, unga chet el valutasi, ya’ni dollar kirib kelishi ham oshadi. Masalan, O‘zbekiston har yili oltin, uran va mis kabi xomashyo mahsulotlarini milliardlab dollarga sotadi. Bu pullar eksportchi kompaniyalar hisobiga valutada tushadi. Lekin ish haqi, soliqlar va ichki xarajatlar so‘mda amalga oshiriladi, shuning uchun eksportyorlar valutani ichki bozorda sotadi, ya’ni dollarni so‘mga almashtiradi. Bu esa milliy valuta kursini mustahkamlaydi. Aksincha, agar mamlakat importni eksportdan ko‘proq qilsa, valutaga bo‘lgan talab taklifdan oshadi va so‘m qadrsizlanadi.
Ikkinchi muhim omil – investitsiyalar va davlatga bo‘lgan ishonch. Agar xorijiy investorlar mamlakatga pul olib kirib, ishlab chiqarish faoliyatini boshlasa yoki aksiyalar, ko‘chmas mulk sotib olsa, dollarni so‘mga almashtiradi va milliy valuta kursi rag‘batlantiriladi. Agar ular aksincha, pullarini olib chiqib ketishga qaror qilsa, so‘mni sotib, dollarni qaytarib ola boshlaydi. Yorqin misol, 2022 yilning fevral oyida Rossiyaning Ukrainaga hujum qilishi fonida g‘arb investorlari va kompaniyalari yuzlab milliard dollar kapitalni olib chiqib ketdi va rubl deyarli ikki barobar qadrsizlandi.
O‘zbekiston har yili jahon bozorlariga sotayotgan mahsulotlaridan ko‘ra sezilarli darajada ko‘p hajmdagi va qiymatdagi tovarlarni xorijdan sotib oladi. Ya’ni mamlakatimiz doimi ravishda manfiy savdo balansiga ega (va bu aslo salbiy holat emas). Masalan, importning eksportdan ko‘pligi 2022 yilda 11 mlrd dollarni, 2023 yilda 13,7 mlrd dollarni, 2024 yilda 12 mlrd dollarni, 2025 yilda esa 13,5 mlrd dollarni tashkil qilgan. Albatta, rivojlanayotgan, modernizatsiya bosqichida bo‘lgan iqtisodiyot uchun yangi texnologiyalar, ishlab chiqarish zavodlari uchun dastgohlar va og‘ir uskunalar olib kirish mutlaqo tabiiy va strategik jihatdan o‘ta zarur jarayon hisoblanadi.
Xo‘sh, mantiqan o‘ylaydigan bo‘lsak, O‘zbekiston har yili bir o‘n milliardlab dollar ko‘proq xarajat qilayotgan ekan, yetishmayotgan xorijiy valuta qayerdan olinyapti? Nega dollarning narxi so‘mga nisbatan kosmik darajada o‘sib ketmayapti? Bunda eng asosiy qutqaruvchi faktor: mehnat migrantlari tomonidan yuborilayotgan pul o‘tkazmalari. 2025 yilda mamlakatga yuborilgan o‘tkazmalar miqdori 18,9 mlrd dollarni yoki butun YaIMning qariyb 13 foizini tashkil etdi. Millionlab vatandoshlar yuborayotgan pullarni ularning oila a’zolari qabul qilib olgach, xorijiy valutani so‘mga ayirboshlaydi. Bu esa ichki valuta bozorida qo‘shimcha taklif yaratib, milliy valutaning keskin qadrsizlanib ketishini sug‘urtalab turadi.
Bundan tashqari, hukumat hamda davlat va xususiy kompaniyalar xorijiy moliya tashkilotlaridan katta miqdorda qarz jalb qilyapti. Bu ko‘rsatkich 2025 yilda 17,7 mlrd dollarni tashkil etgan. Shuningdek, O‘zbekistonga kiritilayotgan to‘g‘ridan to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar hajmi ham ichki bozorda valuta taklifini yaratadi.
Qolaversa, valuta kursining barqarorligi bevosita Markaziy bank olib boradigan monetar siyosatga ham chambarchas bog‘liq. Agar regulyator asosiy foiz stavkasini oshirishga qaror qilsa, aholi va tadbirkorlar uchun so‘mdagi mablag‘larni bankda omonatga qo‘yish daromadliligi oshadi. Bu esa xorijiy va mahalliy sarmoyadorlarni, oddiy fuqarolarni o‘z mablag‘larini milliy valutada serdaromad tarzda saqlashga undaydi. Natijada so‘mga bo‘lgan ichki talab ortib, uning qadri mustahkamlanadi.
Aksincha, stavkalar tushirilsa, iqtisodiyotga pul ko‘proq kiritiladi va inflyatsion bosim hamda dollarga talab ortishi mumkin.
Bundan tashqari, Markaziy bank bevosita valuta bozoriga to‘g‘ridan to‘g‘ri intervensiya qilish, ya’ni kunlik birjada xorijiy valutani katta hajmda sotish yoki sotib olish operatsiyalari orqali ham kursning keskin, vahimali sakrashlarini yumshatish imkoniyatiga ega.
Qadrli valuta: yaxshimi yoki yomon?
Saylovoldi kampaniyalari va prezidentlik yillarida Donald Tramp bitta gapni juda ko‘p takrorlagan: “Kuchli dollar bizni o‘ldiryapti!”
Sababi oddiy: dollar qanchalik qimmat bo‘lsa, Amerika tovarlarining ham tashqi bozordagi narxi mutanosib tarzda baland bo‘ladi. Bu esa xaridorlarning Xitoy yoki Yevropada ishlab chiqarilgan mahsulotlarni tanlashiga olib keladi.
Qimmat dollar Amerikaning savdo taqchilligini oshirib, sanoat kompaniyalariga o‘z zavodlarini arzon ishchi kuchi va arzon valutasi bor davlatlarga ko‘chirishga turtki bo‘ladi. Masalan, Xitoy – bu borada eng agressiv siyosat yurituvchi davlat. O‘n yilliklar davomida Xitoy Xalq banki yuanning dollarga nisbatan bozor kursida erkin o‘sishiga sun’iy ravishda to‘sqinlik qilib keladi. AQSh hukumatining “valuta manipulyatori” degan ayblovlariga qaramay, Pekin o‘z pozitsiyasini o‘zgartirgani yo‘q. Chunki arzon yuan – Xitoy tovarlarining butun dunyoda raqobatbardosh bo‘lishini ta’minlaydigan asosiy quroldir.
Tasavvur qiling, agar yuan erkin qo‘yib yuborilsa va uning qadri 20-30 foizga oshsa, peshtaxtalarni to‘ldirib turgan “Made in China” tovarlari ham avtomatik ravishda xuddi shuncha foizga qimmatlashadi. Bu Xitoy eksport mashinasini to‘xtatib qo‘yishi va millionlab odamlarning ishsiz qolishiga olib kelishi mumkin.
Milliy valutaning qadri oshishi ba’zan ulkan muammoga aylanishi mumkinligiga eng yorqin misol – Yaponiya. 1985 yilda Nyu Yorkdagi “Plaza” mehmonxonasida AQSh, Buyuk Britaniya, G‘arbiy Germaniya, Fransiya va Yaponiya moliya vazirlari to‘planib, kelishuvga erishadi. Maqsad – dollarni qadrsizlantirish bo‘ladi. Shundan keyin Yaponiya bilan hammasi teskari tomonga o‘zgarib ketadi. Iyenaning dollarga nisbatan 2 barobargacha mustahkamlanishi tufayli Tokioning eksportga yo‘naltirilgan iqtisodiyoti jiddiy aziyat chekdi.
O‘shanda Yaponiya hukumati ichki talabni rag‘batlantirish uchun foiz stavkalarini pasaytirish siyosatini boshlaydi. Bu esa ko‘chmas mulk va aksiyalar bozorida pufak hosil bo‘lishiga olib keladi. 1990 yillarga kelib, bu pufak yorildi va Yaponiya “Yo‘qotilgan o‘n yil” deb ataluvchi uzoq iqtisodiy turg‘unlik davriga kirdi. Shu bois ko‘plab iqtisodchilar Yaponiya iqtisodiy muammolarining ildizini aynan “Plaza” kelishuviga bog‘lashadi.
2025 yilda ham O‘zbekistonda hech kuzatilmaydigan holat yuz berdi: milliy valutamiz yil davomida dollarga nisbatan 6,9 foizga mustahkamlandi. Albatta, so‘m qadrining oshishi – mamlakat iqtisodiyotiga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ijobiy jihati – import arzonlashadi, inflatsiya sekinlashadi. Shuningdek, davlat qarzining qariyb 90 foizi chet el valutasida jalb qilingan – so‘mning mustahkamlanishi qarzlarga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini ham kamaytiradi.
Milliy valuta qadri oshishining salbiy jihatiga kelsak, bu holatda O‘zbekiston eksport tovarlarining tashqi bozorlardagi raqobatdoshligi kamayadi. Kuchsiz so‘m esa o‘zbek mahsulotini xorijiy xaridorlar uchun arzonlashtiradi, chunki tannarx pasayadi.
Kurs o‘zgarishini oldindan bilish mumkinmi?
Markaziy bank raisi ishtirokidagi matbuot anjumanlarida jurnalistlar kurs istiqbolda qanday bo‘ladi, oshadimi yoki tushadimi degan savolni ko‘p beradi. Qisqa javob: valuta kursini kelajak uchun 100 foiz aniqlik bilan oldindan prognoz qilib bo‘lmaydi. Valuta bozori dunyodagi eng yirik, eng likvid va eng murakkab moliyaviy tizim. Hatto yirik investitsion banklar va Nobel mukofoti sovrindorlari bo‘lgan makroiqtisodchilar ham uzoq muddatli valuta prognozlarida tez-tez xatoga yo‘l qo‘yishadi.
Masalan, S&P xalqaro reyting agentligi o‘zbek so‘mining dollarga nisbatan kursi 2025 yilning oxirida 13 600 so‘mga yetishini taxmin qilgandi, davlat budjeti parametrlarida ham kurs o‘rtacha yillik 13 250 so‘mdan hisoblangandi, amalda esa dollar 12 000 so‘mgacha arzonlashdi.
Buning asosiy sababi shundaki, valuta kursiga ta’sir qiluvchi omillar soni haddan tashqari ko‘p va ularning aksariyatini matematik modelga kiritib bo‘lmaydi. Shu sabab ham iqtisodchilar valutaning umumiy harakatlanish trendini ehtimollik asosida taxmin qilishga harakat qilishadi.
Hamma bitta valutadan foydalansa bo‘lmaydimi?
Tasavvur qilib ko‘ring, butun dunyo mamlakatlari kelishib, “Global” degan yagona valuta joriy qilishdi. Xuddi yevrohududga o‘xshab, dunyoning istalgan qismida bitta puldan foydalanish mumkin. Bu hamma uchun qulay, shunday emasmi? Valuta ayirboshlash xarajatlari yo‘qoladi: eksport va import bilan shug‘ullanadigan zavodlar, shuningdek, sayohatchilar kurslaridagi farqdan yutqazmaydi. O‘zbekistondagi mashina bilan Qozog‘istondagi mashinaning narxini solishtirish osonlashadi. Hech qaysi davlatning valutasi “qadrsizlanib” ketmaydi, chunki hamma bitta pul ishlatadi.
Lekin amaliyotda bunday qilish juda qiyin va xavfli. Hozirda har bir davlatning o‘z Markaziy banki bor. Agar davlatda inqiroz boshlansa, regulyator foiz stavkalarini tushiradi yoki bozorga ko‘proq pul chiqarib, iqtisodiyotni rag‘batlantiradi. Aksincha, inflatsiya oshib ketsa, foiz stavkalarini ko‘tarib, pullarni “yig‘ishtirib oladi” va narxlarni tushiradi.
Endi, butun dunyoda yagona Markaziy bank va bitta valuta bor deb olaylik. Xitoy iqtisodiyoti tez o‘sib, inflatsiya kuchayib ketdi. Ularga yuqori foiz stavkasi kerak. Shu vaqtda Braziliya iqtisodiyoti chuqur inqirozga yuz tutdi. Ularga esa past foiz stavkasi kerak. Global Markaziy bank nima qiladi? U hammaga birdek yoqadigan foiz stavkasini belgilay olmaydi. Bir davlatni qutqaraman deb, ikkinchisini botqoqqa botirib qo‘yishi hech gap emas.
Bundan tashqari, davlatlarning iqtisodiyoti turli narsalarga asoslanib qurilgan. Masalan, neft narxi keskin tushib ketsa, Rossiya yoki Saudiya Arabistoni kabi eksportyor davlatlar iqtisodiyoti jiddiy zarar ko‘radi. Bunday holatda milliy valuta qadrini tushirib, zararni biroz yumshatish imkoniyati bor. Agar yagona valuta bo‘lsa, inqirozli vaziyatlarga munosabat bildirish imkonsiz holatga kelib qoladi.
Shuningdek, budjet taqsimoti muammosi ham bor. Jumladan, Amerikaning hamma shtatida bitta valuta ishlatiladi – dollar. Agar biror shtatda, masalan, Missisipida iqtisodiy muammo bo‘lsa, federal hukumat Kaliforniyaga o‘xshash boy shtatlardan olingan soliqlarni Missisipiga yordam sifatida jo‘natadi. Global miqyosda esa hech qaysi boy davlat kambag‘al davlatlardagi iqtisodiy inqirozlarni doimiy ravishda o‘z cho‘ntagidan to‘lashga rozi bo‘lmaydi.
Iqtisodiyotlari bir-biriga juda o‘xshash va har qanday sharoitda bir-biriga yordam berishga tayyor Yevroittifoqqa o‘xshash hududlardagina yagona valuta ishlashi mumkin. Butun dunyo uchun esa bu – imkonsiz.
Yaqinda fuqarolarning shaxsiy bank kartalari bo‘yicha operatsiyalari soliq organlari tomonidan tahlil qilinayotgani ma’lum bo‘ldi. Soliq qo‘mitasi bu o‘rganishlar yuridik shaxslarning rahbar xodimlariga tegishli bank kartalariga taalluqli ekanini bildirdi. Advokat, soliq maslahatchisi Nodirbek Xudoyqulov Kun.uz uchun yozgan maqolasida bu tartibning huquqiy asoslari nega bo‘shligi haqida so‘z yuritadi.
Soliq qo‘mitasining harakatlari bir muhim savolni o‘rtaga tashlaydi: ushbu ma’lumotlar banklardan soliq organlariga qanday tartibda va qanday huquqiy asos bilan taqdim etilmoqda?
“Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 11-moddasiga ko‘ra, bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar soliq organlariga bank mijoziga soliq solish masalalariga taalluqli hollarda qonunchilikka muvofiq taqdim etiladi.
Kalit ibora — “qonunchilikka muvofiq”. Qaysi qonunchilik? Qaysi normativ-huquqiy hujjatga muvofiq? Qaysi tartib bo‘yicha?
Aynan shu savolni huquqiy nuqtayi nazardan tahlil qilish — mazkur maqolaning mavzusidir.
Qabul qilinmagan tartib
Soliq kodeksining 134-moddasi 5-qismida: “Soliq organi tomonidan bankka so‘rov yuborish shakli va tartibi hamda banklar tomonidan soliq organlarining so‘rovlariga ko‘ra axborot taqdim etish tartibi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan tasdiqlanadi” deb yozilgan.
Bu – qonun chiqaruvchi o‘zi belgilab qo‘ygan qoidadir. E’tibor bering, qonun chiqaruvchi (Oliy Majlis) bu masalada ikkita muhim qoidani o‘rnatgan:
Birinchisi: banklar tomonidan soliq organlariga ma’lumot taqdim etiladi (134-moddaning umumiy majburiyati).
Ikkinchisi: bu qanday amalga oshirilishi Vazirlar Mahkamasi qarori bilan belgilanadi (134-moddaning 5-qismi).
Demak, qonun chiqaruvchi o‘zi bu masalaning muhimligini tan olgan va uni shunchaki texnik masala emas, balki alohida rasmiy tartibni talab qiladigan masala deb baholagan. Shu bois, u aniq tartibni o‘zi yozmasdan, ijro hokimiyati – Vazirlar Mahkamasiga topshirgan.
Biroq Vazirlar Mahkamasining bunday qarori hozirgi vaqtgacha qabul qilinmagan.
Holat quyidagicha shakllanadi: qonunda majburiyat bor, tartib ishlab chiqilishi shart deb yozilgan, lekin tartibning o‘zi yo‘q. Bunday sharoitda bank tomonidan fuqaroning bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlari soliq organiga taqdim etilishi qanchalik qonuniy?
Javob berishdan oldin bu tartib qanday qabul qilinishi kerak bo‘lganini va mavjud holatning huquqiy poydevorini ko‘rib chiqamiz.
Bunday tartib qanday qabul qilinishi kerak edi?
Alohida ta’kidlash zarur: Soliq kodeksining 134-moddasi 5-qismida nazarda tutilgan Vazirlar Mahkamasi qarori – oddiy idoraviy buyruq emas. “Normativ-huquqiy hujjatlar to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining qonuni bunday hujjatni qabul qilishning jarayonini belgilab qo‘ygan.
Ushbu jarayon quyidagi majburiy bosqichlarni o‘z ichiga oladi.
1-bosqich — qaror loyihasini ishlab chiqish.
2-bosqich — loyihaning omma muhokamasiga qo‘yilishi. Qonunga ko‘ra, fuqaro huquqlariga daxldor loyihalar omma muhokamasiga majburiy ravishda qo‘yilishi kerak. Bank siri va shaxsga doir ma’lumotlarga tegishli loyiha aynan shunday toifaga kiradi.
3-bosqich — fuqarolar, nodavlat tijorat va notijorat tashkilotlari, ekspertlar, manfaatdor taraflar tomonidan e’tirozlar va takliflar taqdim etilishi.
4-bosqich — qabul qilingan e’tirozlarning ko‘rib chiqilishi va har biriga asosli munosabat bildirilishi (qabul qilish yoki asosli inkor etish).
5-bosqich — Adliya vazirligi va boshqa vakolatli organlar tomonidan huquqiy va korrupsiyaga qarshi ekspertizadan o‘tkazilishi;
6-bosqich — tartibga solish ta’sirini baholash: loyihaning tadbirkorlikka, iqtisodiyotga, fuqaro huquqlariga ta’sirini hisoblab chiqish;
7-bosqich — loyihaning manfaatdor davlat organlari bilan majburiy tartibda kelishilishi.
8-bosqich — vakolatli organ tomonidan qabul qilinishi, rasmiy e’lon qilinishi va qonunchilik ma’lumotlari milliy bazasida ro‘yxatdan o‘tkazilishi.
Ushbu barcha bosqichlardan o‘tgan va qonuniy kuchga kirgan hujjat huquqiy tartib sifatida tan olinadi va amalda qo‘llanishi mumkin.
Hozirgi vaziyatda fuqaro huquqlariga jiddiy daxldor bo‘lgan ushbu masala bo‘yicha qaror loyihasi omma muhokamasiga qo‘yilmagan, e’tirozlar yig‘ilmagan, ko‘rib chiqilmagan, ekspertizalardan o‘tkazilmagan va qabul qilinmagan.
Huquqiy poydevor: klassik prinsiplar nima deydi?
Endi, huquqshunoslik nuqtayi nazaridan. Yuqorida keltirilgan holat, ya’ni davlat organining moddiy vakolati mavjud, lekin protsessual tartibi belgilanmagan – bu Rim huquqidan buyon mavjud bo‘lgan va zamonaviy huquqda to‘liq amal qiladigan klassik prinsiplar bilan tavsiflanadi.
Davlat organining vakolati ikki normativ asos bilan birgalikda amal qiladi: moddiy norma (vakolatning o‘zini belgilovchi qoida) va protsessual norma (vakolatni amalga oshirish tartibini belgilovchi qoida).
Bu ikki element bir-biridan ajratib bo‘lmaydigan birlikni tashkil qiladi.
Lex imperfecta — tugallanmagan qonun. Bajariladigan harakatni belgilaydigan, lekin uni qanday amalga oshirish mexanizmini belgilamagan qonun. Bunday qonun yuridik jihatdan amal qiladi, lekin amalda mustaqil qo‘llanishi uchun mexanizm shart.
Lex dubia non obligat — shubhali qonun majbur qilmaydi. Bajarish tartibi noma’lum bo‘lgan majburiyat ijro etilishi mumkin emas. Sub’yekt majburiyatning chegaralarini bilmasa, to‘liq ijro qilishning o‘zi mumkin emas.
In dubio contra fiscum — shubhalar fuqaro foydasiga. Ushbu prinsip O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining 13-moddasida bevosita mustahkamlangan: “Qonunchilik hujjatlaridagi barcha bartaraf etib bo‘lmaydigan qarama-qarshiliklar va noaniqliklar soliq to‘lovchining foydasiga talqin qilinadi”.
Yuqorida keltirilgan prinsiplar biz ko‘rib chiqayotgan masalaga qay tarzda tatbiq qilinadi?
Soliq kodeksining 134-moddasi bank va soliq organi orasidagi ma’lumot almashuvi majburiyatini belgilaydi – bu moddiy norma. Biroq ushbu majburiyatning qanday amalga oshirilishi Vazirlar Mahkamasi qaroriga havola qilingan. Havola qilingan qaror qabul qilinmagan ekan, moddiy norma o‘zining protsessual ifodasini topa olmaydi. Bu – lex imperfecta holatidir.
Bunday holatda quyidagicha huquqiy xulosalarga kelish mumkin:
Lex dubia non obligat prinsipiga ko‘ra, shubhali tartib to‘liq majburiyat yuklay olmaydi.
In dubio contra fiscum prinsipiga ko‘ra, barcha noaniqliklar fuqaro foydasiga hal qilinadi.
Procedural ultra vires doktrinasiga ko‘ra, qonun belgilagan tartib bo‘lmagan holda amalga oshirilgan harakat huquqiy kuchga ega emas.
Bu yerda yana bir muhim jihatni ta’kidlash kerak. Soliq kodeksining 134-moddasi fuqaroning bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlariga tegishli. Ya’ni plastik karta operatsiyalari, to‘lovlar, qoldiqlar, kontragentlar shular jumlasidan. Bu ma’lumotlar orqali fuqaroning shaxsiy hayoti, iqtisodiy faoliyati, hatto sog‘lig‘ining holati haqida xulosa chiqarish mumkin. Shu bois ushbu ma’lumotlarni uzatish – oddiy ma’muriy harakat emas, balki konstitutsiyaviy huquqlarga – shaxsiy hayot daxlsizligiga, yozishmalar siriga tegishli amallardir. Bunday ahamiyatli sohada protsessual aniqlik – talab emas, balki shartdir.
Xulosa
Banklar tomonidan shaxsga doir ma’lumotlarni taqdim etish tartibi qabul qilinmagani sababli, banklar tomonidan fuqarolarning ushbu ma’lumotlari soliq organlariga taqdim etilmasligi lozim deb hisoblaymiz.
Sababi Soliq kodeksining 134-moddasi 5-qismi Vazirlar Mahkamasi qaroriga havola qilgan, ammo bu qaror hozirgi kungacha qabul qilinmagan. Demak, moddiy norma o‘zining protsessual ifodasini topa olmagan.
Shu bois, ushbu tartib qonun belgilagan yo‘l bilan, ya’ni ma’lumotlarni ochiqlash tartibi to‘g‘risidagi loyiha ishlab chiqilib, omma muhokamasiga qo‘yilib, e’tirozlar ko‘rib chiqilib, huquqiy va korrupsiyaga qarshi ekspertiza o‘tkazilib, ijtimoiy munosabatlarga ta’siri o‘rganilib, rasmiy e’lon qilinib, amaliyotga joriy qilingunga qadar, banklar o‘z mijozlarining shaxsiy hayotiga haqidagi ma’lumotlarni soliq organlariga taqdim etish bo‘yicha harakatdan tiyilishi lozim.
Tartib qanday talablarni qamrab olishi kerak edi?
Qonunchilikdagi “oq dog‘lar”ni aniqlash masalaning bir tarafi bo‘lsa, ushbu “oq dog‘lar”ni bartaraf etish uning ikkinchi tarafidir. Bizning fikrimizcha, banklar va soliq organlari o‘rtasida bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar almashuvini tartibga soluvchi Vazirlar Mahkamasi qarori quyidagi asosiy jihatlarni qamrab olishi lozim. Ularning har biri – texnik tafsilot emas, balki “Bank siri to‘g‘risida”gi va “Banklar va bank faoliyati to‘g‘risida”gi qonunlarning o‘zi talab qiladigan huquqiy majburiy shartdir.
1. Bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar tarkibi va ularning alohida toifalari. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 3-moddasida bank sirini tashkil etuvchi ma’lumotlar sanab o‘tilgan: mijoz operatsiyalari, hisobvaraqlari, omonatlari; bank xizmatlari ko‘rsatish munosabati bilan olingan ma’lumotlar; seyf va binolarda saqlangan mol-mulk haqidagi ma’lumotlar; banklararo operatsiyalar bo‘yicha ma’lumotlar. Tartibda ushbu toifalardan qaysi birlari va qanday hajmda so‘rov obekti bo‘la olishi aniq belgilanishi kerak.
2. Ma’lumot uzatish kanali va uning himoyasi. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 7-moddasi bank sirini muhofaza qilish majburiyatini belgilaydi. Lekin muhofazaning texnik standartlari belgilanmagan. Tartibda: maxsus himoyalangan portal yoki davlat xizmatlari yagona platformasi orqali uzatish, shifrlash standartlari, sertifikatlash talablari, ma’lumotlarning ham uzatilayotganda, ham saqlanganda himoyalanishi ko‘rsatilishi kerak.
3. Ma’lumot uzatish va qabul qilishga vakolatli shaxslar. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 6-moddasi oshkor qilishni taqiqlaydi va buning majburiyatini aniq shaxslarga yuklaydi. Tartibda: bank tomonidan va soliq organi tomonidan vakolatli shaxslarning ro‘yxati, ularning elektron raqamli imzo orqali identifikatsiyalanishi, shaxsiy javobgarlik chegaralari belgilanishi kerak.
4. So‘rovning majburiy rekvizitlari. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 11-moddasida soliq organlari ma’lumotlarni “soliq solish masalalariga taalluqli hollarda” so‘rashi mumkinligi aytilgan. Biroq “taalluqlilik” qanday tasdiqlanishi belgilanmagan. Tartibda so‘rovning majburiy rekvizitlari aniq ko‘rsatilishi kerak: soliq nazorati shakli, uning raqami, sanasi, mijozning qaysi soliq masalasiga daxldorligi, ma’lumot so‘rashning asosi, va vakolatni tasdiqlovchi xujjatlar.
5. Ma’lumot hajmining mutanosibligi. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 15-moddasi taqdim etish chegarasini belgilaydi, lekin chegaraning o‘zi aniq ko‘rsatilmagan. Tartibda: qancha davr uchun va qanday hajmda ma’lumot so‘ralishi, mutanosiblik chegarasi, maqsadga muvofiqlik prinsipining qo‘llanishi aniqlashtirilishi kerak. Bu – Konstitutsiya darajasidagi ahamiyatli masala, chunki bank siriga doir ma’lumotlar, bu fuqaroning hayoti haqidagi ma’lumotlardir. Shaxsiy hayotga taalluqli ma’lumotlardan foydalanish esa shaxsiy hayotga aralashuv demakdir.
6. Javob shakli. Javob qanday formatda (shifrlangan, arxiv) taqdim etiladi? Ma’lumotlarning yaxlitligi qanday ta’minlanadi? Uzatilgan ma’lumotlarning o‘zgartirilmagani qanday kafolatlanadi?
7. So‘rovni rad etish holatlari. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 16-moddasi bankning taqdim etishni rad qilish huquqini tan oladi. Tartibda: bank rad etish huquqiga ega bo‘lgan aniq holatlar, rad etish jarayoni, rad etilgan so‘rovning keyingi harakatlari belgilanishi kerak.
8. So‘rovlar hisobi va izi. Har bir so‘rov va javobning qaysi tizimda qanday qayd etilishi, saqlanish muddati, mustaqil audit o‘tkazish imkoniyati, mijozning o‘z ma’lumotlariga oid so‘rovlar jurnali (reyestr)ga kirish huquqi belgilanishi kerak. Bu – bank sirini amalda muhofaza qilishning asosiy vositasidir.
9. Ma’lumotdan foydalanish chegarasi. Soliq organi olgan ma’lumotdan foydalanish maqsadlarining chegarasi, boshqa organlarga o‘tkazish bo‘yicha cheklov, saqlash muddati, kafolatli yo‘q qilish tartibi.
10. Fuqaroning xabardor bo‘lish huquqi. Fuqaroning o‘ziga oid so‘rovlar haqida qanday yo‘l bilan bilib olish huquqi, shaxsiy kabinet orqali ma’lumot olish imkoniyati, so‘rovlar jurnaliga kirishning tartibi belgilanishi kerak.
11. Shikoyat va huquqiy himoya yo‘li. “Bank siri to‘g‘risida”gi qonunning 17-moddasi nizolarni hal qilishni umumiy tarzda qayd etadi. Tartibda: noqonuniy so‘rovga qarshi shikoyat qilish yo‘li, shikoyatni ko‘rib chiquvchi organ, muddatlar, zararni tiklash tartibi, sud tartibidagi himoya imkoniyati aniqlashtirilishi kerak.
Yuqoridagi o‘n bitta jihat – bank sirini himoya qilishning huquqiy poydevorlaridir. Ularsiz amalga oshirilayotgan ma’lumot almashuvi – texnik jihatdan mumkin bo‘lsa-da, huquqiy jihatdan mukammal asosga ega emas.
Adliya vazirligi Kapital harakati bilan bog‘liq ayrim valyuta operatsiyalarini amalga oshirish tartibi to‘g‘risidagi nizomga o‘zgartirishlarni ro‘yxatdan o‘tkazdi (ro‘yxat raqami 2536-3, 2026-yil 15-iyun).
Hujjatga ko‘ra:
1. Rezidentlarning chet eldagi investitsiya faoliyati uchun 1 kalendar yil davomidagi limitlar amaldagi 10 000 $ o‘rniga quyidagicha oshirilmoqda:
a) chet eldagi korxonalarining ustav kapitalini shakllantirish (ulushli ishtirok etish) va chet elda filiallar, vakolatxonalar va savdo uylari faoliyatini tashkil etishga:
– 200 000 $ gacha, davlat ulushi mavjud bo‘lmagan korxonalar uchun;
– 100 000 $ gacha, davlat ulushi mavjud bo‘lgan korxonalar uchun;
b) chet eldagi filial va vakolatxonalarini aylanma mablag‘lar bilan to‘ldirishga:
– 100 000 $ gacha, davlat ulushi mavjud bo‘lmagan korxonalar uchun;
– 50 000 $ gacha, davlat ulushi mavjud bo‘lgan korxonalar uchun;
d) chet eldagi korxonalarining ustav kapitalini shakllantirish yoki ulushli ishtirok etishga – 10 000 $ gacha, jismoniy shaxslar uchun.
2.Banklar tomonidan kapital harakati operatsiyalari bo‘yicha qog‘oz jurnal hamda hujjatlarning nusxalari tikilgan yig‘majildlar yuritish talabi bekor qilindi.
Bunda, jarayonni raqamlashtirish orqali ushbu operatsiyalarni ro‘yxatga olish Markaziy bankning «FERUz» axborot tizimi orqali amalga oshirilishi belgilandi.
3. Kapital harakati operatsiyalari hisobini yuritish raqamlashtirilgani munosabati bilan ushbu operatsiyalarni faqat asosiy hisobvaraq ochilgan bank orqali amalga oshirish talabi bekor qilinmoqda.
4.Endilikda tadbirkorlik subyektlari kapital harakati operatsiyalarini ikkilamchi hisobvaraqlar orqali ham amalga oshirishlari mumkin.
2026-yilning yanvar–aprel oylarida O‘zbekiston 11 ta xorijiy davlatga 5,8 million AQSh dollariga teng 26,2 ming tonna piyoz eksport qildi. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi ma’lum qildi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, eksport hajmi o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 18,4 ming tonnaga qisqargan. Natijada tashqi bozorlarga piyoz yetkazib berish ko‘rsatkichi 41,2 foizga kamaygan.
Qayd etilishicha, O‘zbekiston piyozining eng yirik xaridori Turkmaniston bo‘ldi. Ushbu mamlakatga 8,7 ming tonna mahsulot yetkazib berilgan.
Ikkinchi o‘rinda Rossiya qayd etildi. Bu davlatga eksport hajmi 8,4 ming tonnani tashkil qildi. Shuningdek, Iroq bozoriga 5,3 ming tonna piyoz yuborilgan.
Eksport qilingan mahsulotning yana bir qismi Eron va Qirg‘iz Respublikasi hissasiga to‘g‘ri keladi. Xususan, Eronga 2,2 ming tonna, Qirg‘iz Respublikasiga esa 1,4 ming tonna piyoz eksport qilingan. Boshqa davlatlarga jami 260,4 tonna mahsulot yetkazib berilgan.
Markaziy bank mijozlarning shikoyatlari asosida eng yomon ishlayotgan banklar ro‘yxatini e’lon qilib borishni rejalashtiryapti. «Biz birinchi marta banklarning fuqarolar murojaatlari bilan ishlash bo‘yicha indeksini ishlab chiqdik. Kelasi hafta eng yomon ko‘rsatkichlarga ega banklarni e’lon qilishni boshlaymiz», – dedi regulyator raisi Timur Ishmetov.
Markaziy bank mijozlarning shikoyatlari asosida eng yomon ishlayotgan banklar ro‘yxatini e’lon qilib boradi. Bu haqda 13 iyun kungi Oliy Majlis Senatining yalpi majlisida regulyator rahbari Timur Ishmetov ma’lum qildi.
«Biz birinchi marta banklarning fuqarolar murojaatlari bilan ishlash bo‘yicha indeksini ishlab chiqdik. Kelasi hafta eng yomon ko‘rsatkichlarga ega banklarni e’lon qilishni boshlaymiz», — dedi MB raisi.
Timur Ishmetovning so‘zlariga ko‘ra, bir oydan keyin Markaziy bank o‘zining ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarida fuqarolarning bank xizmatlari bo‘yicha murojaatlari uchun ikkita kanal ochadi. Bunda fuqarolar murojaat bilan chiqishi mumkin bo‘ladi, banklar esa bir soat ichida javob berishi va masalalarni hal qilishi kerak.
Regulyator rahbari Markaziy bankning o‘zida ham kommunikatsiya borasida muammolar bo‘lganligini tan olgan holda, o‘tgan oyda koll-markaz yangilanib, aloqa markaziga aylantirilgani va hozirda test rejimida ishlayotganini aytib o‘tdi.
«Shuning hisobiga bizda murojaatlar soni olti baravar oshdi. Avvallari bizga ham yetarlicha qo‘ng‘iroq qila olmagan odamlar. Buni hozir sinovdan o‘tkazyapmiz, bir-ikki oydan keyin e’lon qilib, ishlashni kengaytiramiz», — dedi Ishmetov.
2026-yil may oyida o‘tkazilgan so‘rov natijalari moliya sohasi ekspertlarining inflyasiya va iqtisodiy barqarorlik bo‘yicha qarashlari ijobiy tomonga o‘zgarayotganini ko‘rsatdi. Bu haqda Markaziy bank xabar berdi.
So‘rovda jami 41 nafar ekspert ishtirok etgan bo‘lib, ularning 71 foizini tijorat banklari, 22 foizini mikromoliya tashkilotlari va 7 foizini boshqa moliya institutlari vakillari tashkil qildi.
Natijalarga ko‘ra, kelgusi 12 oy uchun yillik inflyasiya bo‘yicha kutilmalar 7,5 foizdan 7,2 foizgacha pasaygan. Kelgusi uch yil uchun inflyasiya prognozi ham 5,7 foizdan 5,4 foizga tushgan. Bu ko‘rsatkichlar inflyasiyaning Markaziy bank belgilagan 5 foizlik maqsadli darajasiga yaqinlashayotganini anglatadi.
Ta’kidlanishicha, 2025-yil dekabrida kelgusi 12 oy uchun inflyasiya 7,8 foiz deb baholangan bo‘lsa, may oyiga kelib bu ko‘rsatkich 7,2 foizgacha kamaygan.
Ekspertlarning inflyasiyaning 5 foizlik maqsadli ko‘rsatkichiga erishish bo‘yicha ishonchi ham ortib bormoqda. May oyida ishtirokchilarning 51,2 foizi ushbu maqsadga 2027–2028-yillarda erishilishini kutmoqda. Bu aprel oyidagi 48 foizlik ko‘rsatkichdan yuqori.
Markaziy bankning asosiy stavkasini o‘zgartirmaslik bo‘yicha qarashlar ham ustuvor bo‘lib qolmoqda. Ekspertlarning 80,5 foizi navbatdagi boshqaruv yig‘ilishidan keyin stavka 14 foiz darajasida saqlanishini prognoz qilgan. Kelgusi 12 oy uchun asosiy stavka bo‘yicha kutilmalar esa 13 foiz atrofida shakllangan.
Shuningdek, banklararo pul bozoridagi resurslar qiymati bo‘yicha kutilmalar yuqori saqlanmoqda. Bir yillik resurslar bo‘yicha stavkalar kelgusi 30 kunda 15,8 foiz, kelgusi 12 oyda esa 15 foiz atrofida bo‘lishi kutilmoqda.
Iqtisodiy o‘sish bo‘yicha baholar ham ijobiy saqlanmoqda. Ekspertlar joriy va kelgusi yilda real yalpi ichki mahsulot o‘sishi 6,4 foiz darajasida bo‘lishini prognoz qilmoqda.
Shu bilan birga, nominal ish haqi o‘sishi joriy yilda 13,3 foiz, kelgusi yilda esa 12,8 foiz bo‘lishi kutilmoqda. Umuman, so‘rov natijalari moliya bozori ishtirokchilari inflyasiyaning bosqichma-bosqich pasayishi, pul-kredit siyosati barqarorligi va iqtisodiy o‘sish sur’atlarining saqlanishiga ishonayotganini ko‘rsatmoqda.
Soliq organlarining P2P monitoringi qanchalik qonuniy?
Toshkentda maktab o‘quvchilari ishtirokidagi jinoiy guruh ushlandi
O‘zbekistonda o‘qish uchun xorijga ketayotganlar soni keskin kamaydi
-
Iqtisodiyot4 days agoSpaceX tarixdagi eng yirik IPOʻni amalga oshirdi
-
Dunyodan5 days agoYevropa Ittifoqi Oʻrta Yer dengizidagi “soya flotlari”ga qarshi reydlarni kuchaytirdi
-
Jamiyat4 days agoIchki kiyimga yashirilgan giyohvandlik moddasi saqlovchi kapsulalar aniqlandi
-
Iqtisodiyot4 days agoMevalar nega qimmat?
-
Iqtisodiyot5 days ago
Qaysi hududlar aholisi eng ko‘p keshbekka ega bo‘ldi?
-
Jamiyat4 days agoToshkentda 34 kilogrammdan ziyod narkotik moddalar musodara qilindi
-
Siyosat21 hours ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Iqtisodiyot5 days ago
Fond birjasi va birjadan tashqari savdo tashkilotchilari uchun litsenziyalash tartibi belgilandi