Jamiyat
Yo‘qni bor, borni yo‘q qiluvchi inspektorlar
1983 yil. AQShda Ozodlik haykali odamlar ko‘z o‘ngida yo‘qolib qoldi va qayta paydo bo‘ldi. Bu dunyoga mashhur illyuzionist Devid Kopperfild tomoshasi edi. 2024 yil O‘zbekistonda yuzlab avtomobil g‘oyib bo‘ldi va qayta topilmadi. Ammo bu qandaydir tomosha emas, “afsungar” rolini qoyilmaqom ijro etgan IIB xodimlarining ishi edi. Hatto Gollivud filmlariga ssenariy bo‘la oladigan darajada mukammal tuzilgan jinoiy sxema baribir fosh bo‘ldi va 5 nafar xodim qamaldi.
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
Kun.uz avvalroq mashina oldi-sotdisi bilan shug‘ullanish niqobi ostida odamlarni chuv tushirgan uyushgan guruh haqida surishtiruv e’lon qilgandi. Unda Namangan viloyatidagi yashirin ustaxonalarda kuzov va dvigatel raqamlari o‘zgartirilgan holda 1 yilda 300 ga yaqin mashina gumdon qilingani haqida gap boradi. Guruh a’zolari davlat idoralari xodimlarining ko‘magisiz bunday katta jinoyatni amalga oshirishlari qiyin edi. Ushbu guruhga ko‘maklashgan, ya’ni uyushgan guruh a’zosi bo‘lgan IIB xodimlarining kimligi ma’lum bo‘ldi.
Uyushgan guruh
2023-2024 yillar davomida O‘zbekistonda yuzlab avtomobillar g‘oyib bo‘lgan. Ularning ko‘pi bojxona chegara postlari orqali qo‘shni davlatlarga olib chiqilib, sotib yuborilgan. Ayni shu faoliyat – O‘zbekistonda bo‘lib to‘lash sharti bilan avtomobil xarid qilib, so‘ngra uni qo‘shni davlatlarga olib o‘tib pullash bilan o‘nlab uyushgan va jinoiy guruhlar shug‘ullangan. Kun.uz bularning bir nechtasi haqida surishtiruvlar e’lon qilgandi.
Biroq uyushgan guruhlardan birining ishi hammasidan oshib tushdi. Ushbu guruhda jinoiy sxemani amalga oshirishda muhim bo‘lgan shaxslar to‘plangandi. Jumladan, Namangan viloyati yo‘l harakati xavfsizligi boshqarmasining ro‘yxatdan o‘tkazish va imtihon olish bo‘limi inspektorlari. Ular – Boburjon Ergashev, Ma’sharip Obidxo‘jayev, Ne’mat Mansurov, Erkin Musulmanov va Ravshan Esanov. Ularning vazifasi uyushgan guruhning boshqa a’zolari tomonidan yetkazib berilgan avtomobillarni noqonuniy tarzda davlat ro‘yxatidan o‘tkazish bo‘lgan.
Guruhga 1991 yilda Namangan viloyatida tug‘ilgan Akmalxon Hoshimov rahbarlik qilgan. Shuningdek, uyushgan guruh tarkibida Habibullo Matisayev, Abror Zaynutdinov, Umid Mamadaliyev, Shuhrat Dalimov, Murodillo Bayatov, Zuxruddin Chalov, Sevara Ahmadjonova kabi shaxslar bo‘lgan. Jinoyat ishining ularga oid qismi alohida ish yurituviga olingan va sud hukmi o‘qilgan.
Guruhning har bir a’zosi o‘ziga ajratilgan vazifani bajargan. Guruhdagi asosiy vazifa – noqonuniy harakatga qonuniy tus berish ishini Navoiy shahrida davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan “Ixtisoslashgan auksion avto-mulk markazi” MChJ rahbari Murodillo Bayatov hamda Namangan viloyati yo‘l harakati xavfsizligi boshqarmasining ro‘yxatdan o‘tkazish va imtihon olish bo‘limi inspektorlari amalga oshirgan.
Jinoiy sxema
Avtomobillar qanday usulda yo‘q qilingan? Keling, buni bir Lacetti misolida ko‘rib chiqamiz.
Muqaddam jinoiy yo‘l bilan egallanib, uyushgan guruh a’zolari tasarrufida bo‘lgan Lacetti tergovda aniqlashning imkoni bo‘lmagan ustaxonaga olib borilgan. U yerda mashinaning qat’iy hisobdagi dvigatel va kuzov raqamlari o‘zgartirilgan. Bu ikki xil usulda amalga oshirilgan. Ya’ni, raqam yozilgan yuzalar charhlangan va maxsus moslamada qayta yozilgan yoki kesib olinib, payvandlash yo‘li bilan yopishtirilgan. Lacetti’ning kuzov va dvigatel raqamlari kelib chiqish manbasi aniq bo‘lmagan XWB5V31BVPA928209 va B15R92726PRST6582 raqamlariga o‘zgartirilgan.
Endilikda mashinani qonuniy yo‘llar orqali sotish va sodir etilgan jinoiy harakatlarni yashirish kerak edi. Buning uchun avtomobilni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish kerak. Buning uchun fuqaro Akmal Matkarimovning aldov yo‘li bilan olingan pasport ma’lumotlari “Ixtisoslashgan auksion avto-mulk markazi” MChJ rahbari Murodillo Bayatovga taqdim qilingan. U go‘yoki Akmal Matkarimovga tegishli, 2023 yilda ishlab chiqarilgan, dvigatel raqami B15R92726PRST6582, kuzov raqami XWB5V31BVPA928209 bo‘lgan qora rangli Lacetti 174 mln 880 ming so‘mga baholanib auksionga chiqarilgani hamda savdolarda Shokir Samatov g‘olib bo‘lgani haqida soxta hujjat tayyorlab bergan. Murodillo Bayatov QI449-853299 raqamli g‘oliblik bayonnomasi va unga asos bo‘lgan oldi-sotdi shartnomasini tayyorlab, ushbu hujjatlardagi sotuvchi va sotib oluvchi ishtirokchilarning imzolarini soxtalashtirgan hamda ularni o‘zining imzosi, yumaloq muhri va QR-kod bilan tasdiqlagan.
So‘ngra ushbu hujjatlar Shokir Samatovning imzosi qalbakilashtirilgan arizasi bilan Namangan viloyati yo‘l harakati xavfsizligi boshqarmasining ro‘yxatdan o‘tkazish va imtihon olish guruhi katta inspektori Bobur Ergashevga taqdim qilingan. U esa fuqaro Shokir Samatovning ishtirokisiz, transport vositasining texnik ko‘rikdan o‘tkazilishini ta’minlamagan holda rasmiy hujjatlarga soxta ma’lumotlar va yozuvlar kiritib, yangi qayd etish guvohnomasi va 50 B 437 CB davlat raqam belgisini bergan. Ya’ni, avtomobilni noqonuniy tarzda davlat ro‘yxatidan o‘tkazgan.
Shundan so‘ng Lacetti Toshkent shahridagi Sergeli mashina bozoriga olib borilgan. U yerda uyushgan guruh a’zolari fuqaro Ismadiyor Zamonovni aldab, 300 dollar evaziga nomiga ikkilamchi avtokredit rasmiylashtirishga ko‘ndirishgan. “Kredit to‘lovlarini sening nomingdan o‘zimiz to‘lab boramiz, 6 oy ichida to‘liq to‘laymiz”, deya ishontirishgan.
Aslida Ismadiyor Zamonov hech qanday ish faoliyati va oylik daromadiga ega bo‘lmagan. Biroq uning yagona interaktiv davlat xizmatlari portalidagi shaxsga oid ma’lumotlarini modifikatsiya qilib, o‘zini-o‘zi band qiluvchi shaxs sifatida yolg‘on ma’lumotlar kiritishgan. Shu tariqa, Ismadiyor Zamonov nomida “Kapital bank”ning Sergeli filialidan 182 mln 560 ming so‘m miqdorda ikkilamchi avtokredit rasmiylashtirishgan. So‘ngra Lacetti Toshkent viloyati yo‘l harakati xavfsizligi boshqarmasining ro‘yxatdan o‘tkazish va imtihon olish bo‘limidan ro‘yxatdan o‘tkazilib, 10 L 139 GB davlat raqam belgisi va qayd etish guvohnomasi olingan hamda notarial tartibda bank tomonidan garovga qo‘yib yuborilgan.
Shundan keyin uyushgan guruh a’zolari ushbu avtomobil va unga asos bo‘lgan hujjatlarni taksi xizmati olib borish bahonasida Ismadiyor Zamonovdan olib qo‘yishgan. Ya’ni, fuqaro bo‘ynida 182 mln so‘m kredit bilan mashinasiz qolib ketavergan. Ushbu Lacetti tezkor-qidiruv tadbirlari davomida topilmagan. Chunki, uyushgan guruh mashinani o‘zga shaxslarga aldab sotib yuborgan. Shu tariqa, guruh a’zolari ham enidan, ham bo‘yidan deganday, kredit puli va mashina sotuvidan tushgan pulni o‘zaro ulush sifatida taqsimlab olishgan.
Lacetti qayerdan kelib qolgandi?
Yuqorida Lacetti mashinasi muqaddam jinoiy yo‘l bilan egallanib, uyushgan guruh a’zolari tasarrufida bo‘lgani haqida aytdik. Bu aynan sud hukmida shunday qayd etilgan. Xo‘sh, avtomobil qayerdan va qanday tartibda uyushgan guruh qo‘liga kelib qolgandi? Bu haqda sud hujjatlarida aniq gap keltirilmagan.
Ammo Lacetti kimdandir bo‘lib to‘lash sharti bilan sotib olingan va puli to‘lanmagan bo‘lishi mumkin. Chunki, uyushgun guruh a’zolari mashinasini sotmoqchi bo‘lgan fuqarolarni ham chuv tushirishgan.
Jumladan, uyushgan guruhga rahbarlik qilgani aytilgan Akmalxon Hoshimov 2023 yil 8 aprel kuni Toshkent tumani hududida fuqaro Akbar Abduxabirov bilan uchrashib, uning Lasetti mashinasini bo‘lib to‘lash sharti bilan 11 ming AQSh dollariga sotib olishga kelishgan. Akmalxon Hoshimov mashina egasiga boshlang‘ich to‘lov sifatida 2 ming dollar bergan. Qolgan pulni 2 oy davomida to‘lab berishni va’da qilgan. So‘ngra o‘zaro ijara shartnomasi tuzgan holda og‘zaki kelishib, mashinani qabul qilib olgan. Akbar Abduxabirov xaridorga transport vositasini boshqarish huquqini taqdim etuvchi ishonchnoma rasmiylashtirib bergan.
Biroq Akmalxon Hoshimov bergan va’dasini bajarmagan. U qolgan pulni to‘lamasdan Lasetti’ni vodiy viloyatlarida mashina oldi-sotdisi bilan shug‘ullanuvchilar orqali boshqa shaxslarga sotib yuborgan. Ushbu mashina ham tezkor-qidiruv tadbirlari davomida topilmagan.
Bu ikki Lasetti aynan bir mashina deyishdan yiroqmiz. Biroq kuzov va dvigatel raqamlari o‘zgartirilib, noqonuniy tarzda davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan mashinalar shu shaklda uyushgun guruh qo‘liga kelib qolgan bo‘lishi mumkin.
Shokir Samatov kim?
Lacetti go‘yoki auksion savdolarida Shokir Samatov tomonidan yutib olingani haqida soxta g‘oliblik bayonnomasi tayyorlanganini aytdik. Ushbu shaxs kim?
Sud hukmida keltirilishicha, Shokir Samatov mashina oldi-sotdisi bilan shug‘ullanuvchi Abdulaxat Qahhorovning tanishi bo‘lgan. Qahhorov Shokir Samatovga o‘z nomida mashina ko‘payib ketganini, uning nomiga mashina olib turishni iltimos qilgan.
“Har bir mashina uchun 100 dollar berishini aytdi. Ehtiyojim uchun pul zarur bo‘lgani sababli pasport nusxamni berdim. Shundan so‘ng Abdulaxat nomimga 2 ta mashina oldi. Bittasiga sotish huquqi bilan ishonchnoma qilib berdi. Yana bittasini Toshkent shahrida o‘tkazib berdi. Mashinalarni olishda auksion savdolarida ishtirok etmaganman, ular qanchaga va qanday tartibda sotib olinganidan, necha so‘mga sotilganidan xabarim bo‘lmagan.
Ushbu mashinalar bo‘yicha biror-bir manfaatdor bo‘lmaganman, Abdulaxat va’da qilgan 100 dollarni ham bermagan”, degan u sudda.
Shuningdek, Shokir Samatov nomiga ro‘yxatdan o‘tkazilgan avtotransport vositalariga davlat raqam belgilarini kim olganini ham bilmasligini aytgan.
Qolgan mashinalar ham shu tartibda begona shaxslar nomiga rasmiylashtirilgan.
Kimda qancha mashina?
Uyushgan guruh ko‘plab mashinalarni noqonuniy tarzda davlat ro‘yxatidan o‘tkazib yuborgan. Bunda Namangan viloyati yo‘l harakati xavfsizligi boshqarmasining ro‘yxatdan o‘tkazish va imtihon olish bo‘limi inspektorlari Boburjon Ergashev, Ma’sharip Obidxo‘jayev, Ne’mat Mansurov, Erkin Musulmanov va Ravshan Esanovning roli bor. Shu sababli, ular jinoiy jazoga tortilgan.
Sud hukmida keltirilishicha, Boburjon Ergashev 37 ta, Ma’sharip Obidxo‘jayev 17 ta, Ne’mat Mansurov 15 ta, Erkin Musulmanov 4 ta, Ravshan Esanov 3 ta avtomobilni yuqorida keltirilgan jinoiy sxemasi asosida noqonuniy tarzda davlat ro‘yxatidan o‘tkazgan. Ular orasida qimmatbaho mashinalar ham bor.
“Mening aybim yo‘q”
Sudda inspektorlarning hech biri o‘z aybiga iqrorlik bildirmagan.
Masalan, Bobur Ergashev mashinalarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazishda QR kodni skaner qilganida avtomobilga aloqador barcha ma’lumotlar chiqib kelgani sababli shubha qilmaganini aytgan.
“Transport vositalarini ro‘yxatga olish va ro‘yxatdan chiqarish ishlari Vazirlar Mahkamasining 683-sonli qaroriga asosan amalga oshiriladi. Auksionda yutib olingan bo‘lsa, auksion bayonnomasi taqdim qilinadi. Unda QR kod bo‘ladi. Bazaga notarius, auksion ulangan: QR kodni skaner qilib, auksion bayonnomasi bilan solishtiraman, dvigatel raqamlarini solishtirib ko‘raman. QR kod skaner qilinganida dvigatel raqamlari va boshqa jihatlari to‘g‘ri kelgani uchun ro‘yxatga olganman.
Elektron onlayn auksion savdolari natijasi to‘g‘risidagi bayonnomalar turli-xil bo‘ladi. Ba’zilarida faqatgina g‘olib haqida ma’lumot ko‘rsatiladi. Shu sababli taqdim qilingan bayonnomalar soxtaligi bo‘yicha hech qanday shubha bo‘lmagan. 37 ta mashinaning barchasini shaxsan o‘zim ko‘rganman, texnik ko‘rikdan o‘tkazib, hujjatlarni imzolaganman. Ularni ro‘yxatdan o‘tkazib berish bo‘yicha hech kim bilan noo‘rin munosabatga kirishmaganman, moddiy manfaatdor bo‘lmaganman”, degan u o‘z ko‘rsatmasida.
Qolgan inspektorlar ham sudda shunga o‘xshash ko‘rsatma bergan.
Jazo
Sudning hukmi bilan inspektorlarning barchasi Jinoyat kodeksining 168-moddasi (Firibgarlik) 4-qismi “a, v” bandlari, 205-moddasi (Hokimiyat yoki mansab vakolatini suiiste’mol qilish) 2-qismi “a, b” bandlari hamda 209-moddasi (Mansab soxtakorligi) 2-qismi “a, b” bandlarida nazarda tutilgan jinoyatni sodir etganlikda aybli deb topilgan. Boburjon Ergashevga 8 yil 5 oy, Ma’sharip Obidxo‘jayevga 8 yil 4 oy, Ne’mat Mansurovga 8 yil 3 oy, Erkin Musulmanovga 6 yil 2 oy hamda Ravshan Esanovga BHMning 150 baravari miqdorida jarima va 5 yil 4 oy muddatga ozodlikdan mahrum qilish jazosi tayinlangan. Shuningdek, ularning barchasi 3 yil muddatga IIV tizimida ishlash huquqidan mahrum qilingan.
Bundan tashqari, jabrlanuvchilarga yetkazilgan zararni qoplash maqsadida Boburjon Ergashevdan 4 mlrd 163 mln so‘m, Ma’sharip Obidxo‘jayevdan 2 mlrd 858 mln so‘m, Ne’mat Mansurovdan 1 mlrd 544 mln so‘m, Erkin Musulmanovdan 738 mln so‘m va Ravshan Esanovdan 537 mln so‘m undirish belgilangan.
Ruslan Saburov,
Kun.uz
Joriy yil 4-may kuni Prezidentning «Ugom daryosining tabiiy gidrologik rejimi va biologik xilma-xilligini yanada yaxshilash chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi PQ–164-son qarori qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, Ugom daryosi davlat gidrologik tabiat yodgorligi deb e’lon qilinadi.
2026-yil 1-iyundan daryoning sohil bo‘yi mintaqalari hamda suvni muhofaza qilish zonalarida tabiiy gidrologik tizim va ekologik muvozanatga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan har qanday qurilish, yer ishlari va sun’iy inshootlarni barpo etish qat’iyan man etiladi.
Bunda:
daryo havzasi va uning irmoqlari doirasida gidrotexnik, gidromeliorativ ishlar, bino va inshootlar, gidroenergetika, suvni tartibga solish va derivatsiya inshootlarini qurish to‘liq taqiqlanadi (faoliyat yuritayotgan gidroenergetika obyektlarini rekonstruksiya qilish bundan mustasno);
daryoning davlat gidrologik tabiat yodgorligi hududida qurilish ishlari uchun yer uchastkalari ajratilishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Ugom daryosining sohil bo‘yi mintaqalari va suvni muhofaza qilish zonalarida joylashgan obyektlarning atrof-muhitga salbiy ta’siri va ekologik talablarga muvofiqligini o‘rganish yuzasidan Hukumat komissiyasi tarkibi tasdiqlandi hamda uning asosiy vazifalari belgilandi.
Sahnada erkak va ayol duet kuylamoqda:
Erkak: — Ushlab olibsiz qo‘lingizga asbob,
Yarashibdi juda ham sizbop,
Nima chalasiz o‘zi, nima bu tormi?
Sizniki tormi, sizniki tormi?
Ayol: — Yo‘q, meniki tormas, meniki dutor…
***
Muhtasham saroylarning birida qiziqchi jamoalar tomosha ko‘rsatmoqda. Bundoq eshitsangiz oddiygina hangoma, dialog. Lekin nimagadir zalda gurra-gurra kulgi ko‘tariladi. Kimdir baland, kimdir past, yana kimdir og‘zini yopib kuladi. Birinchi qatorda o‘tirgan ayol bir lahza jilmayib, keyin yuzini chetga buradi. Orqa qatordagi yigit esa do‘stini tirsagi bilan turtadi, «tushundingmi» degan ishora bilan.
«Dizayn» jamoasi va shu kabi qiziqchilarning chiqishlaridagi har bir oddiy so‘z tagidagi qochirimlarga tomoshabinning tizzaga urib kulishlari oddiy hol. Chetdan qarasangiz, oddiy so‘z, lekin tagidagi ma’no g‘alati eshitilsa kerakki, oddiy so‘zga tomoshabin xoxolab, og‘zini bekitib, ko‘zini ayyorona qisib kuladi. Umrida hech qachon bunday chiqishlarni kuzatmagan odam boshqalarning nega kulayotganiga hayron qolishi mumkin. Toki o‘zining fikri ham ular kabi «buzilmaguncha». Yillar davomida shunday mantiqsiz «ijod» namunalari xalq miyasiga singdirilmoqdaki, oddiy asl so‘zdan qing‘ir ma’no chiqarish juda osonlashib ketdi. Bo‘lmasa oddiygina musiqa vositasi tor, dutor asboblari shuncha malomatga qolib ketmas, «sizniki tormi, yo‘q meniki dutor» dueti atrofida qizg‘in bahslar avj olmas edi…
Bunday ijod namunalarini askiyaga tenglash aslida to‘g‘rimi?
Askiya UNESCOning nomoddiy madaniy merosi ro‘yxatiga kiritilgan, tezkor mantiq talab qiladigan san’at turi. Uning zamirida so‘z o‘yini (qofiya), tashbeh va tilning nozik sirlarini anglash yotadi. Askiya qadimiy san’at turi, qiziqchilar bir biriga so‘z o‘yini qilayotganda odamlar xoxolab kulgan, ammo u paytlari aytilgan askiyalarda gapning tagida ikkinchi ma’no bo‘lsa-da, u hech qachon ochiqdan-ochiq behayolikka o‘tib ketmagan. Nazokat Ahmedovaning «O‘zbekiston adabiyoti va san’ati» gazetasida chop etilgan «Gulmisiz, rayhonmisiz?» maqolasida Zayniddin Vosifiydan G‘anijon Toshmatovlar davrigacha bo‘lgan zargarona so‘z ustalari tilga olinadi, Farg‘ona viloyati Qo‘qon shahar madaniyat uyi qoshidagi «Askiyachilar klubi» rahbari Akromjon Anvarovning quyidagi muhim fikrlari keltirib o‘tiladi: «Askiyadagi, avvalo, yukcak madaniyat cohibi, har bir so‘z yoki iborani o‘rnini topib ishlatishga mohir bo‘lishi talab etiladi… Askiyada oldindan tayyorlangan andozalardan samarali foydalanishda badihago‘ylik katta rol o‘ynaydi. Chunki ackiya jarayonida juda tez va aniq javob berish talab etiladi. Askiyachilar payrov mavzusidan chetga chiqib ketmasligi, nafsoniyatga va shaxsiyatga tegadigan gaplarni ishlatmasligi, yutib chiqishi yoki yutqazishidan qat’i nazar kek saqlamasligi, raqibini hurmat qilishi, boshqalarning fikr bildirishiga to‘sqinlik qilmasligi, o‘z fikrini barcha tushunadigan tarzda bayon qilishi lozim».
Darhaqiqat, askiya san’ati rivojiga munosib hissa qo‘shgan Oxunjon qiziq, Yusufjon qiziq Shakarjonov, Rasulqori Mamadaliyev, Abulqosim To‘ychiyev kabi zabardast so‘z ustalari ijro etgan askiya va payrovlar nafaqat shunchaki tomosha, balki yuksak fikr va zakovat mahsuli bo‘lgan.
Shunday ekan, yana bir bor savol tug‘iladi, nima uchun Nilufar Hamidova ishtirokidagi bunday «bemaza» chiqish askiyaga tenglashtirilmoqda?
Ushbu duet internetga tarqalgach juda ko‘p bahs-munozaralarga sabab bo‘ldi. Dastlab aktrisa «tor va dutor haqidagi qo‘shiqni nega yomon ma’noga burayapsiz, agar siz bu qo‘shiqdan yomon ma’no chiqargan bo‘lsangiz muammo menda emas, muammo o‘zingizda, men madaniyat va san’at odamiman, nimani kuylayotganimni yaxshi bilaman, bu sohada juda ko‘p narsani bilaman», deb iddao qildi. San’atkorning «siz buzuq fikrlayapsiz» degan vajining o‘zi gazlayting, ayb yuklash ya’ni insonning o‘z sog‘lom fikriga shubha qildirish usuli emasmi? Bu xuddi birovning oyog‘ini ataylab bosib olib, keyin «Oyog‘ingiz nega bu yerda turibdi, o‘zingiz aybdorsiz» deyishga o‘xshaydi.
Odamlarning e’tirozlari baribir to‘xtamadi. Shundan so‘ng aktrisa keyingi video murojaatida xalqdan kechirim so‘rarkan shunday dedi: «Men o‘zbek san’ati, madaniyatining bir qismi bo‘lgan askiyadan ilhomlanib qilingan kontentimiz ko‘pchlikka manzur bo‘lmaganidan afsusdaman».
Maqolaning yozilishiga ham aynan Nilufar Hamidovaning mana shu videochiqishi sabab bo‘ldi. Ushbu sohada salkam 25 yil faoliyat yuritgan san’atkor «o‘zbek san’ati madaniyatining bir qismi bo‘lgan askiya janridan ilhomlangandim», deya askiya janriga nisbatan ma’naviy zo‘ravonlik qilmaganida balki bu maqola yozilmasmidi?
Xo‘sh, askiya o‘zi qanday janr?
Askiya janrini o‘rganish uchun tadqiqotlar olib borgan Farg‘ona davlat universiteti dotsenti, filologiya fanlari doktori Hikmatullo Do‘smatov o‘zining «Nozikfahm zakiylar bahsi tugamaydi» nomli maqolasida bu borada qimmatli ma’lumotlarni keltiradi: «Askiya» asli arabcha bo‘lib, «O‘zbek tilining izohli lug‘ati»da yozilganidek, «ziyrak, aqlli, zehnli, qobiliyatli» ma’nolarini ifodalovchi zakiy so‘zining ko‘plik shakli azkiyodan kelib chiqqan. Olim o‘z maqolasida O‘rta Osiyo xalqlari hayotining tadqiqotchisi N.S.Likoshinning «Turkistonda yarim umr» kitobidan iqtibos keltirgan holda, askiyaga quyidagicha baho beradi: «O‘zbek xalq san’ati va o‘yinlari orasida askiya eng fikrga boy, kishilar hissiyoti va ongiga kuchli ta’sir etuvchi eng ta’sirchan vosita, kishini hayratda qoldiradigan original bahs (disput)dir».
Shuningdek, H. Do‘smatovning xulosa qilishicha, askiya va payrovlar inson tafakkurining hozirjavobligi, zehni o‘tkirligi, aql-idrok va donoligini ifodalaydi. Uning negizida so‘z o‘yinlari, qochiriqlar, kinoya va mubolag‘alar yotadi. Shu ma’noda, u yoshlarimizni so‘zga chechan, zakiy va nozikfahm qilib tarbiyalashda katta rol o‘ynaydi. Bunday harakatlar o‘zbek askiyachilik san’atining xalqaro miqyosda yoyilishiga va komil inson tarbiyasiga xizmat qiladi».
Biroq, bugungi kunda «askiya» deb taqdim etilayotgan ayrim chiqishlar kishini o‘ylantirib qo‘yadi. Xo‘sh, hozirgi davralardagi aytilayotgan «askiya»lar yoshlarni so‘zning ikkinchi nozik ishorasini o‘rganishga va zakovatga chorlayaptimi yoki ularni shunchaki arzon, uyatli sha’malardan zavqlanishga odatlantirmoqdami? Afsuski, bugungi kunda «askiya» deganda ko‘pchilikning xayoliga «beldan past» ishoralar keladigan bo‘lib qoldi. Vaholanki, klassik askiyada asosiy urg‘u so‘zning ma’nosini topish va raqibni mantiq bilan mot qilishga qaratiladi. Hozirgi ikki ma’noli sha’ma «innuendo» yumori esa askiyaning soddalashgan va qadrsizlangan ko‘rinishidir.
Nilufar Hamidova va Yakzon ijro etgan duet atrofidagi bahslar ham shunday savolni o‘rtaga tashladi: bu askiyami, yoki askiya niqobi ostidagi arzon ishorami? Axir avvalgi qiziqchilar va askiya ustalarining uslubi hozirgidan jiddiy farq qilgan. Ularning mahorati shunda bo‘lganki, aytilgan gapning ustki ma’nosi mutlaqo odobli bo‘lib, ikkinchi «tagdor» ma’nosini faqat zakiy va so‘z tagida gap borligini tushunadigan odamgina ilg‘ab olgan. Askiya aytadiganlar bunday mavzularga juda ehtiyotkorlik bilan, «pichoqning tig‘ida yurgandek» yondashishgan va ko‘proq ijtimoiy muammolar, xarakter va kasb-kor ustidan kulishni afzal ko‘rishgan.
Qolaversa, bunday tagdor qochirimlarni ayol va erkak birgalikda omma oldida hech qachon aytmagan. Nahotki, salkam 25 yildan beri shu sohada faoliyat yuritayotgan san’atkor hazil tomoshalar faqat erkaklarning yopiq davrasiga xos bo‘lganini, xotin-qizlar ishtirok etgan sahnada bunday ishoralar qilish «behayolik» deb baholanganini bilmagan. Yoshlarga dars bergan ustoz san’atkor nahotki qochirimli payrovlar ikki jins ishtirokida aytilishi uyoqda tursin ayollar, yoshlar orasida ijro qilinmasligini, faqat erkaklar davrasida aytilishining guvohi bo‘lmagan?
Hozirgi vaynlar va ba’zi guruhlarning chiqishlarida askiyaning nozik qochirim xususiyati yo‘qolib so‘z tagida gap qoldirish emas, balki so‘z orqali nojo‘ya narsaga ochiq ishora qilish urfga kirdi. Yoshlarning askiyaga taqlid qilib olayotgan vaynlarida ko‘pincha ijtimoiy tanqid yoki madaniy yumor chetda qolib, faqatgina shaxsiyatga tegish yoki uyatli mavzular birinchi o‘ringa chiqmoqda.
Yoshlarga bu borada kim o‘rnak bo‘lmoqda?
Yana bir e’tibor beriladigan jihat, aktrisa meni ko‘rib yoshlar buzilib qolmaydi dedi, lekin bunday chiqishlar o‘sib kelayotgan avlodda so‘zga bo‘lgan mas’uliyatni o‘ldiradi. Did zo‘ravonligi ko‘pgina tadqiqotlarda uchraydi. Bu — ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar orqali insonga siyqasi chiqqan, qo‘pol va past saviyali kontentni majburan singdirishdir. Siz televizorni yoqasiz yoki ijtimoiy tarmoqqa kirasiz va xohlasangiz-xohlamasangiz shu bachkana ishorali hazillarga duch kelasiz. Bu sizning didingizni majburan zaharlash, demakki, ma’naviy olamingizga zo‘rlik bilan kirishdir.
Ota-bobolarimiz ishlatgan qochirimlar kishini mushohadaga chorlagan bo‘lsa, bugungi «gap tagidagi gaplar» faqatgina xijolatpazlik yoki mantiqsiz kulgini keltirib chiqaradi. Achinarlisi, san’at niqobi ostida uyatsizlik normallashadi, estetik did pasayadi va ommaviy madaniyatning eng past qatlamlariga moslashish boshlanadi.
Yanayam afsuslanarlisi, askiyaning asl mohiyati buzilganda, til o‘z nafosatini yo‘qotadi. So‘zlarning asl ma’nosi qolib, faqat sha’ma va kinoyalarga tayanish tilning boy imkoniyatlarini cheklab qo‘yadi. Bu jarayon, ayniqsa, so‘z boyligi endi shakllanayotgan yosh avlodning nutqi va tafakkuriga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayol-erkak o‘rtasidagi muloqot hazilga o‘ralib o‘rtada hurmat kamayib boradi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, jamiyatda ishorali yumorning me’yordan ortishi tilning nafosatini o‘ldiribgina qolmay, odamlar o‘rtasidagi ijtimoiy masofa va hurmat chegaralarini yemiradi.
Bunday duetlarning, agar san’at deyish joyiz bo‘lsa jamiyatga yetkazayotgan eng katta zarari so‘zlarning mazmunini zaharlayotganidadir.
Keling, yuqoridagi tor va dutor ishtirok etgan duetni lingvistik tahlil qilib ko‘ramiz.
Agar aktrisa iddao qilganidek, maqsad cholg‘u asbobi haqida kuylash bo‘lganida, matn quyidagicha bo‘lardi: «Sizning qo‘lingizdagi dutormi?» yoki «Bu cholg‘u asbobi tormi?», «Yo‘q mening qo‘limdagi tor emas dutor» qabilida so‘z qurilganida bu yerda e’tibor obyektga (cholg‘u asbobiga) qaratilgan bo‘lardi. «Sizniki» — bu shaxsiyatga qaratilgan ishora. Duetda aytilgan «Sizniki tormi?» jumlasida urg‘u bevosita suhbatdoshning o‘ziga, uning tanasiga yoki shaxsiy hududiga qaratilgan. O‘zbek tilining mantiqiy qurilishida «sizniki» so‘zi aksar hollarda jismoniy yoki shaxsiy tegishlilikni anglatadi.
Bu yerda grammatik qurilishning o‘ziyoq ikki ma’nolilik (innuendo) uchun ataylab tanlangan. Dutor, tor, nay yoki g‘ijjak deganda ko‘z oldimizga nafis san’at, maqom va milliy iftixor keladi. Sahnadagi bunday bo‘lmag‘ur va mantiqsiz ishoralar tufayli bu so‘zlarning ortiga «ikkinchi ma’no» — uyatsiz ishoralar tirkab qo‘yildi, ya’ni san’at vositalari yumorning «quroli»ga aylanib qoldi.
G‘arb adabiyotshunosligi va lingvistikasida bu «Double Entendre» deb ataladi. Masalan, Viktoriya Eriksson shuni ta’kidlaydiki, agar yumor faqat jinsiy tagma’noga (innuendo) tayansa, u «Low-brow humor» (past saviyali yumor) toifasiga kiradi. Chet elda bunday yumorning haddan tashqari ko‘payib ketishi jamiyatdagi «Objectification» (insonni shaxs emas, buyum yoki obyekt sifatida ko‘rish) jarayonini tezlashtirishi isbotlangan. Agar yumor faqat past instinktlarga xizmat qilsa, jamiyatning jiddiy muammolarni muhokama qilish qobiliyati yo‘qoladi.
Askiya — bu so‘zning yukini his qilish va uning zamiridagi ma’nolarni noziklik bilan yetkazish san’ati. Yumor, kulgi degani oddiy so‘zdan ataylab uyatli ma’no chiqarish emas, balki so‘z mas’uliyatini anglagan holda davradagi andisha pardasini asrab qolishdir. Tilning nafosati va mazmuni yo‘qolgan joyda nafaqat san’at, balki jamiyatning ma’naviy qiyofasi ham inqirozga yuz tutadi. Shu sababli san’atkorlar so‘zni xayp qurboniga aylantirmasdan, tilning asl jozibasini va insoniy hurmatni saqlab qolish haqida qayg‘ursa yaxshi bo‘lardi. Tor va dutor arzon xayp uchun emas, san’at va didni o‘stirishga xizmat qilsin — tor torligicha, dutor esa dutorligicha qolsin!
Toshkent viloyatida 4 mlrd so‘mlik elektr energiyasidan noqonuniy foydalanish holati fosh etildi.
Bosh prokuratura huzuridagi Departamentning Toshkent viloyati boshqarmasi va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari hamkorligida tezkor tadbir o‘tkazilgan.
Unda «M.F.» MChJ rahbari A.A. va boshqalar Ohangaron shahri «Guliston» MFY hududidagi umumiy ovqatlanish shoxobchasida umumiy foydalanishdagi elektr tarmog‘iga tijorat maqsadida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanib, 4 mlrd so‘mlik elektr energiyasidan noqonuniy foydalanganliklari aniqlangan.
Mazkur holat yuzasidan Jinoyat kodeksining 169-moddasi (o‘g‘rilik) bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov harakatlari o‘tkazilmoqda.
Fermer 7,7 gektar yerni 800 mln so‘mga sotmoqchi bo‘ldi.
Surxondaryo viloyatining Angor tumanida qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yetishtirish bilan shug‘ullanuvchi fermer xo‘jalik rahbari mazkur xo‘jalikning 7,7 gektar yer maydonini 1972-y.t. fuqaro nomiga rasmiylashtirib berish evaziga 800 mln so‘m talab qilgan. U fuqarodan muqaddam 520 mln so‘m olgan.
Davlat xavfsizlik xizmati va Iqtisodiy jinoyatlarga qarshi kurashish departamenti xodimlari tomonidan o‘tkazilgan tezkor tadbirda u qolgan 280 mln so‘mni olgan vaqtida ashyoviy dalillar bilan ushlandi.
Hozirda unga nisbatan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov harakatlari olib borilmoqda.
Samarqand shahrida Osiyo taraqqiyot banki Boshqaruvchilar kengashining 59-yillik yig‘ilishi doirasida bo‘lib o‘tgan uchrashuvlar O‘zbekistonning xalqaro iqtisodiy maydondagi mavqei tobora mustahkamlanayotganini yana bir bor namoyon qildi.
Ayniqsa, Saudiya Arabistonining “ACWA Power” kompaniyasi rahbari Muhammad Abunayyanning fikrlari mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlar va investitsion muhitga tashqi bahoni aks ettiradi.
Muhammad Abunayyan O‘zbekistonni o‘z yurtidek yaqin his qilishini ta’kidlab, mamlakat rahbariyati tomonidan investorlarga ko‘rsatilayotgan yuqori e’tibor va amaliy qo‘llab-quvvatlashni alohida qayd etdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, Prezident darajasida har bir loyihaning borishi shaxsan nazorat qilinayotgani, jarayonlarni tezlashtirishga xizmat qilmoqda. Bu esa sarmoyalarning samarali amalga oshishi uchun mustahkam zamin yaratmoqda.
Yashil energetika – strategik ustuvorlik
Suhbatda O‘zbekistonning energetika siyosatiga alohida urg‘u berildi. Qayd etilishicha, mamlakat qayta tiklanadigan energiya manbalarini rivojlantirishga erta bosqichda kirishgan va bugun bu yo‘nalishda aniq strategiya shakllangan.
Mutaxassislar fikricha, bu faqat texnologiya emas, balki iqtisodiy va ijtimoiy samaradorlikni ham hisobga olgan yondashuvdir. Natijada O‘zbekiston nafaqat o‘z ehtiyojlarini ta’minlayotgan, balki mintaqada energetik barqarorlikni ta’minlovchi markazga aylanmoqda.
Investitsiyalar oqimi: ishonch va natija
So‘nggi yillarda O‘zbekistonga xorijiy investitsiyalar oqimi keskin oshgani alohida ta’kidlandi. Ilgari investorlar kam kelgan bo‘lsa, hozir dunyoning turli burchaklaridan yirik va sifatli sarmoyadorlar mamlakatga kirib kelmoqda.
Bu, avvalo, qonun ustuvorligi, shaffoflik va institutsional islohotlar natijasi sifatida baholanmoqda. Muhammad Abunayyan ta’kidlaganidek, O‘zbekiston “kelib-ketadigan” emas, balki uzoq muddatli va mas’uliyatli investorlarni tanlash siyosatini olib bormoqda.
30 milliard dollarlik yangi bosqich
Ma’lum qilinishicha, Saudiya Arabistoni investitsiyalari hajmi allaqachon 26 milliard dollardan oshgan. Yaqin istiqbolda bu ko‘rsatkichni 30 milliard dollardan yuqoriga chiqarish rejalashtirilmoqda.
Bu sarmoyalar energetika, infratuzilma, tibbiyot, suv ta’minoti, turizm va ishlab chiqarish kabi strategik sohalarni qamrab olmoqda. Shu orqali O‘zbekiston nafaqat ichki bozor, balki mintaqaviy iqtisodiy markaz sifatida shakllanmoqda.
Inson kapitali va strategik yetakchilik
Tahlilchilarga ko‘ra, O‘zbekistondagi o‘zgarishlarning asosiy omili — inson kapitaliga e’tibor va strategik boshqaruvdir. Yoshlarni zamonaviy bilimlar bilan ta’minlash, mahalliy kadrlarni tayyorlash va ularni yirik loyihalarga jalb qilish uzoq muddatli o‘sishni ta’minlaydi.
Muhammad Abunayyan bu jarayonlarni shaxsan Prezident Shavkat Mirziyoyevning qat’iy siyosati va amaliy yondashuvi bilan bog‘ladi. Uning ta’kidlashicha, O‘zbekiston bugun dunyodagi eng tez transformatsiya qilinayotgan davlatlardan biriga aylangan.
Global noaniqliklar, geosiyosiy ziddiyatlar va iqtisodiy xavflar kuchaygan bir sharoitda O‘zbekiston barqaror o‘sish va investitsiyalar uchun jozibador maydon sifatida shakllanmoqda.
Yashil energetika, institutsional islohotlar va ochiq investitsiya siyosati mamlakatni nafaqat Markaziy Osiyoda, balki xalqaro miqyosda ham muhim iqtisodiy markazga aylantirishga xizmat qilmoqda.
Manba
Ugom daryosining tabiiy gidrologik rejimi yaxshilanadi
Belarus Tashqi ishlar vazirligi Armanistonga norozilik maktubi yubordi
60 nafar urush faxriylarining aksariyati Toshkentda yashamoqda
-
Jamiyat5 days ago
O‘zbekistonning ikki qo‘shnisi bilan tutashgan chegarasida «Tinchlik parki» tashkil etilishi mumkin
-
Dunyodan3 days ago
Sudya Terranovaning o’ldirilishi
-
Jamiyat5 days agoJinoiy guruh yetakchisidan 2,7 ming dollar olgan profilaktika inspektori ushlandi
-
Iqtisodiyot4 days agoO‘zbekiston tashqi qarzi 2025 yilda 18 mlrd dollarga oshdi. Bu rekord ko‘rsatkich
-
Jamiyat5 days agoDiyetolog qarishning asosiy «dushmani»ni ma’lum qildi
-
Siyosat4 days agoO‘zbekistonda Ikkinchi jahon urushida o‘zbek askarlarini qutqargan britaniyalik er-xotin vafotidan so‘ng sharaflanadi
-
Iqtisodiyot3 days ago
qaysi modellar ko‘p ishlab chiqarilmoqda?
-
Dunyodan2 days ago
Hormuz boʻgʻozida qolib ketgan xorijlik kema chiqarib yuboriladi