Turk dunyosi
Turkiyaning Eron Dilemmasi | Alhura
Turkiyaning Eron inqiroziga tayyorgarliklari faqat harbiy jihatlar bilan cheklanmaydi. Bu ham geosiyosiy narsa.
Turkiya hukumati ayni damda AQShning Eronga harbiy hujum qilishi ehtimoli bor degan taxmin asosida harakat qilmoqda. U biror narsa sodir bo’lishidan oldin harakat qiladi. Turkiya rasmiylari qochqinlar oqimi bombalardan keyin emas, oldin boshlanishiga ishonmoqda.
Turkiyaning nafaqadagi elchisining MBN’ga aytishicha, Turkiyaning eng katta qo‘rquvi Eron bilan urush emas, balki ommaviy ko‘chirilishdir. “Turkiya uchun qochqinlar insonparvarlik muammosi emas. “Ular ekzistensial tahdiddir.” Suriyadan olingan saboqlar hali ham Turkiyaning tafakkurini shakllantiradi, deya qo’shimcha qildi u.
Bu fikr keng tarqalgan. AQSh Milliy Mudofaa Universitetining turkiyalik eksperti Umar Toshpinarning MBN muxbiri Huda Elbukiriyga aytishicha, Turkiya hukumati Suriya tajribasini takrorlamaslikka qaror qilgan. “Oxirgi 10 yil ichida Turkiya 4 millionga yaqin suriyalik qochqinni qabul qildi. “Bu juda katta iqtisodiy va siyosiy yuk edi. Eron beqarorlashsa, Turkiya aynan shunday stsenariydan qochishni istaydi.”
Bu qo’rquv oldini olish strategiyalarini boshqaradi. Taşpunar, Turkiyaning qulashi yoki katta kuchayishi holatlarida Eron hududida bufer zona tashkil etishga tayyorlanayotganini aytdi. Maqsad oddiy urush emas, balki turk rasmiylari progressiv cheklash deb ataydigan narsa, ya’ni aholi harakatini manbada to’xtatish va ko’chirilgan odamlarni chegaraning Eron tomonida ushlab turishdir. Turkiya rasmiylari Kongressga chegaradagi keng ko‘lamli buzilishlarning oldini olish zarurligini aytdi.
Rejalar allaqachon infratuzilmaga o’tgan. Turkiya-Eron chegarasi 560 kilometrlik (348 milya) istehkomlar tizimiga aylantirildi, jumladan, yuzlab kilometrlik beton devorlar, mudofaa xandaqlari, elektron kuzatuv minoralari va dronlar tomonidan doimiy kuzatuv. Xabar aniq: Suriya urushida ochiq chegaralar yaqinlashuvi takrorlanmaydi.
Anqarada tarqatilayotgan hisob-kitoblarga ko‘ra, keng ko‘lamli mojaro yuzaga kelgan taqdirda 1 millionga yaqin eronlik Turkiyaga yo‘l olishi mumkin. Turkiya hukumati buni kesib o’tmaslik kerak bo’lgan qizil chiziq deb hisoblaydi. “Iqtisodiyot uni o’zlashtira olmaydi”, dedi elchi. “Jamiyat bunga toqat qilmaydi”.
Vaziyatni murakkablashtiradigan narsa Eronning ko’p sonli ozarbayjon turk aholisi bo’lib, mamlakat aholisining 20-30 foizini tashkil qiladi. Amerikalik siyosatshunos Maykl Gunterning MBN’ga aytishicha, “bir xalq, ikki millat” turkiy maqoliga iqtibos keltirgan holda aloqa chuqurligi ko‘pincha yetarlicha baholanmaydi. Agar ko’p sonli turkiy eronliklar chegaraga yetib borsa, turk rahbarlari harbiy buyruqlar, etnik va ma’naviy umidlarga qarshi chiqib, ularni ichkariga kiritish uchun kuchli ichki bosimga duch kelishadi.
Shuning uchun Turkiya inqirozni kutishdan uni chegaralari orqali boshqarishga o’tdi. Devor va bufer zonalarini rejalashtirish faqat xavfsizlik chorasi emas. Bular Turkiyaning aholi harakatini nazorat qilish Eron suvereniteti va an’anaviy diplomatiyasini kengaytirsa ham, hozirda ichki barqarorlik uchun markaziy o’rin tutadi, degan qarashini aks ettiradi.
Lekin Turkiyaning javobi o’z chegarasidan tashqarida. Bunga parallel ravishda Anqara Eron zaiflashsa, beqarorlikka qarshi turish uchun yangi mintaqaviy ittifoqlarni mustahkamlamoqda.
Turkiyaning sobiq elchisining MBN nashriga aytishicha, Turkiya Saudiya Arabistoni, Misr va Pokiston bilan yashirincha xavfsizlik oʻqini qurmoqda, bu esa qarama-qarshilikdan koʻra cheklanishga eʼtibor qaratadi. “Bu mafkuraviy masala emas”, dedi u. “Bu kollapsning tarqalishining oldini olishdir”.
Ushbu sa’y-harakatlarning markazida o’tgan yili imzolangan Saudiya-Pokiston strategik o’zaro mudofaa shartnomasi asosida qurilgan yangi jamoaviy mudofaa tizimi mavjud. Sobiq elchining aytishicha, Turkiya ham qo’shilish bo’yicha muzokaralar olib bormoqda. Misr, hatto rasmiy ravishda birlashtirilmagan bo’lsa ham, amalda tobora ko’proq moslashib bormoqda. “Mantiq oddiy”, dedi u. “Mintaqa bo’linganda, hech kim oqibatlarini yolg’iz o’zi yengishni istamaydi.”
Eron inqirozi jiddiylashar ekan, bu davlatlar o’rtasidagi hamkorlik mustahkamlanmoqda. Turkiya Saudiya Arabistoni bilan Eron, Suriya va Iroq boʻyicha xavfsizlik boʻyicha muloqotni kengaytirmoqda, Qatar va Ummon bilan diplomatiya yoʻli bilan AQSh agressiyasini toʻxtatish uchun yaqindan hamkorlik qilmoqda, Liviya, Sudan va Livan masalalarida Misr bilan yaqinroq hamkorlik qilmoqda. “Urush allaqachon zaif mintaqaviy tartibni beqarorlashtiradi, degan umumiy xavotir bor”, dedi sobiq elchi.
Birlashgan Arab Amirliklari bu hamkorlikda yo’q. Turk rasmiylari Abu-Dabini kuchayishiga toqatliroq deb bilishadi. “BAAdagi xavf chegarasi yuqoriroq”, dedi sobiq elchi. “Turkiya, Saudiya Arabistoni va Misr xaos haqiqiy dushman degan teskari farazda harakat qilmoqda”.
Bu o’zgarish Turkiya strategiyasining kengroq qayta kalibrlanishini aks ettiradi. Oldingi mintaqaviy bloklar mafkuraviy to’qnashuvlar tufayli shakllangan bo’lsa, bu blok xavflarni boshqarish bilan belgilanadi: davlat tuzilmalarini saqlab qolish, rejimning qulashiga yo’l qo’ymaslik va tarqalishni cheklash. Turkiya rasmiylari Iroq yoki Liviyani emas, Suriyaning so’nggi boshqariladigan o’tish davrini namuna sifatida ko’proq ko’rsatmoqda.
Anqara uchun to’siqlar bir nechta maqsadlarga xizmat qiladi. Bu Eron zaiflashgan taqdirda yakkalanib qolishni kamaytiradi, iqtisodiy tanglik sharoitida Fors ko’rfazi davlatlarining qo’llab-quvvatlanishini ta’minlaydi va Turkiyani Iroq va Suriyani bog’laydigan inqirozdan keyingi qayta qurish yo’lagida markaziy vositachi sifatida joylashtiradi. “Turkiya mintaqa barqaror bo’lgan xonada bo’lishni xohlaydi,” dedi sobiq elchi, “u tashqaridagi oqibatlar bilan shug’ullanmaydi”.
Aslini olganda, Turkiyaning Eron siyosati suriyalik qochqinlar inqirozi jarohati bilan shakllangan. Turkiya hukumati vositachilik orqali urushni to’xtata olishiga pul tikmoqda. Agar bu muvaffaqiyatsizlikka uchrasa, Turkiya o’z chegaralarini yopishga, chegaralarni kesib o’tishga va mintaqaviy koalitsiyalarga tayanishga tayyorlanmoqda.