Iqtisodiyot
«Sotilgan tovar qaytarib olinmaydi». Bu qonuniy talabmi?
Bozordan yoki qaysidir do‘kondan oyoq kiyim xarid qildingiz. Uyga kelganingizda krossovkaning o‘lchami to‘g‘ri kelmadi yoki rangi ma’qul kelmayapti. Sotib olgan joyingizga qaytib kelganingizda, do‘kondor «sotilgan tovarlar qaytarib olinmaydi», degan yozuvni ko‘rsatib, talablaringizni qanoatlantirmayapti. Xo‘sh, do‘konning bir chetiga ilib qo‘yilgan bunday yozuv qonun kuchiga egami?
Aytaylik, o‘zingiz uchun ko‘ylak sotib oldingiz. Uni uyda qayta kiyib ko‘rilganda sifatsizligidan matosi ham, tikilishi ham narxiga to‘g‘ri kelmasligi ma’lum bo‘ldi. Sotuvchi tomonidan «yuvib-yuvib kiyasiz, hech narsa qilmaydi, bu falon firmaniki…» deb qo‘lingizga tutqazilgan qimmatbaho ust-bosh ham bir yuvilganda rangi chiqib, choklari so‘kilib, kirishib ketib, yaroqsiz holga kelib qolsa-chi? Bunda iste’molchilar qanday yo‘l tutishi kerak?
Oxirgi paytlarda O‘zbekistondagi yirik bozorlar, savdo markazlari va kiyim-kechak do‘konlarida «Sotilgan tovar qaytarib olinmaydi!» yoki «Almashtirib berilmaydi!» degan mazmundagi yozuvlar ko‘payib boryapti. Xo‘sh, bu talab qanchalik asosli?
Qonunchilik nima deydi?
Vazirlar Mahkamasining 75-sonli qarorida belgilanishicha, chakana savdo qoidalarida zarur sifatdagi, qaytarib olinmaydigan yoki shunga o‘xshash tovarga almashtirilmaydigan nooziq-ovqat tovarlari ro‘yxatiga kiyim-kechaklar kiritilmagan. Uni mavjud tartib-qoidalar asosida belgilangan muddatda sifatlisiga almashtirib olish huquqiga egasiz. Ammo bunda ham ma’lum tartib-qoidalar bor.
«Iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risida»gi qonunning 18-moddasida fuqarolar maqbul sifatli nooziq-ovqat tovarini xarid qilgan kunidan e’tiboran 10 kun ichida ushbu tovar sotib olingan joydagi sotuvchidan uni ayni shunday tovarga almashtirib olishga, bunday tovar sotuvda bo‘lmasa, pulini qaytarib olishga haqli ekani belgilab qo‘yilgan.
Bu yerda «maqbul sifatli» deyilmoqda. Ya’ni tovarning hech qanday nuqsonlari yo‘q, u iste’molga yaroqli, sifatiyam yaxshi. Xo‘sh, unda almashtirib olish nimaga kerak, deyishingiz mumkin. Qonunga binoan, iste’molchi sifati yaxshi tovarni ham almashtirib olishi mumkin. Faqatgina bunda unga o‘sha sotib olingan tovarning qandaydir iste’mol xossalari mos kelmagani sabab bo‘la oladi. Siz tufli oldingiz, lekin uning o‘lchami biroz mos kelmadi yoki rangi yoqmadi va boshqa shu kabi holatlar.
Iste’molchi xarid qilgan tovarini sotib olgan kundan boshlab 10 kun ichida (oziq-ovqat uchun 24 soat) boshqa tovarga almashtirish huquqiga ega. Agar 10 kun o‘tib ketsa, bu huquqdan foydalana olmaydi.
Shuningdek, sifatli tovarlar qaytarilganda ular iste’mol qilinmagan bo‘lishi, tovar ko‘rinishini yo‘qotmagan, iste’mol xossalari, plombasi, yorliqlari saqlangan holatda bo‘lishi kerak.
Mahsulot kerakli sifatda bo‘lmagan taqdirda-chi?
Qonunda zarur sifatga ega bo‘lmagan, nuqsonli mahsulotni sotib olgan iste’molchida o‘z huquqlarini himoya qilishga imkon beradigan 5 ta qoida mavjud. Bular quyidagilar:
· tovarni ayni shunday markali maqbul sifatli tovarga almashtirib berish;
· tovarni boshqa markali shunday tovarga almashtirib, uning xarid narxini qayta hisob-kitob qilish;
· tovarning nuqsonlarini bepul bartaraf etish yoki iste’molchining yoxud uchinchi shaxsning nuqsonlarni bartaraf etishga qilgan xarajatlarini qoplash;
· xarid narxini nuqsonga mutanosib ravishda kamaytirish;
· shartnomani bekor qilib, ko‘rilgan zararni qoplash.
Bundan tashqari, sotuvchi aksiya yoki chegirma doirasida sotiladigan tovarda kamchilik mavjudligi to‘g‘risida xaridorni ogohlantirmagan bo‘lsa, nuqsonli tovar sotilganda xaridor tovarni qaytarib berish huquqiga ega. Sotuvchilarning «Aksiya doirasida sotib olingan tovarlar almashtirilmaydi yoki qaytarilmaydi» kabi iboralari qonunga muvofiq emas.
Qanday mahsulotlarni qaytarish yoki almashtirish mumkin emas?
Qonunchilikda sifati talabga javob bergan taqdirda qaytarib olinmaydigan yoki shunga o‘xshash tovarga almashtirilmaydigan nooziq-ovqat mahsulotlarning ro‘yxati mavjud:
· dori vositalari va tibbiy asboblar;
· shaxsiy gigiyena buyumlari (tish cho‘tkalari, taroqlar, soch turmaklash anjomlari va hokazo);
· attorlik-pardoz tovarlari(atir-upalar);
· to‘qimachilik mahsulotlari (metrlab sotiladigan gazlamalar, tasmalar);
· oziq-ovqat bilan bog‘liq buyumlar;
· maishiy kimyo tovarlari;
· pestitsidlar va agroximikatlar;
· mebel, zargarlik buyumlari;
· avtomototransport vositalari;
· maishiy elektr tovarlari;
· hayvonlar va o‘simliklar.
Aytaylik, siz taroq sotib olgansiz. Taroq shaxsiy gigiyena buyumi hisoblanadi. Siz ana shu taroqni uyga olib kelib, ishlatib ko‘rgach, menga taroqning u yeri yoqmadi, bu yeri yoqmadi degan sabab bilan almashtira olmaysiz.
Xulosa o‘rnida aytish lozimki, fuqarolar «O‘zbekiston Respublikasida chakana savdo qoidalari»ning 1-ilovasida keltirib o‘tilgan ro‘yxatdagi tovarlardan tashqari har qanday nooziq-ovqat tovarini ushbu tovar sotib olingan joydagi sotuvchidan uni ayni shunday tovarga almashtirib olishga, bunday tovar sotuvda bo‘lmasa, pulini qaytarib olishga haqli. Sotuvchilar esa iste’molchining qonuniy talablarini bajarishga majbur. Agar do‘konda «sotilgan tovar qaytarib olinmaydi» degan yozuvni ko‘rsangiz, bu shunchaki sotuvchining shaxsiy xohishi xolos. Ichki qoidalar bilan iste’molchiga qonun tomonidan berilgan huquqlarni cheklab bo‘lmaydi.
Naqd pulni qaytarish yoki almashtirish uchun iste’molchi kassa va tovar chekini taqdim etishi shart. Shuning uchun hujjatlarni saqlash tavsiya etiladi.
Iqtisodiyot
Dollar kursi yana tushdi, yevro ko‘tarildi
Markaziy bank 2026-yil 16-iyundan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 1,98 so‘mga tushib, 11 979,83 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 25,26 so‘mga oshdi va 13 904,99 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 085,32 so‘m bo‘ldi (+4,53).
Rossiya rubli 164,99 so‘m etib belgilandi (-0,14).
Iqtisodiyot
Joriy yilda muhim minerallar bo‘yicha 12 ta loyiha ishga tushadi
Prezident Shavkat Mirziyoyev sanoat uchun muhim minerallar xomashyo bazasini rivojlantirish hamda yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarish yuzasidan taqdimot bilan tanishdi.
Dunyoda texnologik metallar va muhim minerallarga talab keskin ortib bormoqda. Elektrotexnika, mashinasozlik, aviatsiya, energetika, tibbiyot va boshqa yuqori texnologiyali tarmoqlar uchun zarur bo‘lgan bunday xomashyo va mahsulotlar iqtisodiy xavfsizlik hamda sanoat raqobatbardoshligining muhim omiliga aylanmoqda.
Mamlakatimizda bu yo‘nalishda katta salohiyat bor. Lekin hozirgi vaqtda O‘zbekiston texnologik metallar kombinatining asosiy faoliyati asosan volfram va molibden ishlab chiqarish bilan cheklanib qolmoqda. Vaholanki, yangi konlarni o‘zlashtirish, boyitish fabrikalari, gidro va pirometallurgiya zavodlarini qurish orqali 28 turdagi muhim minerallarni sanoat darajasida ishlab chiqarish imkoniyati mavjud.
Taqdimotda ushbu salohiyatni to‘liq ishga solish bo‘yicha 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan rejalar ko‘rib chiqildi. Unga ko‘ra, umumiy qiymati 4,2 milliard dollarlik 120 ta loyihani amalga oshirish ko‘zda tutilgan. Bu orqali tarmoq hajmini 2028 yilgacha 1 milliard dollarga, 2030-yilgacha 2 milliard dollarga yetkazish imkoniyati borligi qayd etildi.
Joriy yilning o‘zida 166 million dollarlik 12 ta loyihani ishga tushirish rejalashtirilgan. Natijada yuqori soflikdagi selen, tellur va reniy kabi 3 turdagi yangi metall, kukun metallurgiyasi asosida avtodetallar singari 21 turdagi import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar hamda sulfat kislotasi ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yiladi. Shuningdek, yangi quvvatlar hisobidan yuzlab ish o‘rinlari yaratiladi, budjet tushumlari va eksport imkoniyatlari ortadi.
Volfram va molibden bo‘yicha “xomashyo – qayta ishlash – tayyor mahsulot” zanjirini tashkil etishga alohida e’tibor qaratildi. Bu orqali faqat konsentrat yoki yarim tayyor mahsulot emas, balki yuqori qo‘shilgan qiymatga ega metall kukunlari, qotishmalar, sterjenlar, simlar, sanoat uchun detallar va boshqa tayyor mahsulotlarni ishlab chiqarish maqsad qilingan.
Buning uchun Chirchiq shahrida “Kelajak metallari” texnoparki va R&D markazining faoliyatini keng yo‘lga qo‘yish belgilangan. U yerda ilmiy ishlanmalarni tijoratlashtirish, startap loyihalarni qo‘llab-quvvatlash, yuqori soflikdagi metallar va innovatsion mahsulotlar ishlab chiqarish uchun zarur sharoit yaratiladi.
Prezident texnopark va uning rezidentlariga yer uchastkalari hamda infratuzilmadan foydalanish bo‘yicha qo‘shimcha imtiyozlar berish, startap loyihalarni moliyalashtirish dasturini ishlab chiqish zarurligini ta’kidladi.
Markaziy Osiyoda muhim minerallar bo‘yicha yagona ilmiy-tadqiqot va texnologik markazni shakllantirish masalasi ham ko‘rib chiqildi. Chirchiq shahrida tashkil etilayotgan nanotahlil laboratoriyasi geologiya, konchilik va metallurgiya loyihalari uchun zamonaviy tahlil xizmatlarini ko‘rsatadi. Laboratoriya to‘liq ishga tushgach, bir kunda 1 mingtagacha namuna tahlil qilinib, 6,5 million dollarlik import xizmatlari mahalliylashtiriladi, yana 4 million dollarlik xizmatlar eksporti yo‘lga qo‘yiladi.
Sohadagi loyihalarni tezlashtirish uchun geologiya-qidiruv ishlarini kengaytirish, istiqbolli maydonlar va konlarni xalqaro standartlar asosida baholash, texnogen chiqindilarni qayta ishlash, xorijiy investorlar va texnologik hamkorlarni faol jalb qilish muhimligi qayd etildi.
Shu bilan birga, tarmoqda raqamlashtirish va sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish zarurligi ta’kidlandi. Geologik ma’lumotlarni yagona raqamli bazaga jamlash, qidiruv ishlarini 3D modellashtirish, ishlab chiqarish jarayonlarini real vaqt rejimida nazorat qilish, bozor tahlili va loyihalar boshqaruvini zamonaviy platformalar orqali tashkil etish vazifalari belgilandi.
Soha uchun yuqori malakali kadrlar tayyorlash masalasiga ham e’tibor qaratildi. Toshkent davlat texnika universiteti bilan dual ta’lim tizimi yo‘lga qo‘yilib, Texnologik metallar kombinatida metallurgiya va materialshunoslik bo‘yicha 2 ta kafedra ochilgan. Ayni vaqtda universitetning 64 nafar talabasi ishlab chiqarish amaliyotini korxonada o‘tamoqda. Mutasaddilarga dual ta’lim qamrovini kengaytirish, o‘quv dasturlarini yangi loyihalar ehtiyojiga moslashtirish va bitiruvchilarni yuqori texnologik ishlab chiqarishlarga yo‘naltirish bo‘yicha ko‘rsatmalar berildi.
Davlatimiz rahbari muhim minerallar sohasi yangi sanoat tarmoqlarini shakllantirish, eksportni ko‘paytirish, texnologik mustaqillikni ta’minlash va yuqori malakali ish o‘rinlari yaratishda katta ahamiyatga ega ekanini ta’kidladi.
Mutasaddilarga 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan loyihalar ijrosini qat’iy nazorat qilish bo‘yicha topshiriqlar berildi.
Iqtisodiyot
Ushbu haftada joylarda harorat 43 darajagacha oshishi mumkin
Ob-havo bo‘yicha haftalik ma’lumot e’lon qilindi.
16-17-iyunda O‘zbekiston bo‘yicha beqaror ob-havo bo‘lishi kutilmoqda. Respublikaning ko‘pchilik viloyatlarida ba’zi joylarda momaqaldiroq bilan qisqa muddatli yomg‘ir yog‘adi.
18-19-iyunda faqat markaziy va sharqiy viloyatlarda ayrim joylarda qisqa muddatli yomg‘ir yog‘ishi, momaqaldiroq bo‘lishi mumkin, O‘zbekistonning qolgan hududlarida yog‘ingarchilik kutilmaydi.
Bugun va ertaga kunduzgi harorat 35-38 daraja, cho‘l hududlarda 39-41 daraja, eng chekka janubda 41-43 daraja bo‘ladi.
17-19-iyunda havo harorati 3-4 darajaga pasayadi.
Shamol 7-12 m/s tezlikda esadi, vaqti-vaqti bilan 13-18 m/s gacha kuchayadi, ayrim joylarda chang to‘zonlar bilan kuzatiladi. 15-17 iyunda shimolda va cho‘l hududlarda ba’zida 20-22 m/s gacha kuchayishi mumkin.
Respublikaning tog‘ oldi va tog‘li hududlarida vaqti-vaqti bilan qisqa muddatli yomg‘ir yog‘adi, momaqaldiroq kuzatiladi. Sel-suv toshqin hodisalari yuzaga kelishi mumkin.
Toshkentda 15-16-iyun kunlari kechga tomon qisqa muddatli yomg‘ir yog‘ishi, momaqaldiroq bo‘lishi mumkin. Harorat kunduzi 36-38 daraja bo‘ladi.
17-iyundan 19-iyungacha kunning ikkinchi yarmida momaqaldiroq bilan qisqa muddatli yomg‘ir yog‘ishi kutilmoqda. Harorat asosan 31-34 daraja bo‘ladi.
Shamol sharqdan 3-8 m/s tezlikda esadi, vaqti-vaqti bilan 12-14 m/s gacha kuchayadi, ayrim joylarda chang-to‘zonlar bilan kuzatiladi.
Iqtisodiyot
O‘zbekistonning jahon chempionatidagi ishtirokiga bag‘ishlangan esdalik tangalar sotuvga chiqariladi
O‘zbekistonning jahon chempionatidagi ishtirokiga bag‘ishlab 31,1 gramm og‘irlikdagi 100 ta oltin va 1000 ta kumush tanga zarb qilinadi. Esdalik tangalar 18 iyundan boshlab 690 ta tijorat banklari filiallarida sotuvga chiqarililishi rejalashtirilgan.
Markaziy bank O‘zbekistonning futbol bo‘yicha jahon chempionatidagi tarixiy ishtirokiga bag‘ishlab cheklangan esdalik tangalarini chiqaradi. Bu haqda regulyator matbuot xizmati xabar berdi.
Esdalik tangalarining avers qismida O‘zbekiston futbol assotsiatsiyasi logotipi, klassik futbol to‘pi chizmasi hamda “Tarixiy zafar. O‘zbekiston futboli jahon chempionatida – 2026” yozuvi aks ettiriladi.
Tangalar dizaynida milliy jamoa ramzi — “Oq bo‘rilar” ham o‘rin olgan. Revers qismidagi bo‘ri silueti futbolchilarning shijoati, jamoaviy ruhi va taslim bo‘lmas xarakterini ifodalaydi. Ushbu ramz 26 nafar futbolchi siluetini o‘zida mujassam etib, tarixiy natija butun jamoaning birdamligi va mehnati bilan qo‘lga kiritilganini anglatadi.
31,1 gramm og‘irlikdagi 100 ta oltin va 1000 ta kumush tangalar cheklangan miqdorda ishlab chiqarilgan. Esdalik tangalar 18-iyundan boshlab 690 ta tijorat banklari filiallarida sotuvga chiqariladi. Sotuv narxlari va banklardagi mavjudlik bo‘yicha yangilangan ma’lumotlar Markaziy bankning rasmiy veb-sayti hamda ijtimoiy tarmoqlardagi sahifalarida har kuni e’lon qilib borilishi ko‘zda tutilgan.
Iqtisodiyot
2027 yilda 5 foizlik inflatsiya maqsadiga erishish yo‘lida jiddiy xatarlar ko‘rmayapmiz
Markaziy bank raisining so‘zlariga ko‘ra, iqtisodiyotda yalpi talabning ishlab chiqarish salohiyatidan yuqori darajada saqlanib qolishi, shuningdek, fiskal xarajatlarning rejalashtirilgan ko‘rsatkichlardan oshishi – inflatsiyaga ta’sir qiluvchi asosiy ichki omillarni tashkil etadi.
Foto: Senat matbuot xizmati
O‘zbekiston Markaziy banki 2027 yilda 5 foizlik inflatsiya maqsadiga erishishda jiddiy xatarlarni ko‘rmayapti. Bu haqda MB raisi Timur Ishmetov 13 iyun kuni Oliy Majlis Senatining yalpi majlisida ma’lum qildi.
Yalpi majlisda Markaziy bankning 2025 yildagi faoliyati to‘g‘risidagi hisobot eshitildi. Ishmetov senator Ikromxon Najmiddinovning savoliga javoban inflatsiyani maqsadli darajaga tushirish muddatlari so‘nggi yillarda bir necha bor qayta ko‘rib chiqilganini tan oldi.
Timur Ishmetovning aytishicha, inflatsiya dinamikasiga ichki va tashqi omillar ta’sir ko‘rsatadi. Markaziy bank prognozlari mavjud makroiqtisodiy sharoitlar asosida shakllantiriladi, biroq vaziyat o‘zgarsa, ular ham yangilanadi.
Markaziy bank raisi inflatsiyaga ta’sir qilgan omillardan biri sifatida 2024 yildan boshlab amalga oshirilayotgan energiya tariflarini bosqichma-bosqich liberallashtirish jarayonini tilga oldi. U, shuningdek, inflatsiyani yuqori darajada ushlab turgan yana ikki asosiy ichki omilni aytib o‘tdi.
“Inflatsiyaga ta’sir qiluvchi asosiy ichki omillar iqtisodiyotda yalpi talabning ishlab chiqarish salohiyatidan yuqori darajada saqlanib qolishi, shuningdek, fiskal xarajatlarning rejalashtirilgan ko‘rsatkichlardan oshishidir. Shu bilan birga, tashqi xatarlar ham o‘z ta’sirini ko‘rsatdi”, – dedi Ishmetov.
Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, asosiy ichki xatarlardan biri – aholi daromadlari va pul massasining o‘sish sur’atlari tovarlar ishlab chiqarishi va taklifining o‘sishidan yuqori bo‘lib qolayotganidir. Bundan tashqari, budjet xarajatlarining rejalashtirilganidan ko‘proq oshirilishi ham qo‘shimcha inflyatsion bosim keltirib chiqarishi mumkin.
Tashqi omillar esa geosiyosiy keskinlik, jahon bozorlarida oziq-ovqat va yoqilg‘i narxlarining oshishi, shuningdek, logistika xarajatlarining ko‘payishi bilan bog‘liq.
Shu bilan birga, Markaziy bank raisi hozirgi prognozlarda barcha asosiy xatarlar inobatga olinganini ta’kidladi.
“Bizning hozirgi prognozimizda barcha xatarlar hisobga olingan. Agar ular kutilganidan keskin farq qilsa, bu natijalarga ta’sir qilishi mumkin. Shunga qaramay, kelgusi yil prognozida 5 foizlik ko‘rsatkichga erishishga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan jiddiy xavflarni ko‘rmayapmiz”, – dedi u.
2026 yil may oyida yillik inflatsiya 5,5 foizgacha sekinlashdi. Bu – energiya tovarlari narxidagi yuqori baza ta’siri chiqib ketishi bilan bog‘liq: elektr energiyasi va tabiiy gaz tariflari o‘tgan yili 1 maydan oshirilgan bo‘lsa, joriy yilda bu 1 iyundan ro‘y berdi.
-
Siyosat2 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Jamiyat3 days agoO‘zbekistonda qaysi fintex ilovalardan ko‘p foydalanilmoqda?
-
Mahalliy2 days ago
my.gov.uz — 35 yilda odamlarning vaqtini qaytarib berdi!
-
Jamiyat3 days agoFarg‘onada “Lasetti” qarama-qarshi yo‘nalishga chiqib ketishi oqibatida ikki kishi halok bo‘ldi
-
Sport4 days agoJCh-2026. Osiyoning ikki jamoasi Yevropa vakillariga qarshi maydonga tushadi
-
Mahalliy3 days ago
Quyoshda turgan suvning ta’mi emas, tarkibi o‘zgaradi… bu esa juda xavfli
-
Jamiyat2 days agoToshkentda renovatsiyaning birinchi bosqichi boshlandi
-
Sport2 days agoDik Advokat jahon chempionatlari tarixidagi eng yoshi ulug‘ murabbiyga aylandi
