Dunyodan
Qanday qilib Putin urushda rus milliarderlarini o’z tomonida ushlab turdi
Vitaliy Shevchenko BBC Rossiyani monitoring qilish muharriri
Aleksey Nikolskiy/Sputnik/AFP
Prezident Putin Ukrainaga keng miqyosda bostirib kirishni buyurgan kuniyoq biznes rahbarlarini Kremlga chaqirdi.
Ukraina bilan urush paytida rossiyalik milliarderlar soni rekord darajaga yetdi. Ammo prezident Vladimir Putin hokimiyat tepasiga kelganidan keyin 25 yil ichida Rossiyaning oligarxiya deb nomlanuvchi boy va qudratli vakillari deyarli barcha siyosiy ta’sirini yo‘qotdi.
Bularning barchasi Rossiya prezidenti uchun yaxshi yangilik. G‘arb sanksiyalari o‘ta boylarni o‘z raqibiga aylantira olmadi, sabzi-tayoq siyosati esa ularni jim tarafdoriga aylantirdi.
Sobiq bank milliarderi Oleg Tinkov tayoq qanday ishlashini aniq biladi.
U Instagram’dagi postida urushni “aqldan ozgan” deb tanqid qilganidan bir kun o‘tib Kreml rahbariyat bilan bog‘landi. Ularga uning Rossiyadagi ikkinchi yirik banki bo‘lgan Tinkoff banki, agar asoschisi bilan barcha aloqalarini uzmasalar, milliylashtirilishini aytishgan.
“Men narx haqida gapira olmadim”, dedi Tinkoff The New York Times gazetasiga. “Biz garovga olingandek edik. Biz faqat taklif qilingan narsani oldik. Hech qanday muzokara bo’lmadi.”
Bir hafta ichida hozirda Rossiyaning beshinchi eng boy tadbirkori va qiruvchi samolyotlar dvigatellari uchun nikel yetkazib beruvchi Vladimir Potaninga aloqador kompaniya bankni sotib olishini e’lon qildi. Tinkoffning aytishicha, u haqiqiy qiymatining atigi 3 foiziga sotilgan.
Oxir-oqibat, Tinkov sobiq boyligidan deyarli 9 milliard dollar (6,5 milliard funt) yo’qotdi va Rossiyani tark etdi.
Chris Gracen/Getty Images
Oleg Tinkov Ukrainaga qarshi urushni tanqid qilib, milliardlab dollar yo‘qotib, Rossiyani tark etadi
Bu Putin lavozimga kirishishdan oldingi vaziyatdan juda farq qiladi.
Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyingi yillarda ba’zi ruslar yirik, bir vaqtlar davlat korxonalariga egalik qilish va o’z mamlakatlarida yangi paydo bo’lgan kapitalizm imkoniyatlaridan foydalanish orqali ajoyib boylikka erishdilar.
Ularning yangi boyliklari siyosiy notinchlik davrida ularga ta’sir va kuch bag’ishladi va ular oligarxiya sifatida tanildi.
Rossiyaning eng qudratli oligarxi Boris Berezovskiy 2000-yilda Putinning prezidentlikka ko‘tarilishini o‘zi tashkil qilganini da’vo qilgan va oradan yillar o‘tib uning qilmishlari uchun kechirim so‘rab murojaat qilgan. “Men unda bo‘lajak ochko‘z zolim va zolimni, erkinlikni oyoq osti qiladigan va Rossiya taraqqiyotini to‘xtatadigan odamni ko‘rmadim”, deb yozgan edi u 2012-yilda.
Berezovskiy o‘z rolini bo‘rttirib ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin, ammo Rossiya oligarxlari, albatta, hokimiyatning eng yuqori pog‘onasida ipni tortib olish qobiliyatiga ega edi.
Kechirim so’raganidan bir yildan ko’proq vaqt o’tgach, Berezovskiy Buyuk Britaniyadagi surgunda o’lik holda topildi. Bu vaqtga kelib, rus oligarxiyasi ham butunlay yo’q bo’lib ketgan edi.
Hulton arxivi/Getty Images
Boris Berezovskiy Britaniyaga qochib ketgan va keyin 2013 yilda sirli ravishda vafot etgan
Shunday qilib, Prezident Putin 2022-yil 24-fevralda Ukrainaga keng ko‘lamli bostirib kirishni buyurganidan so‘ng bir necha soatdan keyin Kremlga Rossiyaning eng boy odamlarini to‘plaganida, ular o‘z boyliklariga katta zarba berilishini bilishsa ham, ularga qarshilik ko‘rsata olmadilar.
“Umid qilamanki, bu yangi sharoitda biz avvalgidek samarali hamkorlik qila olamiz”, dedi u ularga.
Yig’ilishda qatnashgan muxbir yig’ilgan milliarderlarni “ rangpar va uyqusiz ” deb ta’riflagan.
Bosqinga tayyorgarlik rossiyalik milliarder uchun juda yomon bo’ldi va uning oqibatlari ham shunday bo’ldi.
Forbes jurnaliga ko’ra, urush, sanksiyalar va zaif rubl tufayli bu raqam 2022 yil apreligacha 117 tadan 83 taga tushgan. Birgalikda ular 263 milliard dollar yoki o’rtacha boyliklarining 27 foizini yo’qotdilar.
Ammo keyingi yillar Putinning urush iqtisodiyotining bir qismi bo’lishning ulkan foydasini ko’rsatdi.
Rossiyaning dabdabali urush xarajatlari 2023 va 2024 yillarda yillik iqtisodiy o’sishni 4 foizdan ko’proqqa olib keldi. Bu, shuningdek, mudofaa shartnomalaridan to’g’ridan-to’g’ri milliardlab daromad qilmaydigan Rossiyaning o’ta boylari uchun bum bo’ldi.
Forbes’ning boylik bo‘yicha jamoasi vakili Giakomo Toninining so‘zlariga ko‘ra, 2024 yil holatiga ko‘ra, rossiyalik milliarderlarning yarmidan ko‘pi armiyani ta’minlashda qandaydir rol o‘ynagan yoki bosqinchilikdan foyda ko‘rgan.
U BBC bilan suhbatda: “Unda bevosita aloqasi bo‘lmagan, lekin Kreml bilan qandaydir munosabatlarga muhtoj bo‘lgan odamlar kirmaydi. Va menimcha, Rossiyada biznes yuritayotgan har bir kishi hukumat bilan aloqaga muhtoj, deb aytishni to‘g‘ri deb hisoblayman”.
Bu yil Forbes ro’yxatiga 140 nafar rossiyalik milliarder kirdi, bu esa tarixdagi eng ko’p. Ularning umumiy qiymati (580 milliard dollar) bosqindan bir yil oldin qayd etilgan rekorddan atigi 3 milliard dollarga kam edi.
Putin o’z tarafdorlariga foyda keltirishiga imkon berib, chegaradan chiqmaganlarni doimiy ravishda jazolab keladi.
Rossiyaliklar neft magnati Mixail Xodorkovskiy bilan nima sodir bo’lganini yaxshi eslashadi. Bir paytlar Rossiyaning eng boy odami bo‘lgan u 2001-yilda demokratiya tarafdori guruh tashkil qilganidan keyin 10 yilni qamoqda o‘tkazgan.
AFP
Mixail Xodorkovskiy Rossiyaning eng boy odami edi, lekin u qamoqqa tashlandi va uning neft kompaniyasi YuKOS milliylashtirildi.
Rossiyaning deyarli barcha millionerlari bosqindan beri jim turishdi va unga ochiq qarshilik ko’rsatgan oz sonlilar o’z mamlakatlari va boyliklarining ko’p qismini berishga majbur bo’ldilar.
Rossiyaning eng boy odamlari prezident Putinning urush harakatlarining kaliti ekanligi aniq va ularning ko‘pchiligi G‘arb sanksiyalari nishoniga aylangan, jumladan 2022-yil 24-fevralda Kremlga chaqirilgan 37 nafar biznes hamkorlari.
Ammo G’arb Rossiyani qashshoqlashtirib, Kremlga qarshi qo’zg’atmoqchi bo’lsa ham, boylik davom etayotgani va rus milliarderlari orasida norozilik yo’qligi inobatga olinsa, bu muvaffaqiyatsizlikka uchradi.
Agar ulardan birortasi milliardlab boyliklari bilan G‘arbga o‘tishni o‘ylagan bo‘lsa, sanksiyalar buni imkonsiz qildi.
“G‘arb davlatlari Rossiya milliarderlarini bayroq atrofida birlashishi uchun qo‘lidan kelgan barcha ishni qildi”, — dedi Yevropa siyosatini tahlil qilish markazidan (CEPA) Aleksandr Kolyandr.
“Ularning hech birining kemaga sakrashi uchun mutlaqo reja, fikr va aniq yoʻl yoʻq edi. Aktivlarga sanksiya qoʻyildi, hisoblar muzlatildi, mulklar hibsga olindi. Bularning barchasi prezident Putinga milliarderlarni, ularning aktivlarini, pullarini safarbar qilishda va Rossiyaning urush iqtisodiyotini qoʻllab-quvvatlashda foydalanishda samarali yordam berdi”, dedi u BBCga.
Ukrainaga bostirib kirishi ortidan xorijiy kompaniyalarning chiqib ketishi bilan bo’sh joy tezda Kremlga do’stona ishbilarmonlar tomonidan to’ldirildi, ularga yuqori daromadli aktivlarni arzonga sotib olishga ruxsat berildi.
Bu yangi “nufuzli va faol tarafdorlar armiyasi”ni yaratdi, deydi Karnegi Rossiya va Yevrosiyo markazidan Aleksandra Prokopenko.
“Ularning kelajakdagi farovonligi Rossiya va G’arb o’rtasidagi mojaroning davom etishiga bog’liq”, dedi u, lekin ularning eng katta qo’rquvi avvalgi egalarining qaytishi.
Giakomo Toninining so‘zlariga ko‘ra, Rossiyada birgina 2024-yilning o‘zida 11 ta yangi milliarder shu tarzda yaratilgan.
Rossiya yetakchilari urush va G‘arb sanksiyalariga qaramay, qisman sabab bo‘lsa ham, mamlakatning asosiy harakatlantiruvchilari va silkinishlarini qattiq ushlab turishdi.
Xurmuz bo‘g‘ozi orqali suzib ketayotgan yuk kemasi snaryadga uchradi. Britaniya harbiylari hodisada kemaning boshqaruv qismi shikastlanganini, biroq qurbonlar va atrof-muhitga zarar yetkazilgani haqida xabar berilmaganini aytdi.
Hodisa Ummon qirg‘oqlaridan 12,5 dengiz mili uzoqlikda sodir bo‘lgan. Hodisa Eron Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi Tehron ruxsatisiz Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan kemalar haqida navbatdagi ogohlantirish berganidan bir necha soat o‘tib sodir bo‘lgan.
Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan videoda IIMK dengiz floti nomidan radio ogohlantirish eshitilishi mumkin. Unda aytilishicha, Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtish faqat Eron ruxsati bilan va belgilangan yoʻnalishlar boʻylab amalga oshirilishi kerak.
Shu bilan birga, Ummon Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro dengiz tashkiloti bilan hamkorlikda kemalar uchun yangi xavfsiz marshrutni ishga tushirdi. Maʼlumotlarga koʻra, ushbu yoʻnalish boʻylab oʻtuvchi kemalar soni tez surʼatlar bilan ortib bormoqda.
Eron bu yo‘nalishni “qabul qilib bo‘lmaydigan va o‘ta xavfli” deb atadi, chunki u o‘z roziligisiz o‘rnatilgan.
AQSh Davlat kotibi Marko Rubio Fors ko‘rfazi mamlakatlari tashqi ishlar vazirlari bilan uchrashuvda AQSh va uning ittifoqchilari Hormuz bo‘g‘ozi orqali yuk tashish erkinligini ta’minlashda davom etishini aytdi. Uning aytishicha, yangi dengiz yo‘llari ochiq qolishi muhim.
Venesuela shimolida sodir bo‘lgan ikki kuchli zilzila oqibatida vayron bo‘lgan binolar va uylar vayronalari ostidan tirik qolganlarni qidirish ishlari davom etmoqda. Rasmiylarga ko’ra, 235 kishi halok bo’lgan va 4300 kishi yaralangan.
“Afsuski, bizda jasadlari tibbiy muassasalarimizga olib ketilgan yoki to’g’ridan-to’g’ri vafot etgan 235 qurbon haqida ma’lumot bor”, dedi payshanba kuni sog’liqni saqlash vaziri Karlos Alvarado davlat televideniyesida.
Chorshanba kuni kechki 7,2 va 7,5 magnitudali zilzilalar ortidan minglab odamlar bedarak yo‘qolganligi sababli qurbonlar soni yanada ortishi kutilmoqda. Ushbu zilzilalar Venesuelada 100 yildan ortiq vaqt davomida sodir bo’lgan eng kuchli zilzilalar qatoriga kirdi va ular butun mintaqada sezildi.
Ushbu fojiaga javoban, AQSh Moliya vazirligi Venesueladagi zilzila oqibatlarini bartaraf etish bilan bog’liq faoliyatga ruxsat berish uchun 23 oktyabrgacha ba’zi sanksiyalardan voz kechishga qaror qildi.
Shu bilan birga, Venesuela shimolidagi shaharlarning vahimaga tushgan aholisi vayronalar orasidan bedarak yo‘qolganlarni qidirish uchun ko‘chalarga chiqdi.
Chang va qonga botgan qurbonlar vayronalar ostidan olib chiqildi. Ular orasida bolalar va hayvonlar ham bor edi.
Venesuela davlat televideniyesi qutqaruv operatsiyasining dramatik lavhalarini namoyish etdi.
Biroq tabiiy ofat yuz bergan hudud aholisi qutqaruv guruhlari yetarli emasligidan noligan. Ba’zilar rasmiylar va’da qilgan og’ir texnika qayerdaligini so’rashdi, aholi va qo’shnilar esa vayronalarni o’zlari olib tashlashga majbur bo’lganidan shikoyat qilishdi.
Uch farzandning onasi Diana Delgado bedarak yo‘qolgan 8 yoshli o‘g‘li haqida “Men farzandim qayerdaligini bilmoqchiman, u vayronalar ostidami yoki evakuatsiya markazidami, bilishni xohlayman”, dedi.
Poytaxt Karakasdan shimolda joylashgan La Guayra qirg‘oq mintaqasi bo‘ronning eng og‘ir qismini ko‘tardi. U yerda mamlakatning asosiy aeroporti joylashgan. Zarar tufayli yopilgan, bu esa yordam yetkazilishini imkonsiz qilgan.
Dunyoning turli burchaklaridan, jumladan, shu yil boshida Venesuelaning o‘sha paytdagi prezidenti Nikolas Maduroni harbiy amaliyotda qo‘lga olgan AQShdan yordam va materiallar takliflari kelib tushdi.
Belarus Rossiya va Ukraina o’rtasidagi urushda qatnashish niyatida emas. Bu haqda Aleksandr Lukashenko Rossiyaning Belarusdagi elchisi Boris Grizlov va Moskva viloyati gubernatori Andrey Vorobyov bilan uchrashuvda gapirdi.
Bu Lukashenko Kreml Boris Grizlov orqali Belarusni mojaroda faolroq ishtirok etishga undayotganini birinchi marta oshkora tan oldi.
Lukashenko Grizlovga shunday dedi: “Urushga aralashishning hojati yo’q. Boris Vyacheslavovich bizni urushga tortish jarayonini uyushtirmoqda. Bizni bunga undash ham kerak emas”.
Lukashenko bu masalani Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan bir necha bor muhokama qilganini va belaruslar ukrainaliklar bilan jang qilishni istamasligini aytdi.
Shu bilan birga, u Belarus Rossiya mintaqasini, jumladan, Moskva viloyatini iqtisodiy va xavfsizlik sohalarida qo‘llab-quvvatlashga tayyorligini bildirdi.
Wall Street Journal gazetasining yozishicha, Ukraina neftni qayta ishlash zavodlaridagi ish tashlashlar tufayli Belarus Rossiyaga benzin va boshqa neft mahsulotlarini yetkazib bermoqda.
Nashr Rossiya va Yevropaning sobiq va amaldagi rasmiylariga tayanib, Rossiya yil boshidan beri Belarus hududidan Ukrainaga hujum qilish va NATO davlatlariga qarshi gibrid operatsiyalarni o‘tkazish uchun ruxsat so‘raganini xabar qiladi. Manbalarning aytishicha, bu muzokaralarga birinchi navbatda Boris Grizlov rahbarlik qiladi.
Hisobotda, shuningdek, Fransiya prezidenti Emmanuel Makron may oyida janob Lukashenkoga qo‘ng‘iroq qilib, uni urushga qo‘shilmaslikka chaqirgan.
AQSh Oliy sudi prezident Donald Tramp ma’muriyati mamlakatda qonuniy istiqomat qilayotgan 350 ming gaitilik va 6 ming suriyalikni gumanitar himoyadan zudlik bilan mahrum qilishi mumkinligi haqida qaror chiqardi.
Avvalroq quyi sud prezidentning muhojirlarni vaqtincha himoyalangan maqomdan (TPS) mahrum qilish haqidagi farmonini bloklagan edi. 1990 yilda Kongress tomonidan kiritilgan dastur deportatsiya xavfi ostida bo’lgan muhojirlarni himoya qilishga qaratilgan.
Oliy sud qarori immigratsiya organlariga ko‘proq vakolatlar beradi. Shu nuqtai nazardan, bu qaror Trampning immigratsiya bo‘yicha navbatdagi g‘alabasi sifatida ko‘rilmoqda.
Hozirda 17 mamlakatda 1,3 millionga yaqin odam vaqtinchalik himoyaga ega. Gaitiliklarga bu maqom birinchi marta 2010 yilda dahshatli zilziladan keyin berilgan edi. Mamlakatdagi qurolli guruhlarning zo‘ravonliklari tufayli 1 milliondan ortiq odam o‘z uyini tashlab ketishga majbur bo‘lganidan keyin bu himoya muddati bir necha bor uzaytirildi.
Suriyaliklar bu maqomga 2012-yilda fuqarolar urushi tufayli erishgan.
2025-yil yanvar oyida Oq uyga qaytganidan beri Tramp 17 mamlakatdan 13 tasida TPS maqomini olib tashlashga harakat qildi. Oliy sudning so‘nggi qarori ushbu sa’y-harakatlarni davom ettirish uchun huquqiy asos yaratadi.
Qaror, shuningdek, hali ham TPS maqomiga ega bo’lgan to’rtta davlat vakillariga ham tegishli: Salvador, Livan, Sudan va Ukraina, chunki ularning kafolatlari joriy yilda tugaydi.
Avval xabar qilinganidek, ayni damda Qo‘shma Shtatlar ham siyosiy boshpana so‘ragan xorijlik fuqarolarni qabul qilishni to‘xtatmoqda.
Joriy yilning boshida Qo’shma Shtatlar 75 davlat fuqarolariga immigratsion vizalar berishni to’xtatdi.
2025-yil sentabrida Tramp ma’muriyati chet elliklar uchun immigratsion bo‘lmagan vizalar, jumladan B1/B2 turistik vizalar berish tartib-taomillarini kuchaytirdi.
2025-yil may oyida Oq uy Qo‘shma Shtatlarda o‘qish uchun ariza topshirgan barcha xalqaro talabalar ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlar tekshiruvidan o‘tkazilishini e’lon qildi. Vashington AQShning butun dunyodagi elchixonalariga majburiy tekshiruvga tayyorgarlik ko’rish maqsadida yangi talaba vizalari uchun rejalashtirilgan suhbatlarni bekor qilishni buyurdi.
2025-yilning 4-iyunida Tramp ma’muriyati Afg‘oniston, Chad, Kongo, Ekvatorial Gvineya, Gaiti, Somali va Eron kabi 12 davlat fuqarolari uchun AQSh eshiklarini yopdi va ikki hafta o‘tib, AQShga kirishi taqiqlangan davlatlar ro‘yxatiga yana 36 davlat qo‘shildi.
Buyuk Britaniya qiroli Charlz III Bukingem saroyining 10 yillik rekonstruksiya ishlaridan keyin ko‘chib o‘tmaydi. Bu haqda qirollik vakili xabar berdi.
Deyarli ikki asr davomida Britaniya monarxining asosiy qarorgohi bo‘lib kelgan Bukingem saroyi bundan buyon monarxning doimiy qarorgohi bo‘lmaydi.
Qirollik ma’murlari, shuningdek, Charlz III 2024/25 moliyaviy yilida 12,9 million funt sterling (17 million AQSh dollari) soliq to’laganini aniqladi. Ushbu indeks birinchi marta ommaga taqdim etilmoqda. Bu Qirollik oilasini Buyuk Britaniyadagi eng yaxshi 100 soliq to’lovchilar qatoriga kiritadi.
Qirollik oilasi 2022-yilda qirolicha Yelizaveta II vafotidan keyin moliyaviy ahvoli keskin tanqid qilinganidan keyin shaffofroq bo‘lishga va’da bergani aytiladi.
Qirollik oilasining Bukingem saroyiga ko’chib o’tmaslik qarori 369 million funt sterlinglik ta’mirlash ishlari yakunlanishi arafasida paydo bo’ldi. Qayta tiklash ishlari doirasida eskirgan elektr tarmoqlari, quvurlar va isitish tizimi to‘liq yangilanmoqda.
Charlz III o’zining uzoq vaqtdan beri Londondagi qarorgohi Klarens Xausda yashashni davom ettiradi.
Qirollik g’aznachisi Jeyms Chalmers Bukingem saroyi qirollik oilasining asosiy qarorgohi bo’lib qolishini aytdi. U yerda davlat tashriflari, tantanali marosimlar va boshqa rasmiy tadbirlar davom ettiriladi.
“Bu monarxiyaning uyi va Oliy hazratlari Londonda bo’lganida, qirollik bayrog’i saroy tomida hilpirab turadi”, dedi janob Chalmers.
Janubiy Koreya guruhdan chiqa olmagani mojaro keltirib chiqardi
Jahon banki bilan uzoq muddatli Mamlakat dasturi ishlab chiqiladi
Prezident Mirziyoyev Jahon banki delegatsiyasini iqtisodiy tuzilmaviy islohotlar masalalari bo‘yicha qabul qildi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport4 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan3 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan4 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Siyosat4 days agoPrezident Shavkat Mirziyoyev AQSh Savdo vakili Jeymison Grini qabul qildi
-
Jamiyat3 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Jamiyat4 days agoMehnat inspeksiyasi Adiz Boboyevga ogohlantirish yubordi