Vitaliy Shevchenko BBC Rossiyani monitoring qilish muharriri

Aleksey Nikolskiy/Sputnik/AFP

Prezident Putin Ukrainaga keng miqyosda bostirib kirishni buyurgan kuniyoq biznes rahbarlarini Kremlga chaqirdi.

Ukraina bilan urush paytida rossiyalik milliarderlar soni rekord darajaga yetdi. Ammo prezident Vladimir Putin hokimiyat tepasiga kelganidan keyin 25 yil ichida Rossiyaning oligarxiya deb nomlanuvchi boy va qudratli vakillari deyarli barcha siyosiy ta’sirini yo‘qotdi.

Bularning barchasi Rossiya prezidenti uchun yaxshi yangilik. G‘arb sanksiyalari o‘ta boylarni o‘z raqibiga aylantira olmadi, sabzi-tayoq siyosati esa ularni jim tarafdoriga aylantirdi.

Sobiq bank milliarderi Oleg Tinkov tayoq qanday ishlashini aniq biladi.

U Instagram’dagi postida urushni “aqldan ozgan” deb tanqid qilganidan bir kun o‘tib Kreml rahbariyat bilan bog‘landi. Ularga uning Rossiyadagi ikkinchi yirik banki bo‘lgan Tinkoff banki, agar asoschisi bilan barcha aloqalarini uzmasalar, milliylashtirilishini aytishgan.

“Men narx haqida gapira olmadim”, dedi Tinkoff The New York Times gazetasiga. “Biz garovga olingandek edik. Biz faqat taklif qilingan narsani oldik. Hech qanday muzokara bo’lmadi.”

Bir hafta ichida hozirda Rossiyaning beshinchi eng boy tadbirkori va qiruvchi samolyotlar dvigatellari uchun nikel yetkazib beruvchi Vladimir Potaninga aloqador kompaniya bankni sotib olishini e’lon qildi. Tinkoffning aytishicha, u haqiqiy qiymatining atigi 3 foiziga sotilgan.

Oxir-oqibat, Tinkov sobiq boyligidan deyarli 9 milliard dollar (6,5 milliard funt) yo’qotdi va Rossiyani tark etdi.

Chris Gracen/Getty Images

Oleg Tinkov Ukrainaga qarshi urushni tanqid qilib, milliardlab dollar yo‘qotib, Rossiyani tark etadi

Bu Putin lavozimga kirishishdan oldingi vaziyatdan juda farq qiladi.

Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyingi yillarda ba’zi ruslar yirik, bir vaqtlar davlat korxonalariga egalik qilish va o’z mamlakatlarida yangi paydo bo’lgan kapitalizm imkoniyatlaridan foydalanish orqali ajoyib boylikka erishdilar.

Ularning yangi boyliklari siyosiy notinchlik davrida ularga ta’sir va kuch bag’ishladi va ular oligarxiya sifatida tanildi.

Rossiyaning eng qudratli oligarxi Boris Berezovskiy 2000-yilda Putinning prezidentlikka ko‘tarilishini o‘zi tashkil qilganini da’vo qilgan va oradan yillar o‘tib uning qilmishlari uchun kechirim so‘rab murojaat qilgan. “Men unda bo‘lajak ochko‘z zolim va zolimni, erkinlikni oyoq osti qiladigan va Rossiya taraqqiyotini to‘xtatadigan odamni ko‘rmadim”, deb yozgan edi u 2012-yilda.

Berezovskiy o‘z rolini bo‘rttirib ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin, ammo Rossiya oligarxlari, albatta, hokimiyatning eng yuqori pog‘onasida ipni tortib olish qobiliyatiga ega edi.

Kechirim so’raganidan bir yildan ko’proq vaqt o’tgach, Berezovskiy Buyuk Britaniyadagi surgunda o’lik holda topildi. Bu vaqtga kelib, rus oligarxiyasi ham butunlay yo’q bo’lib ketgan edi.

Hulton arxivi/Getty Images

Boris Berezovskiy Britaniyaga qochib ketgan va keyin 2013 yilda sirli ravishda vafot etgan

Shunday qilib, Prezident Putin 2022-yil 24-fevralda Ukrainaga keng ko‘lamli bostirib kirishni buyurganidan so‘ng bir necha soatdan keyin Kremlga Rossiyaning eng boy odamlarini to‘plaganida, ular o‘z boyliklariga katta zarba berilishini bilishsa ham, ularga qarshilik ko‘rsata olmadilar.

“Umid qilamanki, bu yangi sharoitda biz avvalgidek samarali hamkorlik qila olamiz”, dedi u ularga.

Yig’ilishda qatnashgan muxbir yig’ilgan milliarderlarni “ rangpar va uyqusiz ” deb ta’riflagan.

Bosqinga tayyorgarlik rossiyalik milliarder uchun juda yomon bo’ldi va uning oqibatlari ham shunday bo’ldi.

Forbes jurnaliga ko’ra, urush, sanksiyalar va zaif rubl tufayli bu raqam 2022 yil apreligacha 117 tadan 83 taga tushgan. Birgalikda ular 263 milliard dollar yoki o’rtacha boyliklarining 27 foizini yo’qotdilar.

Ammo keyingi yillar Putinning urush iqtisodiyotining bir qismi bo’lishning ulkan foydasini ko’rsatdi.

Rossiyaning dabdabali urush xarajatlari 2023 va 2024 yillarda yillik iqtisodiy o’sishni 4 foizdan ko’proqqa olib keldi. Bu, shuningdek, mudofaa shartnomalaridan to’g’ridan-to’g’ri milliardlab daromad qilmaydigan Rossiyaning o’ta boylari uchun bum bo’ldi.

Forbes’ning boylik bo‘yicha jamoasi vakili Giakomo Toninining so‘zlariga ko‘ra, 2024 yil holatiga ko‘ra, rossiyalik milliarderlarning yarmidan ko‘pi armiyani ta’minlashda qandaydir rol o‘ynagan yoki bosqinchilikdan foyda ko‘rgan.

U BBC bilan suhbatda: “Unda bevosita aloqasi bo‘lmagan, lekin Kreml bilan qandaydir munosabatlarga muhtoj bo‘lgan odamlar kirmaydi. Va menimcha, Rossiyada biznes yuritayotgan har bir kishi hukumat bilan aloqaga muhtoj, deb aytishni to‘g‘ri deb hisoblayman”.

Bu yil Forbes ro’yxatiga 140 nafar rossiyalik milliarder kirdi, bu esa tarixdagi eng ko’p. Ularning umumiy qiymati (580 milliard dollar) bosqindan bir yil oldin qayd etilgan rekorddan atigi 3 milliard dollarga kam edi.

Putin o’z tarafdorlariga foyda keltirishiga imkon berib, chegaradan chiqmaganlarni doimiy ravishda jazolab keladi.

Rossiyaliklar neft magnati Mixail Xodorkovskiy bilan nima sodir bo’lganini yaxshi eslashadi. Bir paytlar Rossiyaning eng boy odami bo‘lgan u 2001-yilda demokratiya tarafdori guruh tashkil qilganidan keyin 10 yilni qamoqda o‘tkazgan.

AFP

Mixail Xodorkovskiy Rossiyaning eng boy odami edi, lekin u qamoqqa tashlandi va uning neft kompaniyasi YuKOS milliylashtirildi.

Rossiyaning deyarli barcha millionerlari bosqindan beri jim turishdi va unga ochiq qarshilik ko’rsatgan oz sonlilar o’z mamlakatlari va boyliklarining ko’p qismini berishga majbur bo’ldilar.

Rossiyaning eng boy odamlari prezident Putinning urush harakatlarining kaliti ekanligi aniq va ularning ko‘pchiligi G‘arb sanksiyalari nishoniga aylangan, jumladan 2022-yil 24-fevralda Kremlga chaqirilgan 37 nafar biznes hamkorlari.

Ammo G’arb Rossiyani qashshoqlashtirib, Kremlga qarshi qo’zg’atmoqchi bo’lsa ham, boylik davom etayotgani va rus milliarderlari orasida norozilik yo’qligi inobatga olinsa, bu muvaffaqiyatsizlikka uchradi.

Agar ulardan birortasi milliardlab boyliklari bilan G‘arbga o‘tishni o‘ylagan bo‘lsa, sanksiyalar buni imkonsiz qildi.

“G‘arb davlatlari Rossiya milliarderlarini bayroq atrofida birlashishi uchun qo‘lidan kelgan barcha ishni qildi”, — dedi Yevropa siyosatini tahlil qilish markazidan (CEPA) Aleksandr Kolyandr.

“Ularning hech birining kemaga sakrashi uchun mutlaqo reja, fikr va aniq yoʻl yoʻq edi. Aktivlarga sanksiya qoʻyildi, hisoblar muzlatildi, mulklar hibsga olindi. Bularning barchasi prezident Putinga milliarderlarni, ularning aktivlarini, pullarini safarbar qilishda va Rossiyaning urush iqtisodiyotini qoʻllab-quvvatlashda foydalanishda samarali yordam berdi”, dedi u BBCga.

Ukrainaga bostirib kirishi ortidan xorijiy kompaniyalarning chiqib ketishi bilan bo’sh joy tezda Kremlga do’stona ishbilarmonlar tomonidan to’ldirildi, ularga yuqori daromadli aktivlarni arzonga sotib olishga ruxsat berildi.

Bu yangi “nufuzli va faol tarafdorlar armiyasi”ni yaratdi, deydi Karnegi Rossiya va Yevrosiyo markazidan Aleksandra Prokopenko.

“Ularning kelajakdagi farovonligi Rossiya va G’arb o’rtasidagi mojaroning davom etishiga bog’liq”, dedi u, lekin ularning eng katta qo’rquvi avvalgi egalarining qaytishi.

Giakomo Toninining so‘zlariga ko‘ra, Rossiyada birgina 2024-yilning o‘zida 11 ta yangi milliarder shu tarzda yaratilgan.

Rossiya yetakchilari urush va G‘arb sanksiyalariga qaramay, qisman sabab bo‘lsa ham, mamlakatning asosiy harakatlantiruvchilari va silkinishlarini qattiq ushlab turishdi.

Source link