Mahalliy
Pul o‘z ahamiyatini yo‘qotgan kun – oddiylik haqida esse
Toshkentga kelib oyoqqa turgunimizcha, sakkiz joyga ko‘chganmiz. Ijarada turgan uylarimiz doimo tekin bo‘lgan, sababi sharoitsiz joylar edi. Biri chala qurilgan, biri tashlab ketilgan, biriga shunchaki qorovul kerak. Sharoitli uyda yashashga pulimiz yo‘q edi. Ha aytgancha birgina uyga ijara haqi to‘laganmiz. Uyning egasi xolani ilk marta ko‘rganimdagi taassurotim: odmi, rangi unniqqanroq ko‘ylak kiygan, poyafzali ham urfdan qolgan edi. Keyinchalik bu ayolning farzandlari yo‘qligini, ammo choli bilan juda ahil ekanligini bildim. Uyini bizga pulini qachon topsak bo‘lib-bo‘lib berish sharti bilan sotganining o‘zi bir mavzu… ammo gap bu haqda emas. Er-xotin oliy ma’lumotli bo‘lishiga qaramay, juda odmi yashashi, odmi kiyinishi va oddiy ovqatlanishida edi. U paytlari men pulim ko‘paysa qimmat restoranlarda ovqatlanishni, brend kiyimlarni kiyishni orzu qiladigan, to‘liq baxtni mana shunda deb biladigan fikrda edim. Odmi kiyingan chol va kampir esa ko‘zimga xasis va o‘zini yaxshi ko‘rmaydigan odamlardek ko‘ringan, ancha paytgacha ularning turish-turmushining ma’nosini tushunmaganman…
Bugungi dunyo-chi?
«Xarid qil, ko‘proq iste’mol qil» deb baqiradi. Reklamalar, blogerlar, hatto do‘stlar, qarindoshlar ham, go‘yoki odamlar bir-birini havaslantirish, hasadlantirish yoki zamonaviy tilda aytganda motivatsiya berish uchun poyga o‘ynayotgandek: yangi gadjetlar, moda kiyimlar, restoranlar, ziyofat va gap-gashtaklar. Hayotning mana shu g‘ildiragida aylanmasangiz go‘yoki zamondan orqada qolib ketgansiz…
Lekin bu qanday hayot?
Yillar davomida shunday bir narsani angladim: kamroq bilan yashash mumkin ekan. Ha, ko‘proq ishlab, ko‘proq sarflashni orzu qilgan paytlar ham bo‘lgan. Ammo vaqt o‘tib borgan sari hayot menga boshqa haqiqatni o‘rgatdi – tejamkor yashash bu kambag‘allik emas, bu o‘zini, hayotni, atrofdagilarni yaxshi tushunishdir. Lekin bu narsani hamma ham birdek qabul qilmaydi. Kimdir tejamkor so‘zini eshitsa, darrov kambag‘allikni, hatto xasislikni tasavvur qiladi. Men esa tejamkorlikni ichki dunyo bilan bog‘lagim keladi.
Tyejamkorlik – madaniyatmi yo ma’naviyat?
Uzoq yillar davomida o‘rgandim: kam narsa bilan yashash nafaqat mumkin, balki hayotni yengillashtiradigan bir ne’mat ekan. To‘qchilik va yo‘qchilikni ko‘rgan avlodman. Hamma narsa yetarli bugungi kunda men huv o‘sha yuz gramm arzon sariyog‘ni, xashak choyni olgan kunlarimni eslayman. Balki o‘shanda qachonlardir farovon kunlarim kelishini kutib entikkandirman ham. Ammo o‘sha kunlar keldi, men o‘ylagandek zavq-shavqqa to‘liq emas edi bu kunlar. Demak na yo‘qlik na to‘qlik insonni o‘zi istagandek baxtli qila olmaydi. Puling bor bo‘lib moddiyotdan ustun turgan kuningdan o‘zingni baxtli his qilish boshlanarkan. Bu na yo‘qlikda farovon hayot kelishini kutganingdagidek entikish yoki puling bo‘lganingda o‘zingga istagan narsani ravo ko‘rganingdagi oniy quvonchdan boshqacharoq tuyg‘u. Tejamkorlik – men uchun shunchaki faqat sarf-xarajatni kamaytirish emas…
U ongli tanlovmi?
Bu degani, har bir tiyin qayerga ketayotganini bilish, har bir xarid haqida o‘ylash va eng muhimi – haqiqiy ehtiyojni orzu-istakdan ajrata bilish? Masalan, menda bitta sevimli sumka bor. Har yili yangi modaga ergashmayman, shu sumkani tutaman. U ishonchli, mustahkam va qulay. Ya’ni moda menga xizmat qilmaydi, men ham modaga xizmat qilmayman.
Tejamkorlik – bu kambag‘allik emas. Bu boylikka boshqacha qarash. Tilla taqinchoqlarni emas, xotiralarni yig‘ish.
Tejamkorlikni ongli tanlagan kunimdan boshlab hayotimdagi har bir «yo‘q» – boshqa bir «ha» uchun joy bo‘shatdi. Yangi kiyim va yangi poyafzallarga yo‘q desam, yaqinlarim, farzandlarim bilan sayohatga «ha» deyman. Masalan qimmat kosmetikaga «yo‘q» desam, ehtiyojmand odamga sovg‘a olishga «ha» deyman. Menimcha, bugungi kunda tejamkorlik faqat iqtisodiy masala emas. U – madaniyat. U – erkinlik. U – qalb tarbiyasi.
Yaqinda bir dugonamnikiga mehmonga bordim. Tuppa tuzuk oshxonadagi qozonlaridan voz kechmoqchi. «Yo‘q, shoshma, dedim, senga nimasi yoqmayapti. Hali yangidek, shunchaki sen televizordagi reklamalarga aldanayapsan», dedim. Didro effekti haqida eshitganmisan…
Didro effekti yoxud qizil xalat quliga aylangan faylasuf
18 asrda yashab o‘tgan fransuz faylasufi Denis Didroga bir kuni qizil xalat sovg‘a qilishadi. Hammasi shundan boshlanadi. Yangi xalat shkafdagi eski buyumlar orasida o‘zini juda noqulay «sezadi». Didro shu xalatga moslab mebellarni – avval stolni, divanni, keyin gilamni, hatto kartinkalarni almashtirishgacha boradi. Qarasaki, bu zanjirning keti uzilmaydi. Anchagina pul sarflaydi. Shunda u aytadi: «Men eski xalatimning egasi edim, yangi xalatning quliga aylandim! Eski xalatim bilan xayrlashganimdan afsusdaman.»
Sen pul bo‘lgandan keyin ishlatish kerak-da deb o‘ylaysana, deyman unga. – To‘g‘ri pulni biz sarflash uchun topamiz, ammo me’yordan oshib ketsa aniq maqsadlarimizdan chalg‘iymiz – bitta yangi mahsulot boshqa xaridlarni ergashtirib keladi.
Masalan, sen bu yil yangi palto olmoqchisan, pulni shunga rejalagansan. Ammo yangi paltongga etik to‘g‘ri tushmayotgandek, yarashmayotgandek tuyuladi. Yangi etik sotib olasan. Qarabsanki unga sumka mos kelmayapti – sumka olasan. Shunday qilib sen rejalanganidan ko‘ra ko‘proq pul sarflaysan. Bilasanmi hayotdagi keraksiz narsalar va ortiqcha an’analardan xalos bo‘lish, sen ilgari hech qachon boshdan kechirmagan baxtni topishga yordam beradi. Buni minimalistcha turmush tarzi deyishadi, deyman o‘rtog‘imga astoydil bilag‘onlik qilib.
Minimalist turmush tarzi nima?
Bu faqat kerak bo‘lgan narsalar bilan yashashni va keraksiz narsalarni tashlashni anglatadi, kerak bo‘lmagan narsalarni sotib olmaslikni o‘rgatadi. Minimalist ko‘p kiyim-kechak, yangi jihozni sotib olmaslik, eng so‘nggi gadjetga ega bo‘lmaslik yoki kattaroq uyga ega bo‘lishni xohlash istagidan xalos odam.
Kichkina uyda yashashni afzal ko‘radigan, ozgina kiyim-kechakka va kam jihozlarga qanoat qiladigan minimalistlar bor, ba’zilari esa atrof-muhitga kamroq chiqindi chiqarish uchun minimalist bo‘ladi. U biror narsani sotib olishga qaror qilishdan oldin o‘zidan so‘raydi: «Bu narsa menga haqiqatan ham kerakmi?»
Minimalist turmush tarzida yashayotgan odamning ko‘proq pulga ega bo‘lish imkoni bor. Uning zahirada puli bormi demak moliyaviy stressdan holi. Chunki u foydasiz narsalarni sotib olishdan qutulgan, ya’ni u pulini uzoq muddatli, foydali, qimmat narsaga safrlashi mumkin.
Minimalist uyni tozalashga ham kam vaqt sarflaydi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘rtacha amerikalik xonadonda bir odam oyiga kamida 24 soat uy tozalaydi. Agar odam kamroq narsaga ega bo‘lsa, u tozalash ishlariga ham kamroq vaqt ajratadi. Uy tozalashdan ortgan vaqtini samaraliroq va muhimroq yumushlar uchun sarflaydi.
Katta, dang‘illama uy katta joyni anglatadi, demak uni to‘ldirish uchun ham ko‘p narsa xarid qilish kerak. Katta, narsalari ko‘p xonani tozalash uchun ortiqcha vaqt va kuch talab etiladi. Biz o‘zimizni charchatish va tozalashga ko‘proq vaqt ketkazamiz, ya’ni kerak bo‘lmagan narsalarga pul sarflaymiz. Bu mantiqiy emas, ya’ni biz o‘zimiz uchun o‘zimiz noqulaylikni yaratamiz.
Mutaxassislar ortiqcha narsalarning hatto sog‘liqqa zararini aniqladilar. Yuqori qon bosimi, depressiya, uyqu va ovqatlanish tartibidagi o‘zgarishlar, bosh og‘rig‘i, charchoq, ovqat hazm qilish muammolari shular jumlasidan. Minimalist bo‘lish faqat o‘z manfaating uchun emas, ya’ni sen bu bilan ona zaminga yordam berasan. Kamroq narsaga egalik qilish orqali biz chiqindilar va chiqindixonalarni kamaytirishga hissa qo‘shamiz. Biz yashayotgan ona sayyorani avaylash bizning moddiy istaklarimizdan ko‘ra muhimroqdir.
Men gapiraverdim, gapiraverdim u har holda jim eshitdi, keyin «haaaa, dedi cho‘zib o‘zimizning jaydarichasiga aytsak pishiqlik, tejab tergash-da.»
Tejamkorlik, minimalistik hayot haqida ko‘p yozdim va tanish-bilishlar orasida shu fikrni o‘rtaga tashladim, kam narsa bilan ham baxtli bo‘lish haqida gapirsam, ba’zilar eshitadi, ammo haliyam odamlar gapiradi degan iddaodan qutula olmayotgan ayollar qiz uzatish arafasida 10 talab ko‘rpa, 10 talab yostiq, chinni idish, sarpo suruq ichida adashib uloqib yuribdi.
Ba’zida ulardan so‘rayman: «onangiz ham yemay-ichmay sizga ko‘rpa to‘shak qilgan, ishlatmaganlaringiz ham bormi?»
Ular «nimasini aytasiz avvalgiday bola ham ko‘p emas, yotib qoladigan mehmon ham, lekin shu taxmon-taxmon ko‘rpa-ko‘rpacha qilish urf-odatda endi nima qilaylik», deb javob berishadi. Men uchun esa mana shu taxmondagi ko‘rpalar ishlatilmagan, biror ezgulikka xizmat qilmagan pullarga o‘xshab ko‘rinadi…
Minimalist hayot tarzi, tejamkorlikni qo‘llab-quvvatlay boshlasangiz sizni biladigan, bilmaydiganlar shunday xulosa qilishadi: «u kambag‘al yoki ziqna…». Savol tug‘iladi: menga kimning bahosi muhim, javob esa juda oddiy – o‘zimniki.
Siz sarf-xarajatlaringizni nazorat qilishni boshlashingiz odamlarga samimiyroq bo‘lish uchun imkoniyatini beradi. Yaqinlaringiz bilan vaqt o‘tkazish uchun brend kiyimlar, yangi mashinalar, restoranlardagi to‘ylar kerak emas. Ongli hayotni tanlagan kuningizdan borib-borib atrofingizda o‘zingizga mos odamlar qoladi, qachonlardir tark etganlari qaytadi, hatto qattiq bog‘langanlaringiz ketadi.
Shunday kunlarning birida…
Atrofimga yana bir paytlar yo‘qchilikda topishgan dugonalarim paydo bo‘ldi. Oradan yigirma yil o‘tib-a. Bu orada bir-birimizni yo‘qotdik. Har birimiz bola-chaqa tashvishi bilan ovora edik. Hammamiz o‘qidik, ishladik, yo‘qchilikni ko‘rdik, moddiy to‘kinlikka erishdik. Bir-birimizdan uzilganimizning sababi ko‘ngillarimizda samimiy suhbatlar emas moddiy to‘kinlik tashvishi bo‘lgandir. Ammo oradan vaqt o‘tib anglab yetdikki u hayot biz uchun emas. Xuddi yo‘qchilik davridagidek yana birlashdik, kimlargadir aytsang ishonmas, hech birimizga to‘kin hayotimiz qiziq emas edi.
«Yangi kiyim kechak, yangi idish tovoq qiziq bo‘lmay qo‘yganiga ancha bo‘lgan, hozir hech narsa olmayman, deydi – Komila opa bir suhbatimizda. – ishonasizmi o‘nta kosam bor yetib ortadi, onamdan qolgan men uchun qadrli, shuni angladimki ortiqcha narsalar miyani chalg‘itarkan… Onam rahmatli yosh o‘tib ketdi, idish-tovoqlarining sanog‘i yo‘q edi, qayerlarda qolib ketdi, bilmayman, shuncha narsaga imkon topdi, ammo sog‘lig‘iga mablag‘ topilmadi. Hayotni yengillashtirish uchun xarid qilish shart emas ekan. Aksincha, kam narsa bilan ko‘p narsa qilish – bu hayotning eng katta san’ati. Hozir daromadim bor, yolg‘iz boshim bilan farzand tarbiyaladim, ortiqcha pulim bo‘lsa bozorga chopmayman, vaholanki men topayotgan pul hozirgi urfdagi idish-tovoq, kiyim-kechak, qimmat restoranlarga bemalol yetadi, ammo bular nimagadir huzur bermay qo‘ygan… kimgadir yordam berolsam, ehtiyojmand odamning ko‘zi kulganini ko‘rsam, narsalik bo‘lgandek quvonaman…»
Qachonlardir men ham uy qurish orzusini maqsad deb bilganman. Qimmat mebel, zamonaviy maishiy texnika, bezakli pardalar – mening tasavvurimda uy shunday bo‘lishi kerak edi. Lekin endi bilaman: uy – u joy emas, balki halovat topadigan maskan. Uy tinchlik va samimiylik bor joy.
Biz uy qurdik, kam pul bilan, kam buyum bilan. Biroq u yerda ko‘proq baxt, ko‘proq sukunat, ko‘proq «o‘zimni topdim» degan his bor.
Endi men ko‘proq yashashga harakat qilmayman, yaxshiroq yashashga harakat qilaman. Yaxshiroq degani ko‘proq narsa emas, yaxshiroq degani kamroq tashvish, yaxshiroq degani ko‘proq ma’no, ko‘proq xotirjamlik. Bir oy, ikki oy, bir yil o‘tdi qarasam, kam narsa bilan yashash menga osonroq, hatto qulayroq. Bir xil kiyim, bir xil idish, bir xil divan – lekin har kuni xotirjamligim o‘sgandan o‘sdi. Hissiyotlarim tarqoq emas, orzularim aniq.
Shunday paytlar bo‘ladi: bozorga chiqsam, yangi idishlar, ro‘zg‘or buyumlari yoki kiyim-kechaklarni ko‘raman. Qalbim shivirlab qo‘yadi: «ol», deydi. Lekin u ovozga boshqa ovoz qarshi chiqadi: «Bu quvonch uzoqqa cho‘zilmaydi, keyin uyam yotadi bir burchakda ivirsib, senga shu kerakmi?»
Ha, bu oson emas. Isrofni cheklash uchun inson o‘z nafsi bilan do‘stlashishi kerak. Har «yo‘q» – bu katta «ha»ga yo‘l ochadi: qarz olish uchun «yo‘q», – ichki xotirjamlik uchun «ha». Kundalik mayda nafslarga «yo‘q», – kelajakdagi maqsadga «ha». Men shunday yashashni tanladim. Va buni kichik g‘alaba deb bilaman.
O‘ziga to‘q ayolni bilaman. Har kuni ko‘raman: odmi kiyimda boshqalarga o‘xshamaydi. Hatto ba’zan o‘ylayman, balki malomat qilaman: «ehtimol u xasisdir, pulni o‘zidan ayaydi…»
Kecha yana uni ko‘rib qoldim. Ayol qo‘lida eskiroq sumkasi… bankka kirdi. Demak o‘yladim, omonatga pul qo‘yadi, bir xil odamlar shunaqa yemay-ichmay pul yig‘adiya, men tejamkorlikni targ‘ib qilsamda, bunday xasislikni oqlamayman.
Boshda ahamiyat bermadim. Keyinroq bilishimcha: u bankka pul qo‘yarkan va… yig‘ilgan pullarini bemor bolalarga berish uchun kasalxonadan bemor qidirarkan… internetda pul so‘rayotganlar tiqilib yotibdi, deyishsa ayol, birinchidan internetni unchalik tushunmayman, ikkinchidan ishonmayman, uchinchidan kasalxonada men aniq bemorlarga duch kelaman, har safar ularni ko‘rganimda pul hayotimdagi eng ahamiyatsiz narsaga aylanadi…
Yo‘q, u boy emas. U hayotdan ko‘p narsa talab qilmaydi. Uning ko‘zlarida «menga yana kerak» degan cheksiz talab yo‘q. Unda «menga shu kifoya» degan so‘zsiz qanoat bor.
Shunda angladim: ba’zilar uchun ehson – bu sarf, birovlar uchun esa – baxt, huzur. U pulni o‘zini xursand qilish uchun emas, boshqani shod qilish uchun tejaydi. U kam istaydi, lekin ko‘p baxt ulashadi. U bergan har bir so‘m – nafaqat bemorning tabassumi, balki o‘z yuragidagi ezgulikni oynada ko‘rishdir.
Ayolda shunday zavq ko‘rdimki, uning qalbida yaxshilik qilish xuddi brend sumka tutishdek emas, undan ham yuqoriroq hissiyot bo‘lib «yonadi». Ana shu zavq – eng go‘zal zavq.
So‘ngi rusmdagi sumka esa… u allaqachon unutiladi. Chunki modalar ham, narxlar ham, dunyo ham o‘zgarib turadi. Ammo yaxshilik unutilmaydi.
Essening boshida esingizdami bizni ijaraga qo‘ygan ayolning eski poyabzalini ko‘rib, ichimda «shuyam yashashmi» deb o‘ylaganim, mazza qilib yashash o‘rniga faqat uy olaverarkanda deb ichimda yozg‘irganman. Yaqinda eshitdim vafot etibdi – barcha uylarini uch nafar yetim bolaga meros qilib qoldiribdi. Balki uning tejab yashashidan maqsadi avvaldanoq kimlarningdir hojatini chiqarish bo‘lgandir. Bu oddiy yashash, kam narsaga qanoat qilish, o‘ziga ortiqcha narsalarni ravo ko‘rmaslik, balki o‘zining boyligini boshqalarga yordam sifatida berish qarorini qabul qilish – bu xislat va hayotni yangicha idrok etish edi.
Esseni tugatish arafasida ijtimoiy tarmoqlarda oxirgi marta qancha pulga kiyim oldingiz degan so‘rovga bir ayol, 400, 500 dollarga oldim, o‘zimni sevaman va bu uchun pulni ayamayman, deb yozgani e’tiborimni tortdi. Kimdir 400 dollarlik ko‘ylakni «o‘zini sevish» deb qabul qilar, hayotning qisqaligini ro‘kach qilib, ko‘ngli tusagan har bir narsaga beayov pul sochar. Uning xayolida, kiyim qanchalik go‘zal bo‘lsa, ruh shunchalik shod, hayot shunchalik go‘zal bo‘lib ko‘rinar. Bunday qarashda jon bordir, ammo mening ko‘z oldimda butunlay boshqa manzaralar namoyon bo‘ladi. Oddiygina chit ko‘ylak kiygan, lekin qalbi cheksiz mehr va bag‘rikenglikka to‘la Nafisa opa kabi insonlar… Ular bemor va yetim bolalarning najot farishtasi emasmi?
Masalan Komila opa onasidan esdalik bo‘lib qolgan chinni kosalarda mehmon kutadi. Marhuma onasini har bir kosaga qo‘l tekkizganda, qalbi to‘lib, muhabbat bilan eslaydi. Umuman olganda, eski buyumlarda xotira, sabr va shukr yashaydi. Qalban boy odamlar hech qachon arzon kiyimda o‘zlarini kamsitilgandek his qilmaydilar. Ular uchun qimmat kiyim emas, balki olijanoblik muhimroq. Ular uchun o‘zini sevish – bu nafaqat o‘zini, balki atrofdagilarni ham qadrlash, ularning dardiga sherik bo‘lish, ularga yaxshilik ulashishdir. Ular ozgina narsa bilan ham cheksiz baxtli bo‘lish mumkinligini teran anglaydilar. Va eng go‘zal, eng ta’sirli ertaklar aynan shunday insonlarning qalbida yaratiladi, aynan shunday insonlar haqida yoziladi…
Bir insonning tejamkorligi, oddiy, hashamatsiz yashashi boshqalar uchun najotga aylanadi: siz uchun o‘z ahamiyatini yo‘qotgan pul ehtiyojmand uchun qimmatli ko‘makka aylanadi.
Sizning-chi, sizning hikoyangiz bormi? O‘zimdan ortsa saxovat qilaman degan emas, o‘zimga kam sarflab ehtiyojmandni xursand qilaman degan odamlar haqida hikoyalar yozishni, aytib berishni istaysizmi?
Barno Sultonova
Prezident Shavkat Mirziyoyev Ta’lim va ilm-fan vazirligi faoliyatini tashkil etish hamda ta’lim tizimining barcha bosqichlarida amalga oshirilishi lozim bo‘lgan ustuvor vazifalar yuzasidan taqdimot bilan tanishdi.
Yaqinda Prezidentimiz farmoni bilan Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi hamda Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi yagona Ta’lim va ilm-fan vazirligi sifatida qayta tashkil etildi. Bundan ko‘zlangan maqsad ta’lim, tarbiya va ilm-fanning yaxlit tizimini shakllantirish, ta’lim sifati va samaradorligini oshirish, inson kapitalini rivojlantirish ishlarini yangi bosqichga olib chiqishdir.
Yangi vazirlik oldiga maktabgacha ta’limdan oliy ta’limgacha bo‘lgan bosqichlar va ilmiy faoliyat o‘rtasida uzviylikni ta’minlash, tizimni yagona yondashuv asosida boshqarish vazifasi qo‘yilgan. Bunda ta’lim mazmunini zamon va mehnat bozori talablariga moslashtirish, raqobatni rivojlantirish, xususiy sektor ishtirokini kengaytirish hamda sohaning jamoatchilik oldidagi hisobdorligini oshirish muhim ahamiyatga ega.
Taqdimotda yangi vazirlik faoliyatini joylardagi haqiqiy holatga tayanib tashkil etish, takrorlanuvchi vazifalarni qisqartirish va hududiy bo‘g‘inlar mas’uliyatini kuchaytirish masalalari ko‘rib chiqildi. Boshqaruvni raqamlashtirish va tahliliy salohiyatni oshirish qarorlarni ishonchli ma’lumotlar asosida qabul qilishga xizmat qilishi ta’kidlandi.
Maktabgacha ta’limda bolani har tomonlama rivojlantirish, dastur va metodikalarni yangilash hamda tarbiyachilar malakasini oshirishga e’tibor qaratildi. Shuningdek, bolalarning qiziqish va qobiliyatlarini erta aniqlash, ta’lim muassasalarida zamonaviy sharoitlar yaratish bo‘yicha takliflar bildirildi.
Maktab ta’limida darsliklarni yangilash, o‘quvchilarning bilim va amaliy ko‘nikmalarini izchil rivojlantirish hamda ularni baholash tizimini takomillashtirish masalalari muhokama qilindi. Pedagoglarga metodik yordam ko‘rsatishda sun’iy intellektdan foydalanish, ayrim maktablarda ingliz tilida ta’lim berish tajribasini o‘tkazish va xususiy sektor ishtirokini kengaytirish taklif etildi.
Kasbiy ta’lim bo‘yicha yoshlarning qiziqishlarini erta aniqlash, texnikumlar dasturlarini mehnat bozori talablariga moslashtirish va ularning moddiy bazasini mustahkamlashga alohida ahamiyat berildi. Korxonalar bilan hamkorlikda dual ta’limni kengaytirish, xalqaro dasturlar va zamonaviy o‘quv materiallarini joriy etish masalalari ko‘rib chiqildi.
Oliy ta’limda universitetlar mustaqilligini kengaytirish, boshqaruv sifatini va rahbarlarning natija uchun mas’uliyatini oshirish taklif qilindi. Shu bilan birga, yetakchi xorijiy oliygohlar bilan hamkorlikni rivojlantirish, ta’limni ishlab chiqarish bilan yaqinlashtirish va talabalarning amaliy tayyorgarligini kuchaytirish masalalari muhokama qilindi.
Ilm-fan sohasida ilmiy klasterlarni rivojlantirish, universitetlar, laboratoriyalar va korxonalar o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlashga e’tibor qaratildi. Ilmiy ishlanmalarni amaliyotga joriy etish hamda ular asosida yangi mahsulotlar va korxonalar yaratish bo‘yicha takliflar taqdim etildi.
Taqdimot davomida Prezidentimiz ta’limning bog‘chadan oliygohgacha bo‘lgan barcha bosqichlari yagona vertikal sifatida ishlashi, ayniqsa maktab va universitet o‘rtasidagi uzviylik mustahkamlanishi zarurligini ta’kidladi. Har bir bosqichda ta’lim sifatiga e’tiborni kuchaytirish, bolalarni milliy va umuminsoniy qadriyatlar ruhida tarbiyalash va bu qadriyatlarga butun ta’lim jarayonida va ilmiy faoliyatda tayanish muhimligi qayd etildi. Shuningdek, ilmiy izlanishlar natijalarini amaliyotga joriy etishga alohida e’tibor qaratilib, rektorlar o‘z universitetining yaqin va o‘rta muddatli istiqbolda qanday rivojlanishi haqida aniq tasavvur va rejaga ega bo‘lishi kerakligi ko‘rsatib o‘tildi.
Mutasaddilarga takliflarni puxta ishlab chiqish topshirildi.
So‘nggi vaqtlarda blogerlar, ular bilan bog‘liq turli voqealar, turli vaziyatlar, odamlar taqdiri haqida ko‘plab postlarni o‘qidim, ushbu mavzularga doir imkon qadar o‘z fikrimni bildirib bordim. Lekin carhisob qilsam aslida bu maqolalarning barchasi bitta katta mavzu atrofida aylangan ekan: so‘z erkinligi, ta’sir kuchi va mas’uliyat. Bizning jamiyatda blogerlik bugun oddiy shaxsiy sahifa yuritish darajasidan ancha o‘zgardi. Ayrim blogerning auditoriyasi ba’zi gazetalar adadidan, hatto ayrim telekanallar auditoriyasidan ham katta. Bir necha daqiqada yuzlab, minglab odamning fikrlashiga ta’sir qilish mumkin.
Shunday ekan, «men faqat o‘z fikrimni aytdim» degan qarash har doim ham mas’uliyatdan ozod qilmaydi. Chunki omma oldida aytilgan har bir gapning ortida oqibat bor. Bloger mansabdorning, davlat idorasining xatosini ochiq aytishi mumkin. Sud qarorini muhokama qilishi, qonunni tanqid qilishi, jamoatchilik manfaatini himoya qilishi mumkin. Bu tabiiy holat. Lekin tanqid bilan ayblov o‘rtasida katta farq bor. «Menimcha, bu qaror noto‘g‘ri» deyish boshqa, «bu odam jinoyatchi» deb hukm chiqarish boshqa. Ya’ni uning millionta obunachisi bo‘lishi ham uni sudyaga aylantirmaydi. Insonning aybdor yoki aybsizligini layklar, repostlar, izohlar yoki jamoatchilik g‘azabi belgilamaydi. Buning uchun dalil, protsess va sud bor. Xuddi shuningdek, bloger advokat ham emas. Huquqiy muammoga duch kelgan odamning huzuriga borib, kamerani yoqib, «men bu ishni hal qilib beraman», «sud qarorini bekor qildirib beraman», «jamoatchilikka chiqarsak, hammasi o‘zgaradi» deyish oson. Ammo sud qarorini ijtimoiy tarmoqlardagi postlar, muhokamalar emas, qonunda belgilangan protsessual tartib o‘zgartiradi. Apellyasiya, kassatsiya, taftish bor, qolaversa, qonunda nazarda tutilgan boshqa huquqiy mexanizmlar bor.
Odamning dardini kontentga aylantirish bilan uni huquqiy jihatdan himoya qilish bir xil narsa emas. Eng xavflisi, ba’zan insonning musibati boshqa birov uchun auditoriya yig‘ish vositasiga aylanadi. Avvaliga shov-shuvli sarlavha, keyin hissiyotga bosim, so‘ng «adolat talab qilamiz» degan chaqiriq va minglab izohlar, yuzlab ulashishlar…
Ammo oradan vaqt o‘tib, voqea qiziqarli bo‘lmay qolgach, o‘sha jabrlangan odam o‘z muammosi bilan yana yolg‘iz qolishi mumkin. Bloger esa navbatdagi mavzuga o‘tib ketadi. Bu yerda yana bir muhim masala bor: ko‘p obunachiga ega bo‘lish insonni avtomatik ravishda huquqshunos, shifokor, iqtisodchi, ekspert yoki siyosatshunos qilib qo‘ymaydi. Ammo ijtimoiy tarmoqlarda ko‘pincha teskari manzarani ko‘ramiz. Kimning auditoriyasi katta bo‘lsa, uning gapi haqiqatdek qabul qilinadi. Aslida esa haqiqat ovoz balandligi bilan emas, dalil bilan aniqlanadi. Shuning uchun blogerning muhim vazifalaridan biri faktni fikrdan ajratishi, ya’ni «aniqlandi» bilan «menimcha» o‘rtasidani farqni bilishi lozim bo‘ladi.
«Jinoyat sodir qilgan» bilan «jinoyat sodir qilganlikda gumon qilinmoqda» o‘rtasida ham katta farq bor. Har bir yozayotgan so‘zimiz, fikrimiz, matnimiz bir insonning sha’ni, obro‘si, ishi, oilasi va butun hayotiga ta’sir qilishi mumkin.
Shu bilan birga, masalani faqat «blogerlar ehtiyot bo‘lsin» degan nuqtaga olib borish ham to‘g‘ri emas. Omma e’tiboridagi bloger mas’uliyatli bo‘lishi kerak, lekin davlat ham qonun doirasida harakat qilishi lozim. So‘z erkinligi blogerga berilgan imtiyoz emas. U jamiyatning davlat ustidan nazorat qilish imkoniyatlaridan biri.
Ko‘pincha provakatsiyalarsiz, baqir-chaqirlarsiz tayyorlangan kontentlar omma e’tiboriga tushishi qiyin bo‘ladi. E’tibor berib qaralsa, u ham xuddi o‘sha masalani ko‘tarmoqda, faqat qattiq ovozsiz. Ya’ni, etikaga rioya qilayotgan jurnalist yoki bloger zaiflik, qo‘rqoqlik qilayotgani yo‘q. Qattiq savolni ham xotirjam tarzda berish mumkin. Mansabdordan javob so‘rashda esa baqir-chaqirdan ko‘ra, aniq fakt va dalillar ko‘proq ta’sir qiladi.
Faktlar joyida bo‘lsa, ba’zan oddiy va xotirjam berilgan bitta savolning o‘zi ancha ko‘p narsani ochib berishi mumkin.
Yana bir gap, professional jurnalist yoki bloger intervyuga tayyorgarlik bilan boradi: mansabdorning vakolatini biladi, hujjatlar bilan tanishadi, raqamlarni tekshiradi, qonunni yaxshi biladi va keyin savol beradi. Ana shunday savoldan qochish qiyin.
Yana bir masala — auditoriya. Ko‘pincha bloger auditoriyaga ta’sir qiladi, deb o‘ylaymiz. Lekin vaqt o‘tishi bilan auditoriya ham blogerni o‘zgartiradi: qaysi post ko‘proq layk oldi, qaysi gap ko‘proq tarqaldi, qaysi mavzu ko‘proq janjal chiqardi? Algoritm ham shuni rag‘batlantiradi.
Shunda axborot berish bilan e’tibor tortish o‘rtasidagi chegara sekin-asta yo‘qola boshlaydi. Natijada tahlil emas, keskinlik g‘alaba qila boshlaydi. «Ehtimol» degan so‘z auditoriyaga yoqmaydi, «hammasi aniq!» degan gap esa tez tarqaladi. Bloger asta-sekin haqiqatni emas, o‘z auditoriyasi eshitishni xohlagan narsani ayta boshlaydi. Bu esa axborot maydonida o‘ziga xos yopiq doiralarni paydo qiladi. Bir xil fikrdagi odamlar bir-birini tasdiqlaydi. Boshqa fikr dushmanlik sifatida qabul qilinadi. Dalil emas, «bizning odam» yoki «ularning odami» degan qarash ustun keladi.
Bunga siyosiy ta’sir ham qo‘shilishi mumkin. Ayniqsa, chetdan turib keskin chaqiriq qilayotgan odam bilan shu chaqiriq oqibatini mamlakat ichida o‘z tanasida his qiladigan blogerning tavakkali bir xil emas. Chetdan turib post yozayotgan odam javobgarlikka tortilmasligi mumkin, ammo mamlakat ichidagi bloger huquq buzilishiga yo‘l qo‘ygan bo‘lsa jinoyat ishi, sud, jarima, qamoq yoki boshqa oqibatga duch keladi. Shu sabab har qanday siyosiy, diniy yoki ijtimoiy chaqiriqni tarqatishdan oldin uning ortida kimning manfaati turganini ham o‘ylash kerak.
Menimcha, bugun muammoni faqat «yaxshi bloger» va «yomon bloger» degan ikki toifaga ajratib bo‘lmaydi. Masala ancha keng. Bloger, uning auditoriyasi, ijtimoiy tarmoq algoritmlari, pul, obro‘, siyosiy, ijtimoiy manfaatlar, inson psixologiyasi — bularning barchasi bir-biri bilan bog‘liq va bir-biriga ta’sir qiladi.
Huquqshunos sifatida blogerlarga munosabatim ularni cheklash kerak, degan qarashdan yiroq. Aksincha, jamiyat rivoji uchun jurnalistlar kabi blogerlar ham kerak. Faqat mustaqil fikr, hokimiyatni tanqid qilish, jamoatchilik nazorati, bularning barchasi faktlarga, kasb etikasiga, huquqiy madaniyatga va shaxsiy mas’uliyatga tayanishi lozim. Aks holda, so‘z erkinligi boshqa insonning huquqini buzish vositasiga aylanishi mumkin.
So‘z erkinligi katta kuch. Shuning uchun bugun biz blogerlarni cheklash haqida emas, axborot tarqatish madaniyati haqida ko‘proq o‘ylashimiz kerak. Chunki muammo blogerning o‘zida emas, uning qo‘lidagi imkoniyatdan qanday foydalanayotganida. Bir xabarni tekshirmasdan tarqatish, birovni dalilsiz ayblash yoki shaxsiy hayotini ommaga olib chiqish ortida haqiqiy insonning taqdiri turganini unutmaslik kerak.
Ehtiyotkorlik va mas’uliyat faqat blogerlarga tegishli emas. Jurnalist ham, amaldor ham, ijtimoiy tarmoqda o‘z fikrini bildirayotgan oddiy odam ham so‘zi uchun mas’ul. Zero, so‘z erkinligi bor joyda fikrlar xilma-xilligi ham, tanqid ham, bahs ham bo‘ladi. Muhimi, bularning barchasi haqiqatni izlashga xizmat qilsin, birovning huquqini poymol qilishga emas.
Azamat Ashirbayev,
huquqshunos
Oddiy kunlarning biri, navbatda turibman, yonimda o‘tirgan ayol o‘qituvchi ekan va biz biroz uyoq-buyoqdan gaplashdik. Suhbatimiz tabiiyki bolalar tarbiyasiga borib taqaldi.
«O‘quvchilarimga birinchi sinfdanoq birovning haqiga tegmaslikni quruq nasihat bilan emas, hayotiy sinov orqali o‘rgataman. Masalan, stol ustiga hamma ko‘radigan qilib pul qo‘yaman. Agar bolalar tegishmasa — tahsinga sazovor, ularga minnatdorlik bildiraman. Agar kimdir olib qo‘ysa, (axir u qiziquvchan bolada) buni hech qachon ovoza qilmayman, sinfdoshlarining oldida uyaltirmayman. Bolaning o‘zi bilan ohista, hech kim bilmaydigan tarzda suhbatlashaman. Va qarabsizki, keyingi to‘rt yil davomida sinfda bemalol sumkamni ochiq holatda qoldiraveraman, hech kim tegmaydi…»
Ana shu oddiygina hangoma menga o‘qituvchi bilan yaqindan tanishish ishtiyoqini uyg‘otdi. Ba’zan ana shu kutilmagan tanishuv inson qalbini, haqiqiy qahramonni kashf qilishga turtki bo‘ladi. Suhbatdoshim Jumagul Yoqubova asli Farg‘ona viloyati Quva tumanidagi 5-umumiy o‘rta ta’lim maktabining boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi. Xo‘sh, endigina 2-sinfga o‘tgan qirq nafar qolaversa, yana uch nafar alohida e’tiborga muhtoj bolajonlar tarbiyasi bilan mashg‘ul bo‘lish — shunchaki oddiy o‘qituvchilik kasbimi yoki bolaning butun keyingi ta’limi va fe’l-atvoriga poydevor qo‘yadigan katta mas’uliyatmi? Suhbatimiz aynan shu haqda kechdi.
— Aytingchi, boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bo‘lish qiyinmi?
— Har kim ham boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bo‘la olmaydi. Chunki bu kasb faqat bolaga harf tanitish, o‘qish va yozishni o‘rgatish bilan cheklanmaydi. Boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi bolaning qalbiga, dunyoqarashiga va kelajagiga ilk yo‘l ko‘rsatadigan yo‘lchi mayoq desak ham bo‘ladi.
Men har bir o‘quvchimga qaraganimda, uning kelajagini tasavvur qilishga harakat qilaman. Chunki bugun oldimda partada o‘tirgan kichkina bola ertaga jamiyatning turli sohalarida o‘z o‘rnini topadigan inson bo‘ladi. Uning ilk bilimlari, maktabga bo‘lgan munosabati, o‘qishga bo‘lgan qiziqishi aynan boshlang‘ich sinflarda shakllanadi.
Shuning uchun o‘qituvchi zimmasidagi mas’uliyatni chuqur his qilishi kerak. Boshlang‘ich sinfda qo‘yilgan poydevor qanchalik mustahkam bo‘lsa, bolaning keyingi ta’lim bosqichlari ham shunchalik ishonchli bo‘ladi. Men uchun o‘quvchining darsdagi muvaffaqiyati bilan birga, uning inson sifatida shakllanishi ham juda muhim. Har bir bolaning qalbida bir olam bor. O‘qituvchining vazifasi esa ana shu olamni ko‘ra bilishdir.
— Bola maktabga ilk kelgan kuni uning muhitga moslashishiga qanday yordam berasiz?
— Men uchun birinchi navbatda bolaning ko‘zlari muhim. Maktabga ilk qadam qo‘ygan bolalarning nigohlarida turli savollarni ko‘rasiz. Bir bolaning ko‘zlari qiziqish va hayajondan yonib turadi. Boshqasida begona muhitdan qo‘rquv yoki tortinchoqlik, yana birida esa o‘ziga ishonchsizlik seziladi.
Shuning uchun men yangi o‘quvchilarim bilan ilk uchrashuvdayoq ularning nigohiga, o‘zini tutishiga va atrofdagilar bilan munosabatiga e’tibor beraman. Chunki har bir bola qalbiga bir xil kalit bilan yo‘l topib bo‘lmaydi. Kim bilandir ko‘proq suhbatlashish kerak, kimdir biroz vaqt o‘tib o‘zini erkin his qiladi. Ba’zi bolaga ko‘proq rag‘bat, boshqasiga talabchanlik kerak.
Yaxshi o‘qituvchi bolaning faqat daftaridagi yozuvni emas, uning ko‘zidagi savolni ham o‘qiy olishi lozim. Shunda bola o‘zini yaqin tutadi va bilim olish jarayoni ham tabiiy kechadi.
— Bugungi bolalar avvalgi avloddan ajralib turadi. O‘qituvchi telefon, multfilm va internet bilan raqobat qilishiga to‘g‘ri kelmoqda. O‘quvchining diqqatini qanday ushlab turasiz?
— Bugungi bolalarning axborot olamiga kirish imkoniyati juda keng. Ular bizning bolaligimizga qaraganda ancha ko‘p narsani ko‘rishadi, eshitishadi va tez o‘zlashtirishadi. Shu bilan birga, ularning diqqati ham tez chalg‘iydi. Uzoq vaqt bir joyda o‘tirib, faqat tinglab turish ular uchun qiyin.
Shuning uchun o‘qituvchi ham zamon bilan birga o‘zgarishi kerak. Men dars jarayonida turli metodlar, didaktik o‘yinlar, jamoaviy topshiriqlar va kichik bellashuvlardan foydalanaman. Ba’zan bolaning e’tiborini tortish uchun u yaxshi ko‘radigan multfilm qahramonlari yoki zamonaviy texnologiyalarni darsga olib kiraman.
Telefonni faqat «dushman» deb bilish emas, undan to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatish kerak. Bola texnologiyaga qiziqayotgan bo‘lsa, o‘qituvchi shu qiziqishni ta’lim tomon burib yuborishi mumkin.
Albatta, faqat o‘yin bilan ta’lim berib bo‘lmaydi. Ba’zan talabchanlik va intizom ham kerak. Lekin bu talabchanlik bolaning ko‘nglini sindirish uchun emas, uni tartibga, mas’uliyatga va maqsad sari intilishga o‘rgatish uchun xizmat qilishi lozim.
— Baho bolani rag‘batlantiradimi yoki o‘z kuchiga bo‘lgan ishonchini so‘ndiradimi? Siz uchun «yaxshi o‘quvchi» kim?
— Baho bolaning mehnatini ko‘rsatadigan vosita, lekin u ta’limning yagona maqsadi emas. Boshlang‘ich sinfda bolani avvalo o‘qishga qiziqtirish, unda «men ham uddalay olaman» degan ishonchni shakllantirish juda muhim. Shu sababli o‘quvchilarni rag‘bat va kichik sovg‘alar orqali qo‘llab-quvvatlashga harakat qilaman.
Masalan, sinfda o‘quvchilar bilan kichik «bank» tizimini tashkil qilganmiz. Bola yaxshi javob bersa, she’r yod olsa yoki darsda faol bo‘lsa, shartli «pul» yig‘ib boradi. Ma’lum vaqt o‘tgach, ular to‘plagan «mablag‘i» evaziga sovg‘a tanlashlari mumkin. Bu usul bolalarda mehnat va natija o‘rtasidagi bog‘liqlikni tushunishga yordam beradi.
Lekin men uchun «yaxshi o‘quvchi» — faqat hamma fandan a’lo baho oladigan bola emas. Savol beradigan, qiziquvchan, mustaqil fikrlaydigan, xato qilishdan qo‘rqmaydigan va o‘z fikrini ifodalay oladigan bola ham yaxshi o‘quvchidir. Vaqt o‘tishi bilan intilish baho uchun emas, bilim olish va o‘z imkoniyatlarini namoyon qilishga xizmat qilishi kerak.
— Ota-onalarning farzandi ta’limiga aralashuvi qayergacha yordam, qayerdan boshlab o‘qituvchining ishiga xalaqit berishga aylanadi?
— Ota-ona maktabdan butunlay chetda turmasligi kerak. Chunki bolaning kayfiyati, qiziqishlari va uydagi muhiti haqida ota-onadan ko‘ra ko‘proq ma’lumotga ega inson kam. O‘qituvchi esa bolaning maktabdagi faoliyati va tengdoshlari bilan munosabatini yaxshi biladi. Shu sababli ota-ona va o‘qituvchi hamkorligi qancha mustahkam bo‘lsa, bolaning rivojlanishi uchun shuncha yaxshi. Lekin bu hamkorlikning chegarasi bo‘lishi kerak. Ota-ona vazifani bolaning o‘rniga bajarib bermasligi, har bir xatosini yashirishga yoki bahosini sun’iy oshirishga urinmasligi lozim. Aks holda bola mas’uliyatni his qilmay qo‘yadi.
Ota-onalarga doimo shuni aytaman: farzandingizning uy vazifasini bajarib berish yordam emas. Ba’zan unga xato qilish, o‘ylash va o‘z kuchi bilan natijaga erishish imkonini berish — eng katta ko‘makdir.
— Bolalar uchun ma’lumot manbalari juda ko‘p. Lekin axborot ko‘pligi hali bilim degani emas. Boshlang‘ich sinfda bolaga nimani ko‘proq o‘rgatish kerak, ko‘p narsani bilishnimi yoki to‘g‘ri fikrlashni?
— Bugungi davrda ma’lumot topish muammo emas, internetdan bir necha soniyada minglab javob chiqadi. Shu sababli zamonaviy maktabning vazifasi faqat «ko‘p narsani biladigan» bolani emas, balki topgan ma’lumotini tushuna oladigan, tahlil qiladigan va undan to‘g‘ri foydalana oladigan shaxsni tarbiyalashdir.
Boshlang‘ich sinfda savodxonlik, matematika, tabiatshunoslik bo‘yicha mustahkam poydevor beriladi. Ammo bilim bilan bir qatorda mustaqil fikrlash, savol berish, jamoada ishlash va o‘z fikrini asoslab berish kabi ko‘nikmalar shakllanishi zarur.
Darslarimda bolalarga tayyor javobni berishdan ko‘ra: «Nima deb o‘ylaysan?», «Nega shunday deb hisoblaysan?», «Boshqa qanday yechim bo‘lishi mumkin?» kabi savollarni ko‘proq beraman. Bola o‘qituvchidan olgan axborotni unutishi mumkin, lekin unda mustaqil fikrlash odati shakllansa, kerakli bilimni ertaga o‘zi izlab topa oladi.
— Sun’iy intellekt bolalar hayotiga ham kirib keldi. Bundan cho‘chish kerakmi yoki to‘g‘ri foydalanishni o‘rgatish mumkinmi?
— Sun’iy intellektni ta’lim uchun foydali vositaga aylantirish mumkin, ammo bunda eng katta mas’uliyat o‘qituvchiga tushadi. Bolaga undan foydalanishni taqiqlashdan ko‘ra, to‘g‘ri ishlatishni o‘rgatish muhim.
O‘quvchilarga sun’iy intellekt ularning «o‘rniga o‘ylaydigan» vosita emas, balki izlanishga yordam beradigan yordamchi ekanini tushuntirish kerak. Masalan, undan mavzuni soddaroq tushuntirishni so‘rash, misollar topish yoki o‘z ishini tekshirtirish mumkin. Lekin tayyor javobni ko‘chirib olish mustaqil fikrlashga zarar yetkazadi. Eng muhimi, bola sun’iy intellekt bergan ma’lumotni tekshirib ko‘rishni ham bilishi lozim.
— Sinfingizda jismoniy imkoniyati cheklangan o‘quvchilar ham bor ekan. Inklyuziv ta’lim muhitida bolalar bir-birini qanday qabul qiladi?
— Ba’zan bolaning xulqi va tengdoshlariga munosabatidan oiladagi muhit seziladi. Lekin shoshilinch xulosa chiqarmaslik, avvalo bolani tushunishga harakat qilish kerak.
Sinfimdagi jismoniy imkoniyati cheklangan o‘quvchilarga kelsak, men ularni boshqalardan aslo ajratmayman. Eng avvalo, bolaga «sen boshqachasan» degan tuyg‘u berilmasligi kerak. Ular uchun zarur sharoit yaratamiz, topshiriqlarni imkoniyatiga moslashtiramiz.
Inklyuziv ta’limning mohiyati ham shunda, har bir bola o‘zini shu sinfning to‘laqonli a’zosi sifatida his qilishi kerak. Buning natijasida sog‘lom bolalar ham juda katta insoniylik sabog‘ini olishadi: sabr, mehr, hamdardlik va boshqalarni qadrlashni o‘rganishadi. Mehr va o‘zaro yordam mavjud bo‘lgan sinfda bola nafaqat bilim oladi, balki chin inson bo‘lib shakllanadi…
Suhbatdoshim bilan xayrlashar ekanman, xayolimdan bir fikr o‘tdi: ba’zan biz ta’limni murakkab dasturlar, zamonaviy texnologiyalar va baholar tizimidan iborat, deb o‘ylaymiz. Vaholanki, aslida hammasi juda oddiy va hammasi bolaning ko‘zlaridagi savolni o‘qiy oladigan, uning xatosini ayblamay, to‘g‘ri yo‘l ko‘rsata oladigan oddiy muallimning mehridan boshlanadi.
Barno Sultonova suhbatlashdi
Mahalliy
50 ming dollar — mening oylik maoshim emas, «Yil o‘qituvchisi» tanlovidagi g‘oliblik uchun berilgan bir martalik mukofot puli edi…
Ustozlik — inson hayotiga ta’sir o‘tkazish, uning kelajagiga daxldor qarorlarga sababchi bo‘lish demak. Ayniqsa, bu kasbni yillar davomida chekka hududda sidqidildan ado etib, ilmiy izlanishni ham, oilaviy mas’uliyatni ham birdek yelkada ko‘tarib kelayotgan pedagog uchun e’tirofning har qanday shakli ortida katta mehnat va mas’uliyat bor.
Qoraqalpog‘istonlik pedagog, filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori Nigora Allambergenova ana shunday ustozlardan biri. Uning kasbiy faoliyatida maktab, ilm-fan va shogirdlar hayoti bir-biridan ayro tushmaydi. Ustozlik unga oiladan meros bo‘lgan qadriyat bo‘lsa, ilmiy izlanish uning dunyoqarashini boyitgan, shogirdlarining yutuqlari esa mehnatining eng katta mukofotiga aylangan. Ayniqsa, «Yil o‘qituvchisi» tanlovidagi g‘oliblik uning hayotidagi muhim voqealardan biri bo‘ldi…
— Nigora opa, bugun sizni xalqimiz «Yil o‘qituvchisi» va 616 million so‘mlik mukofot sohibasi sifatida yaxshi taniydi. Ammo bu mukofotlarni bir chetga surib qo‘ysak, o‘zingizni yana qaysi yutuqlaringiz, ta’lim sohasiga qo‘shgan hissangiz bilan kim deb tanishtirgan bo‘lardingiz?
— Avvalo, men o‘zimni oddiy maktab o‘qituvchisi, Qonliko‘l tumanidagi maktabda faoliyat yurituvchi filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, o‘z kasbiga mehr qo‘ygan pedagog va ilmiy izlanishdan to‘xtamaydigan tadqiqotchi sifatida tanishtirgan bo‘lardim. «Yil o‘qituvchisi» unvoni men uchun katta sharaf, ammo mening eng katta yutug‘im shogirdlarimning natijasi.
— Nega aynan o‘qituvchi bo‘lishni tanlagansiz, kim sababchi bo‘lgan bu sohani tanlab, shu darajaga yetishishingizga?
— Bolalikdan o‘qituvchilik muhitida ulg‘ayganman. Ota-onam, bobom, buvim, amakim va ammalarim ham o‘zbek tili o‘qituvchisi bo‘lgan. Dadam Qurbaneyazov Gulmurza — Ajiniyoz nomidagi NDPI professori, fan doktori. Onam Sobirova Hakima Nukus shahridagi 38-sonli maktabda o‘zbek tili fani o‘qituvchisi. Opam Allambergenova Nodira ham filologiya fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent. Ona tomondan katta bobom Xivadagi madrasada xon farzandlariga ta’lim bergan. Shuning uchun oilamizda bu kasbga alohida hurmat bilan qaraladi.
Men juda kichikligimdan ilm muhitida ulg‘ayganman. Olti yoshimdayoq barcha harflarni tanirdim. 1997-yilda dadam fan nomzodi bo‘lgan. Undan oldin ilmiy ishini yozuv mashinasida yozardi. Men esa yonida o‘tirib, kitobdan belgilangan joylarni o‘qib turardim. Aks holda bir vaqtning o‘zida kitobga ham, yozuv mashinasiga ham qarash ko‘p vaqt olardi.
13 yoshimda birinchi kompyuterimizni oldik. Dadam doktorlik ishini qo‘lda yozar, men esa kompyuterda ko‘chirib berardim. Shunday qilib, ilmga kirib kelganman. Institutda ham ustozlarim bilan birdek mulohaza yurita olardim, garchi hali ilmiy darajam bo‘lmasa ham.
— Bugungi Nigora Allambergenova o‘zi o‘quvchilik yillaridagi Nigora bilan uchrashsa, unga birinchi navbatda nima degan bo‘lardi?
— «Sen to‘g‘ri ketyapsan, faqat to‘xtama», derdim. Chunki inson o‘z yo‘liga ishonch bilan borsa, natija albatta bo‘ladi. Balki o‘sha paytda bugungi kunlarimni tasavvur ham qilmagandirman. Lekin orzu qilishdan va harakat qilishdan to‘xtamagan bo‘lardim.
— Qonliko‘lda ishlashning shaharda o‘qituvchilik qilishdan farqi nimada, deb o‘ylaysiz? Bu hududda pedagog bo‘lishning siz aytmagan, faqat o‘zingiz biladigan qiyin va o‘ziga xos tomoni nimada?
— Qishloqda o‘qituvchini nafaqat o‘quvchisi, balki uning ota-onasi, mahallasi ham taniydi. Shuning uchun siz har bir harakatingiz bilan o‘quvchiga ham, jamiyatga ham namuna bo‘lasiz. Qishloqda o‘qituvchilar juda qadrlanadi. O‘quvchilar bilan samimiy munosabat o‘rnatish imkoniyati bor. Ammo imkoniyatlar o‘quvchilarga shahardagi bolalar bilan teng bilim berish uchun o‘qituvchidan yanada ko‘proq izlanish talab etiladi.
— Sizni ishdan ketish yoki boshqa kasb tanlash haqida jiddiy o‘ylashga majbur qilgan voqea bo‘lganmi?
— Jiddiy ravishda kasbimni tashlash haqida o‘ylagan davrim bo‘lmagan. Albatta, har bir kasbda qiyinchiliklar bo‘ladi. Lekin o‘quvchining bir og‘iz yaxshi gapi yoki kichik yutug‘i ham insonga yana kuch beradi. Ba’zida o‘quvchilar «Maylimi siz bilan do‘stona gaplashsam», deb kelishadi. Ularni tinglab, meni o‘ziga yaqin olayotganliklaridan quvonaman. Sizni o‘z idealidagi inson sifatida ko‘ra olsa, har qanday o‘quvchi sizga ergashadi.
— Olis hududda ishlayotgan o‘qituvchi uchun eng katta muammo — maosh, sharoit, kadrlar, o‘quvchilar imkoniyati yoki boshqa narsami?
— Menimcha, bitta muammoni ajratib ko‘rsatish qiyin. Sharoit, kadrlar, o‘quvchining imkoniyati — bularning barchasi bir-biri bilan bog‘liq. Lekin eng muhimi yaxshi mutaxassisni hududda ushlab qolish. Chunki aksariyat bilimli va yaxshi kadrlar doim markazga intiladi.
— Sizda «shu bolaning hayoti o‘zgarsa, mening mehnatim bekor ketmabdi», degan hisni uyg‘otgan o‘quvchingiz bormi?
— Albatta, bunday o‘quvchilar bor. O‘quvchining siz bergan bilimdan foydalanib, o‘z yo‘lini topganini ko‘rish — o‘qituvchi uchun eng katta mukofot.
Bir oilada faqat qiz bolalar edi. Dadasi qizlarini «o‘g‘il emas», deb ba’zan xafa bo‘lardi. O‘sha qiz juda yaxshi o‘qib, tanlovlarda qatnashdi. O‘qishga kirdi va o‘zining hech bir o‘g‘ildan kam emasligini isbotladi.
— O‘quvchilaringiz sizning «Yil o‘qituvchisi» bo‘lganingizni qanday qabul qildi? Ular orasida sizga aytilgan eng ta’sirli gap qaysi?
— Juda samimiy qabul qilishdi. Ayniqsa, kichik yoshdagi o‘quvchilarning munosabati menga juda ta’sir qildi.
2024-yilda davlatimiz rahbari bilan ilk muloqotimni 2-sinf o‘quvchisi ko‘rgan ekan. Keyin menga: «Ustoz, Prezident bilan telefonda gaplashgandingizmi?» deb so‘radi. «Ha, gaplashdim», desam, «sizda ularning raqami bormi», deydi. Bu oqko‘ngillik va samimiyat to‘la ko‘zlarni sira unutmasam kerak. Men o‘shanda unga «Hozircha yo‘q, nasib shunday kunlar kelib qolar» deb javob bergandim.
— Prezident bilan muloqotda siz «50 ming dollar olyapman», dedingiz. Bu jumla jamoatchilikda turlicha talqin qilindi. Aniqlik kiritadigan bo‘lsak, 50 ming dollar — sizning oylik maoshingiz emas, «Yil o‘qituvchisi» tanlovidagi g‘oliblik uchun berilgan bir martalik mukofot puli, shundaymi?
— Ha, bu hayajonga to‘la so‘zlar edi. Bu mening oylik maoshim emas, «Yil o‘qituvchisi» tanlovidagi g‘oliblik uchun berilgan bir martalik mukofot puli edi. Yaratilgan imkoniyatlar uchun yurtboshimizga o‘z minnatdorchiligimni aytmoqchi edim. Avvalgi muloqotda «4 ming dollar maosh oling», deb aytganlarini eslab, bugun ham izlanishdaman, sizning oldingizdagi va’damni bajardim, demoqchi edim aslida. Bu tushunmovchilik uchun barchadan uzr so‘rayman.
— Ikki yil avval muhtaram Prezidentimiz bilan suhbatda 2 ming dollar maosh olishingizni aytganingizda, ular maoshingiz 4 ming dollarga yetishiga umid qilgandilar. Sir bo‘lmasa, hozirgi oylik maoshingiz qancha? 616 millionlik mukofotdan keyin doimiy oylik daromadingiz o‘zgarganmi?
— Hozirgi oylik daromadim 26 million so‘m. Bundan tashqari, uch yildan buyon «Vazir ustamasi»ni ham olyapman. 24 soat darsim bor, 300 foiz ustama egasiman.
— O‘sha kuni Prezidentga «50 ming dollar olyapman», deganingizda, bu gapingiz qanday tushunilishi haqida o‘yladingizmi yoki o‘sha lahzada hissiyot ustun keldimi?
— O‘sha lahzada hissiyot ustun kelgan. Men oddiy maktab o‘qituvchisiman va so‘zlarim yurakdan chiqdi. Videomuloqot bo‘lsa ham, Prezident bilan muloqotning o‘zi insonda katta hayajon uyg‘otar ekan, salobatlari bosar ekan.
— Ijtimoiy tarmoqlarda tushunmovchilik sabab negativlar juda ko‘paydi, ularni o‘qib ko‘nglingizdan nimalar o‘tdi?
— Albatta, og‘ir ta’sir qildi. O‘quvchilarim, ota-onam, farzandlarim o‘qiganidan juda uyaldim. Bu tanlovda qatnashish 3 bosqichdan iborat edi. Farzandlar, oila, ro‘zg‘or va maktabdan bo‘sh vaqtimda necha tunlar bedorlikda tayyorgarlik ko‘rdim. Ustozlarimdan maslahat oldim. Huddi Martin Iden kabi uyqu vaqtini 4 soat qilib belgilab oldim. Insonni noto‘g‘ri tushunishlari, aytmagan ma’noni gapiga yuklashlarini qabul qilish oson emas.
— Prezidentning siz aytgan gapga munosabatini eshitgan paytingizda nimani his qildingiz?
— U kishining xursand bo‘lib ketganlarini ko‘rib, o‘zim ham juda hayajonlanib ketdim. Ularning maqtovlarini «qani endi dadam ham eshitsalar», degan o‘y eng birinchi hayolimga keldi. Chunki ilm yo‘lidagi ilk ustozim — bu dadam.
— 616 million so‘mlik mukofot puli qo‘lingizga tekkan ilk daqiqada birinchi bo‘lib nimani o‘yladingiz?
— Avvalo, Allohga shukurlar aytdim. Buni ta’riflash qiyin. Shu bilan birga, bu mukofot menga yanada katta mas’uliyat yuklaganini his qildim. Attestatsiya sinoviga kirayotganimda juda istagan edim. «Allohim, shu mukofotni menga nasib qilgin», deb juda niyat qilgan edim.
— Sizningcha, o‘qituvchi mehnatini katta pul mukofoti bilan rag‘batlantirish pedagoglarning kasbga munosabatiga qanday ta’sir qiladi?
— Bu, avvalo, o‘qituvchi mehnati jamiyat tomonidan qadrlanayotganini ko‘rsatadi. Moddiy rag‘bat insonga katta motivatsiya beradi. Lekin o‘qituvchilikni faqat pul uchun tanlab bo‘lmaydi. Chunki har kuni bola bilan ishlash, uning muammosini tushunish, o‘z ustida ishlash uchun kasbga mehr ham kerak.
— Mukofot puli olganingizdan keyin odamlarning sizga munosabati o‘zgardimi, hamkasblaringiz buni qanday qabul qildi?
— Hamkasblarim juda yaxshi qabul qilishdi. «Siz bunga loyiqsiz», «Sizga ishonar edik», «Halolingiz bo‘lsin», degan gaplarni aytishdi. Ammo ijtimoiy tarmoqlardagi izohlar sabab, o‘zimni juda yomon his qildim. Lekin jamoam meni doimo qo‘llab-quvvatladi. Bu men uchun juda muhim. Ahil jamoamga har doim rahmat aytaman.
— Prezident bilan ikki marta muloqot qilgan inson sifatida ayta olasizmi, birinchi uchrashuvingizdagi Nigora bilan bugungi Nigora o‘rtasida qanday farq bor? Keyingi galgi uchrashuv nima munosabat bilan bo‘lishini istardingiz?
— Bundan oldingi muloqotda eng chekka hududda yashasam ham, oddiy maktab o‘qituvchisi bo‘lsam ham, inson qadriga sadoqat bilan xizmat qilsa, «mo‘jizalar» yuz berishini his qildim. Keyingi gal Prezidentimiz bilan Qo‘rako‘lda uchrashishni istar edim.
— Ko‘pincha muvaffaqiyatli inson haqida gapirganda uning ortidagi oila a’zolarining ham mehnatini unutib qo‘yamiz. Sizning yutug‘ingiz ortida kimlarning mehnati bor?
— Bu yutuq ortida, birinchi navbatda, oilam bor. Meni hamisha tushunib, qo‘llab-quvvatlaydigan yaqinlarim boriga shukur. Shu fursatdan foydalanib, turmush o‘rtog‘im, qaynonam va farzandlarimga rahmat aytaman.
— Ish, ilmiy izlanishlar va oilaviy hayot o‘rtasida muvozanatni qanday saqlaysiz?
— Oson emas. Kunduzi oddiy ona, uy bekasi va ustozman. Ilmiy ishlarim bilan asosan tunda yoki tongda shug‘ullanaman.
— Filolog-tadqiqotchi sifatida o‘zbek va qoraqalpoq tillarining frazeologiyasi bo‘yicha tadqiqot olib borgan ekansiz, PhD dissertatsiyasini himoya qildingizmi? Tadqiqot ishingiz orqali qanday yangilik qila oldingiz yoki endi qilmoqchisiz?
— Ha, 2023-yil 18-martda ilmiy ishimni himoya qilganman. Ilmiy rahbarim — Xudayarova Muhabbat bilan tadqiqotimizda o‘zbek va qoraqalpoq tillaridagi nutq ma’noli frazemalarni qiyoslab, ma’nolarini tahlil qildik. Bu qoraqalpoq grammatikasida o‘rganilmagan yo‘nalish edi.
— Ilmiy izlanishlaringizda o‘rgangan narsalaringiz dars berish uslubingizni o‘zgartirganmi?
— Albatta, chunki ta’lim jarayoni qoraqalpoq tilida bo‘lgan maktabda dars beraman. Ilmiy ish sabab bu tilni ham mukammal o‘rganib, o‘quvchilarimga mavzularni ikki tilda solishtirib, o‘rgata olyapman.
— Sizning eng katta tanqidchingiz kim — o‘zingizmi, yaqinlaringiz yoki hamkasblaringizmi?
— Ham tanqidchim, ham ustozim — dadam. Ular eng yaqin maslahatchim.
— Uyga charchab qaytgan kuningizda ham ertangi dars haqida o‘ylaysizmi? Yoki ishni maktabda qoldirib ketishni o‘rganganmisiz?
— Hech qachon ishim maktabda qolmaydi, menimcha. Ko‘pincha o‘qituvchilar farzandidan ham ko‘proq o‘quvchilarini o‘ylab yashaydilar. Men ham doimo o‘quvchilarimni o‘ylab yuraman. Ularning kichik yutug‘i ham meni quvontiradi.
— Ota-onangiz bugungi yutug‘ingizni ko‘rib, sizga nima dedi? Ularning qaysi gapi siz uchun eng ta’sirli bo‘ldi?
— «Qizim, Sirojiddin Sayyid boshqa hech qaysi Nigora ustoz haqida she’r yozmagan. Sen yurtboshimizning yodida qolgansan. Bu o‘qituvchi uchun eng katta sharaf» deyishdi.
— Agar bugungi mukofot, Prezident bilan muloqot va «Yil o‘qituvchisi» unvoni hamda hozirgidek yuqori maoshingiz bo‘lmaganida ham, ertaga yana maktabga borishga sizni nima undardi?
— Hayotim mazmuniga aylangan jonajon maktabim, o‘quvchilarim. Bir kun bormay qolsam, sog‘inib qolaman.
— O‘qituvchi uchun yaxshi maosh muhimmi yoki jamiyatdagi hurmat?
— Hurmat va e’tibor muhim.
— Bugungi bolalarni o‘qitish qiyinlashdimi yoki fanlar avvalgidan qiyinlashdimi? Balki biz, kattalar, hozirgi zumerlarni tushunishga harakat qilmayotgandirmiz?
— Bolalar nimani bilishini, qaysi fanni o‘rganishni, qaysi mavzuga qiziqishini bilmasangiz, yaxshi o‘qituvchi bo‘la olmaysiz. Ularni qalban his qila olsangizgina sizni hurmat qilishadi.
— O‘quvchining bahosi past bo‘lsa, siz birinchi navbatda bolani ayblaysizmi yoki «men bu bolaga bilimni boshqacha usulda tushuntirishim kerak», deb o‘ylaysizmi?
— Avvalo, o‘zimni ayblayman. «Nega o‘zlashtira olmayapti?», deb o‘ylayman. Keyingi darsimda o‘sha o‘quvchimga ko‘proq e’tibor beraman.
— Bugungi kunda davlat maktablari avvalgidek dars bermayotgandek, puli bor inson iloji boricha farzandini xususiy maktabga berishga intiladi. Bunga o‘qituvchilar aybdormi yoki maoshlar kamligi sababmi?
— Jamiyatda shunday fikr shakllanib qolgan. Aslida hali ham fidoyi hamkasblarimiz bor. Ularning shogirdlari tushdan keyin maktabga kelib to‘garaklarda qatnashib, hatto qo‘shimcha ishlab ham turli sertifikatlarni olayotganlar bor. Lekin ota-onalar ko‘p hollarda repetitorni afzal ko‘rishadi.
— Siz o‘quvchilarni faqat fan bo‘yicha o‘qitasizmi yoki uni hayotga tayyorlashni ham o‘z vazifangiz deb bilasizmi?
— Faqat fanni emas, hayotni ham o‘rgatish kerak, deb bilaman. O‘quvchilarga to‘g‘rilik, halollik, do‘stlikni qadrlash, mehnat qilish va insonni hurmat qilishni o‘rgatishga harakat qilaman. Chunki maktab faqat bilim beradigan emas, inson shaxsi shakllanadigan muhit.
— Hayotingizda hech kim bilmaydigan, lekin bugungi Nigora bo‘lishingizga sabab bo‘lgan bir qiyin davr bo‘lganmi?
— Hayotimda bir farzandimni baxtsiz hodisa sabab yo‘qotganman. Bu og‘riqni so‘z bilan ifodalash qiyin. Lekin bu voqeadan olgan eng katta sabog‘im boladan qadrli hech bir ne’mat yo‘q. Shuning uchun har bir o‘quvchimga kimningdir jondek aziz farzandi sifatida qarayman. Unga shunday munosabatda bo‘lish kerakki, ertaga qilgan ishingizdan afsus chekmasligingiz kerak.
— Siz uchun eng katta qo‘rquv nima — muvaffaqiyatsizlikmi yoki muvaffaqiyatdan keyin unga mos bo‘la olmaslikmi?
— Muvaffaqiyatga munosib bo‘la olish eng qiyini.
— Bugun minglab o‘qituvchilar sizga havas bilan qarashadi. Sizning ularga aytar gapingiz?
— Har bir o‘quvchingizni o‘z farzandingizdek ko‘ring. Ulardagi imkoniyatni ko‘rishga harakat qiling va o‘zingizda bor bilimni berishga erinmang. Doimo o‘qing, o‘rganing, o‘z faningizdagi yangiliklarni kuzatib boring. Eng muhimi, kasbingizni seving!
— Kun kelib o‘quvchilaringiz xotirasida qaysi gapingiz bilan qolishini istar edingiz?
— Faqat yaxshi xotiralar bilan eslashlarini xohlardim.
— Bugun sizga «Yil o‘qituvchisi» degan unvon berildi. Ammo o‘zingiz uchun hali olinmagan eng katta unvon yoki erishilmagan eng katta maqsad nima?
— «Xalq o‘qituvchisi» bo‘lish!
Yana bir katta maqsadim o‘quvchilarimni asosiy olimpiadaning respublika bosqichida g‘olib qilish. Chunki shogirdlarning muvaffaqqiyati — ustozning eng katta yutug‘idir!
E’zoza Turg‘unova suhbatlashdi
O‘zbekistonda o‘quvchilar o‘rtasida «Jadidlar izidan» tanlovining yangi mavsumi boshlanmoqda. Tanlovda jadid ma’rifatparvarlarining hayoti va ijodini o‘rganish, asarlaridagi g‘oyalarni tahlil qilishga qiziqqan 6-8 hamda 9-10-sinf o‘quvchilari ishtirok etishi mumkin.
Respublika «Kelajak» markazi tomonidan tashkil etilayotgan tanlovning tuman va shahar bosqichlari oktyabr oyida, hududiy bosqichi noyabrda, respublika bosqichi esa dekabr oyida o‘tkaziladi.
Dastlab o‘quvchilar jadidlar hayoti va ijodiga oid test hamda og‘zaki savollarga javob beradi. Keyingi bosqichda boshqotirma yechish, belgilangan asarlarni tahlil qilish va insho yozish vazifalari beriladi.
Finalga yo‘llanma olgan ishtirokchilar jadidlar haqidagi bilimlarini namoyish etish bilan birga, o‘zlari tanlagan mavzu bo‘yicha loyiha taqdim etadi. Loyihalar maktab, milliy ta’lim, xorijiy ta’lim tajribasi, til, ekologiya, teatr, tarix, kasb-hunar, matbuot, milliy qadriyatlar va xotin-qizlar kabi yo‘nalishlarda tayyorlanishi mumkin.
Tanlovga tayyorgarlikni maktablardagi «Jadidlar izidan» klublaridan boshlash mumkin. Prezidentning 2026 yil yanvardagi qaroriga muvofiq, klub a’zolari o‘qigan kitoblarini muhokama qiladi va yil davomida kamida 20 ta asar mutolaa qiladi. Eng faol klub a’zolarini har chorakda rag‘batlantirish belgilangan.
Ma’lum qilinishicha, tanlovning o‘tgan yilgi mavsumida 656 171 nafar o‘quvchi ro‘yxatdan o‘tgan. G‘oliblar Germaniyadagi Berlin va Gamburg universitetlari bilan tanishgan.
Joriy mavsumda ham eng yuqori natija ko‘rsatgan 14 nafar o‘quvchi xorijiy ta’lim sayohatiga yuboriladi.
Respublika bosqichida birinchi o‘rinni egallagan bitiruvchilarga oliy ta’lim muassasalaridagi kasbiy (ijodiy) imtihonda eng yuqori ball ajratilgan fandan maksimal ball olish imtiyozi beriladi. Ushbu imtiyozdan tanlov o‘tkazilgan kundan boshlab bir yil davomida foydalanish mumkin.
Tanlovda ishtirok etish uchun arizalar 15 oktyabrga qadar «jadidlarizidan.uz» platformasi orqali qabul qilinadi. Saytda 6-8 va 9-10-sinf o‘quvchilari uchun alohida ro‘yxatdan o‘tish shakllari mavjud.
