Iqtisodiyot
O‘zbekistonda nasiya savdo. Bir yilda bo‘lib to‘lash 1,5 barobargacha qimmatga tushadi
Markaziy bank nasiya savdo segmentini tahlil qildi. Ma’lum qilinishicha, Iphone smartfoni misolida, 1 yilga bo‘lib to‘lashga olingan tovar 52 foizgacha qimmatga tushadi. Regulyator yashirin qarz yukining o‘sishidan xavotir bildirib, nasiya faoliyatini huquqiy va moliyaviy tartibga solish kerakligini urg‘ulagan. Aniqlanishicha, nasiya savdo eng ko‘p yoshlar orasida ommalashgan.
Markaziy bank tadqiqotiga ko‘ra, Google’da “nasiya” so‘zining (lotin va kirill alifbosida) qidiruvlari 2021 yil oxiridan boshlab keskin o‘sa boshlagan. Ayniqsa, lotin alifbosida yozilgan “nasiya” so‘zi bo‘yicha qidiruvlar aniq va yuqori o‘suvchan trendni ko‘rsatmoqda. Bundan kelib chiqilsa, nasiya savdoga ko‘proq yoshlar qiziqish bildirmoqda.
Nasiya tashkilotlari qo‘yadigan ustama
Iphone 16 Pro Max (256 GB) telefoni misolida o‘rganilganda, agar tovar 12 oylik to‘lov rejasi bilan nasiyaga sotib olinsa, do‘kon va nasiya ta’minotchilariga qarab tovarning umumiy qiymatiga 27,3 foizdan 44,3 foizgacha (o‘rtacha 39,6 foiz) ustama qo‘shiladi. Buni banklardagi foiz stavkasiga konversiya qilganda, 47,1 foizdan 73,8 foizgacha (o‘rtacha 66,5 foiz) bo‘lgan stavka kelib chiqadi.
Shuningdek, dastlabki to‘lovni o‘z ichiga oluvchi nasiya savdosining boshqa turi ham mavjud. Masalan, “Brostore.uz” maishiy texnika do‘konida yuqorida tanlangan tovar narxi 17 770 000 so‘mni, dastlabki to‘lov esa 30 foizni, ya’ni 5 331 000 so‘mni tashkil etadi. Qolgan 12 439 000 so‘m 12 oyga bo‘lib to‘lansa, oylik to‘lov miqdori 1 805 254 so‘mni, tovarning umumiy qiymati esa 26 994 050 so‘mni tashkil qiladi, bu esa 51,9 foizlik ortiqcha to‘lovga teng (ma’lumotlar 2024 yil dekabr oyi holatiga).
Boshqa bir shaklda, “Idea” do‘konlari maishiy texnikani ortiqcha to‘lovlarsiz, 6 oyga nasiyaga sotishini e’lon qilgan. Bunda, Iphone 16 Pro (128 GB) telefonining narxi 6 oyga bo‘lib to‘langani uchun 21 990 000 so‘m deb belgilangan. Markaziy bank o‘rganishlariga ko‘ra, bu narx – bozordagi o‘rtacha narxga (14,4 mln so‘m) nisbatan 52,4 foizga yuqori (ma’lumotlar 2024 yil dekabr oyi holatiga).
Nasiya savdo tashkilotlari holati
Hozirgi kunda O‘zbekistonda Kredit-axborot tahliliy markazi (KATM) kredit byurosi bilan shartnoma tuzgan chakana savdo korxonalari soni 307 tani (bundan 53 tasi YaTT) tashkil etmoqda. Hududlar kesimida bu korxonalarning 36,2 foizi Farg‘ona viloyatida, 23,2 foizi Toshkent shahrida, 12,6 foizi Namangan viloyatida, 7,5 foizi Andijon viloyatida hamda 5,5 foizi Toshkent viloyatida ro‘yxatdan o‘tgan.
Past ko‘rsatkichlar Sirdaryo (1,2 foiz), Jizzax (0,8 foiz) va Surxondaryo (0,4 foiz) viloyatlariga to‘g‘ri kelmoqda. Hududlardagi mazkur taqsimlanish ushbu hududlardagi aholi soni, daromadlari hamda aholining qarashlaridan kelib chiqib yuzaga kelayotgan bo‘lishi mumkin.
Biznes turlari kesimida
KATM tizimiga ulangan korxonalarning 37 foizi maishiy texnika tovarlari chakana savdosi, 25 foizi – ixtisoslashmagan do‘konlarda bir nechta turdagi tovarlarning chakana savdosi, 11 foizi – axborot va kommunikatsiya uskunalari savdosi, 8 foizi mebel va maishiy jihozlar savdosi bilan shug‘ullanmoqda.
Bu korxonalarning tushumlari barqaror va sezilarli o‘sib boryapti. Xususan, 2018 yilda tushumlar 8,1 mlrd so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, 2024 yilga kelib ushbu ko‘rsatkich 201,3 mlrd so‘mga yetgan (qariyb 25 barobar o‘sish). Ta’kidlash joiz, tushumlar har 1-2 yilda deyarli ikki barobarga oshib borgan. Ayniqsa, 2022-2023 yillar oralig‘ida (qo‘shimcha 35 mlrd so‘m) va 2023-2024 yillar oralig‘ida (qo‘shimcha 94 mlrd so‘m) katta o‘sish qayd etilgan. Bunday o‘sish nasiya savdoning ommalashib borayotgani hamda nasiya asosida taklif etilayotgan tovar va xizmatlar xilma-xilligining kengayib borayotgani bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Shu bilan birga, so‘nggi 7 yilda bo‘lib to‘lash segmentining jadal rivojlanishi fonida nasiya savdo tashkilotlari tomonidan jalb qilingan bank krediti mablag‘lari hajmi 2018 yildagi 22,3 mlrd so‘mdan 2024 yilda 1 169,8 mlrd so‘mgacha yoki 52 barobarga oshgan.
Nasiya iste’molchilarining jinsi va yoshi bo‘yicha taqsimlanishi
Markaziy bank nasiya iste’molchilarining jinsi va yoshi bo‘yicha taqsimlanishini aniqlash maqsadida nasiya savdosi bilan shug‘ullanuvchi 2 ta tashkilot (nomi ochiqlanmagan) tanlab olinib, ular bo‘yicha tanlanma tahlil o‘tkazgan. Aniqlanishicha, nasiya xizmatlari iste’molchilarining aksar qismini (63 foiz) 35 yoshgacha bo‘lgan aholi tashkil etadi.
Bunda, nasiyaga savdo qilgan erkaklarning 72 foizi, ayollarning esa 53 foizi 35 yoshdan kichik bo‘lgan.
Ta’kidlanishicha, 2024 yilda bu ikkita nasiya tashkilotidagi jami mijozlar soni 1,9 mln kishini (1,1 mln erkaklar, 0,8 mln ayollar) tashkil etib, bunda faqat bitta nasiya tashkilotining unikal foydalanuvchilari soni 1,7 mln kishiga to‘g‘ri kelgan.
2025 yil 1 yanvar holatiga, bu unikal foydalanuvchilarning 777,5 ming nafarida qo‘shimcha ravishda bank kreditlari bo‘yicha qarzdorliklari mavjud. Qarzning asosiy qismi (68,7 foiz) – mikrokreditlardir.
Eng yuqori o‘rtacha shartnoma summasi 51-65 yosh guruhiga to‘g‘ri keladi: bu guruhdagi erkaklarda shartnomaning o‘rtacha summasi 2,0 mln so‘m, ayollarda 1,7 mln so‘mga teng. 18-25 yoshdagi aholida o‘rtacha shartnoma miqdori 900 ming so‘m atrofida shakllangan.
Hududlar kesimida olganda, bo‘lib to‘lashga tovar yoki xizmat sotib olgan iste’molchilarning 27 foizi Toshkent shahri yoki Toshkent viloyatida yashaydi.
Respublika bo‘yicha 2023 yilda bir kishiga 2 ta nasiya shartnomasi to‘g‘ri kelgan bo‘lsa, 2024 yilda bu ko‘rsatkich 3 taga yetgan. Bir kishiga to‘g‘ri keladigan nasiya shartnomalari soni Toshkentda 4 tani, Namangan va Andijon viloyatlarida 2 tani tashkil etgan.
Nasiya iste’molchilarining 52,1 foizida (971 ming kishi) 1 ta nasiya shartnomasi, 17,7 foizida (330 ming kishi) – 2 ta shartnoma mavjud. 4,4 foizida yoki 82 ming kishida 10 ta shartnomadan ko‘proq.
Nasiya iste’molchilarining 52,1 foizida (971 ming kishi) 1 ta nasiya shartnomasi, 17,7 foizida (330 ming kishi) – 2 ta shartnoma rasmiylashtirilgan. Bo‘lib to‘lashga olganlarning 4,4 foizi yoki 82 ming nafari 10 tadan oshiq nasiya shartnomasiga ega.
Xulosa
Nasiya savdo bir tomondan iste’molni rag‘batlantirsa, boshqa tomondan ular bilan bog‘liq xatarlar – yashirin qarz yukining o‘sishi, tartibga solish mexanizmlarining yetarli darajada shakllanmagani sharoitida ushbu segmentning moliyaviy barqarorlikka salbiy ta’sirining ortishiga sabab bo‘lishi mumkin, deya qayd etgan Markaziy bank.
Regulyatorga ko‘ra, O‘zbekistonda nasiya xizmatlari bilan bog‘liq xatarlarni kamaytirish hamda mazkur segmentning barqaror rivojlanishini ta’minlash maqsadida nasiya bozori faoliyatini huquqiy va moliyaviy tartibga solishning aniq mexanizmlarini joriy etish dolzarb vazifa sifatida qaralishi lozim.
Eslatib o‘tamiz, avvalroq ayni mavzu borasida Kun.uz ham o‘z o‘rganishlarini e’lon qilgandi.
2025 yilda O‘zbekistonda avtomobil to‘xtash joylari (“parkovka”) xizmatlari narxlari o‘rtacha 15,5 foizga qimmatlashdi. Shu bilan birga, avtoyuvish va texnik xizmat ko‘rsatish xizmatlarida ham barqaror o‘sish kuzatildi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025 yil davomida transportga xizmat ko‘rsatish sohasida narxlar o‘sishi qayd etilgan. Xususan, avtomobil to‘xtash joylari xizmatlari narxlari o‘rtacha 15,5 foizga oshgan. Bu ko‘rsatkich mazkur segmentda xarajatlar o‘sishi va xizmatlarga bo‘lgan talab yuqori saqlanayotganini ko‘rsatadi.
Shuningdek, shaxsiy transport vositalarini yuvish bo‘yicha xizmatlar narxlari o‘rtacha 8 foizga qimmatlashgan. Texnik xizmat ko‘rsatish xizmatlari narxlari esa 7 foizga oshgani kuzatilgan.
Mutaxassislar fikricha, transport vositalari sonining ortishi, ehtiyot qismlar va materiallar narxining qimmatlashishi hamda xizmat ko‘rsatish xarajatlarining o‘sishi ushbu tendensiyaga ta’sir ko‘rsatgan bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib, 2025 yilda transport sohasidagi xizmatlar segmentida barqaror narx o‘sishi saqlanib qolgan.
O‘zbekiston Respublikasi Turizm qo‘mitasi raisi A.Aqqulov boshchiligidagi Respublika ishchi guruhi hamda turizm sohasi vakillari ishtirokida Andijon viloyatiga amaliy tashrif amalga oshirildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti administratsiyasi rahbarining topshirig‘iga asosan amalga oshirilgan tashrif davomida hududning turizm salohiyatini yanada oshirish, yangi turizm yo‘nalishlari va zamonaviy lokatsiyalarni tashkil etish, shuningdek, mavjud infratuzilmani takomillashtirish bo‘yicha qator muhim tashabbuslar ilgari surildi.
Tashrif davomida Andijon viloyati hokimligi, tegishli vazirlik va idoralar hamda 80 dan ortiq tadbirkorlar, jumladan turoperatorlar, mehmonxona va restoran biznesi vakillari, transport xizmatlari ko‘rsatuvchi korxonalar, dam olish maskanlari rahbarlari hamda madaniy muassasalar vakillari ishtirokida ochiq muloqot o‘tkazildi.
Ochiq muloqot jarayonida Andijon viloyatida 2025 yilda amalga oshirilgan loyihalar va erishilgan natijalar taqdim etildi, shuningdek, 2026 yilga mo‘ljallangan ustuvor vazifalar, jumladan, hududda turizm infratuzilmasini rivojlantirish, yangi turizm yo‘nalishlari va mahsulotlarini yaratish, xorijiy va mahalliy sayyohlar oqimini oshirish, shuningdek, sohadagi tadbirkorlik faoliyatini qo‘llab-quvvatlash masalalari muhokama qilindi.
Uchrashuvda bildirilgan taklif va tashabbuslar asosida Andijon viloyati bo‘yicha turizmni rivojlantirishga qaratilgan yangi loyihalarning manzilli rejalari shakllantirildi.
Boysundagi gaz koni avariyasiga yechim topilgan. Bu haqda Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida Surxondaryo viloyatini kompleks rivojlantirish bo‘yicha o‘tkazilayotgan yig‘ilishda ma’lum qilindi.
Yig‘ilishda Termiz – Istanbul, Termiz – Dubay yo‘nalishlarida yangi reyslar qo‘yilishi belgilandi.
Sho‘rchi, Denov, Sariosiyo, Sherobod va Boysundan kuniga 100 ming odam viloyat markaziga yengil mashinada kelib-ketyapti. Surxondaryoga olib kelinayotgan 125 ta avtobusni birinchi navbatda ushbu yo‘nalishlarga qo‘yish topshirildi.
Yil oxirigacha Muzrabotdagi 56 ming aholiga ilk bor markazlashgan ichimlik suvi yetkazib berish loyihasi yakuniga yetkaziladi.
Muzrabot, Oltinsoy, Angor, Qiziriq va Boysun markazlariga kanalizatsiya olib borish loyihasi boshlanadi.
“Mustaqillikning 25 yilligi” yirik gazni qayta ishlash majmuasidagi texnologik murakkab masalaga hamkorlar bilan ilmiy yechim topilgani qayd etildi.
“Biz avariyani ham to‘xtatamiz, Surxondaryo iqtisodiyotiga katta turtki beradigan loyihani ham boshlaymiz”, – dedi Prezidentimiz.
Markaziy bank 2025-yil 2-martdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 35,61 so‘mga oshib, 12 172,18 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 38,36 so‘mga oshdi va 14 357,09 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 414,18 so‘m (-4,17).
Rossiya rubli 157,45 so‘m etib belgilandi (-0,25).
Prezident Shavkat Mirziyoyev Termiz tumanida joylashgan «Surkhon Sandwich» korxonasining bazalt mahsulotlari ishlab chiqarish liniyasi bilan tanishdi.
Mamlakatimizning barcha hududlarida keng ko‘lamli bunyodkorlik ishlari amalga oshirilmoqda. So‘nggi yillarda har bir yirik loyiha va infratuzilma ob’yektlarida energiya tejamkorligiga ustuvor e’tibor qaratilmoqda. Shu bois, bazalt xomashyosi va undan tayyorlanadigan energiya samarador plita hamda qurilish materiallariga talab ortib bormoqda.
Shu ehtiyojdan kelib chiqib tashkil etilgan korxona qiymati 26 million dollarga teng. Loyiha doirasida yiliga 30 ming tonna bazalt xomashyosini qayta ishlash quvvati yaratilgan. Bu 345 milliard so‘mlik tayyor mahsulot ishlab chiqarish imkonini beradi.
Mahsulotlar ichki bozor bilan birga Tojikiston va Afg‘onistonga ham eksport qilinmoqda.
Ishlab chiqarish jarayoni uchun talab etiladigan xomashyoning 95 foizi viloyatning Oltinsoy tumanidagi konlardan ta’minlanadi. Korxonaga Xitoyning zamonaviy texnologik uskunalari o‘rnatilgan. Bu yerda 200 kishining doimiy bandliga ta’minlandi.
Prezident ishlab chiqarish jarayonlari bilan tanishar ekan, mahsulotlar sifatini yanada oshirish, mahalliylashtirish darajasini kengaytirish va eksportbop yo‘nalishlarni rivojlantirish muhimligini ta’kidladi.
Umuman, yurtimizda qurilish sohasining ilmiy asoslarini mustahkamlash, buning uchun qurilish materiallari bo‘yicha ilmiy-tadqiqot institutini tashkil etish zarurligi qayd etildi.
Davlatimiz rahbari shu yerda viloyatning qurilish materiallari sanoati mahsulotlari taqdimoti bilan tanishdi.
Shu bilan Surxondaryo viloyatiga tashrif yakunlandi, Prezidentimiz Toshkentga jo‘nab ketdi.
Eronga muvaqqat rahbar tayinlandi. Aliliso Alafi kim?
Dorilar jim o‘ldiradi yoxud «Elektron retsept» ortidagi haqiqat
O‘zbekistonlik bokschilar “Stranja-2026” musobaqasida 7 ta oltin medalni qo‘lga kiritishdi
-
Iqtisodiyot4 days agoO‘zbekiston Afg‘onistonda temir va mis konlarini qidirishni boshladi
-
Mahalliy4 days agoO‘zbekiston Jahon banki indeksida o‘z o‘rnini 43 pog‘onaga yaxshiladi
-
Siyosat3 days agoSaida Mirziyoyeva Toshkent transport tizimini modernizatsiya qilish boshlanganini maʼlum qildi
-
Sport5 days ago«Budyo-Glimt» «Inter»ni, Syorlot «Bryugge»ni musobaqadan chiqarib yubordi
-
Siyosat3 days agoShavkat Mirziyoyev Surkandaryo harbiy qismining havo hujumidan mudofaa tizimini ko‘zdan kechirdi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Wolt servisi O‘zbekistonda faoliyatini to‘xtatmoqda
-
Siyosat5 days agoO‘zbekiston Afg‘onistondagi uchta neft va gaz konida geologik qidiruv ishlarini boshladi
-
Dunyodan4 days ago
Yun Seok-Yol umrbod qamoq jazosi ustidan shikoyat qiladi