Siyosat
O’zbekiston va Italiya o’rtasidagi yangi tsement shartnomasi bilan strategik sheriklik
Italiya Bosh vaziri Giorg’u Bosh vaziri Gioregiya Meloniyasining rasmiy tashrifi chog’ida O’zbekiston va Italiya yuqori darajadagi maslahatlashuvlar o’tkazdi. Muhokama yakunlari natijasida ikki mamlakat strategik sherikliklarni mustahkamlash bo’yicha qo’shma deklaratsiyani qabul qildi. Bu biznesni qo’llab-quvvatlash dasturini kengaytirish va O’zbekistonning Tasia universiteti filialini ochish va boshqa to’rtta Italiya universitetlari bilan ikki tomonlama dasturlarni tashkil etish rejalari aniqlandi.
28 mayda Bosh vazir Gioregiya Meloniy oqshomida Samarqand shahriga etib keldi va O’zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev aeroportida shaxsan kutib oldi.
O’sha oqshom Prezident Mirziyoev hamrohligida Meloni qarshilik maydoniga va “Abadiy shahar” majmuasiga tashrif buyurdi. U O’zbekistonning boy madaniy merosiga an’anaviy hunarmandchilik va amaliy san’at namoyishlarini namoyish etgan ko’rgazma orqali tanishtirdi. Ushbu tashrif mahalliy raqs ansambli tomonidan madaniy chiqishlar ham kiritilgan.
Rasmiy kutib olish marosimi 29-may kuni ertalab Kengash markazi oldida maydonda bo’lib o’tdi. Har ikki mamlakatning milliy madhiyasini qo’riqlash qo’riqchilari va harbiy orkestr ijro etishdi. Rahbarlar faxriy qorovullarni ko’rib chiqdilar va rasmiy delegatsiya a’zolari ma’qullandi.
Keyin Prezident Mirziyoev va Bosh vazir Meloniy o’rtasida yuzma-yakka maslahatlashuvlar va rasmiy delegatsiya ishtirokida keng sessiyada. Muhokama ikki tomonlama strategik sheriklik va ko’p qirrali hamkorlikni kengaytirish masalalariga bag’ishlandi.
Ikkala tomon ham 2023 yil iyun oyida Rimda bo’lib o’tgan yuqori darajadagi konferentsiyada erishilgan kelishuv izchil amalga oshirilmoqda.
So’nggi yillarda mamlakatlarimiz o’rtasidagi savdo deyarli uch baravar ko’p. Bu, birinchi navbatda, almashinadigan tovarlarning diversifikatsiyalanishi bilan bog’liq. Qo’shma korxonalar va loyihalar soni ikki baravar ko’paydi. Etakchi Italiya kompaniyalari metallurgiya, elektrotexnika, qishloq xo’jaligi, chorvachilik va turizm kabi sohalarda o’zaro manfaatli hamkorlikni yo’lga qo’ygan.
O’zbekiston Venetsiya Biennaleida faol ishtirok etib, Florentsiyada ko’rgazma o’tkazdi. O’tgan yil dekabr oyida Rimda va Viaregidao shahrida o’zbek madaniyati davrida bo’lib o’tdi.
Turin va PIB universitetlari filiallari allaqachon O’zbekistonda juda yaxshi ishlaydi. Aprel oyida bo’lib o’tadigan universitetga kiritilgan o’zgartirishlar uchun ikkinchi forum ham samarali deb hisoblanadi.
Tomonlar doimiy siyosiy almashinuvni qo’llab-quvvatladilar.
Ular Evropa Ittifoqi tashkilotlari bilan hamkorlik qilish majburiyatini yana bir bor aprel oyida Samarqandda bo’lib o’tgan muvaffaqiyatli sammit yakunlariga muvofiq tasdiqladilar. Haqiqiy natijalarni ta’minlash uchun “Markaziy Osiyo-Italiya” sammitini tashkil etish muhimligiga e’tibor qaratildi.
Savdo sektorida biz biznes uchun texnik yordam dasturlarini kengaytirish bo’yicha shartnomaga erishdik. Bularga o’zbekistonlik eksport qiluvchilarni Toshkentda qo’shma sertifikatlashtirish markazini tashkil etish va muvofiqlikni baholash bo’yicha shartnomalar qabul qilishni tezlashtirish uchun o’qitish kiradi.
Prezident Mirziyoev italyanistonlik kompaniyalar bilan hamkorlikning texnologiya dasturini ishga tushirishni taklif qildi.
Hamkorlikning ustuvor yo’nalishlari, shu jumladan innovatsion xususiy sektor loyihalari, tanqidiy minerallar va qishloq xo’jaligi, oziq-ovqat, farmatsevtika, qurilish materiallari, to’qimachilik, mebel va boshqa tarmoqlar uchun dizayn markazlarini tashkil etish.
Bunday loyihalar Evropa menejmenti kompaniyalari tomonidan foydalanish uchun Toshkent viloyatidagi sanoat bog’larida joylashgan bo’lishi mumkin.
Muhokamada, shuningdek, loyihani qo’llab-quvvatlagan va Italiya davlat idoralarini “izoh” va “Simest” qo’shma korxonasini tashkil etish ham ko’zda tutilgan.
Keng qamrovli yo’l xaritasi asosida qishloq xo’jaligida keng ko’lamli ilmiy-texnikaviy hamkorlikni rivojlantirishga alohida e’tibor qaratildi. Hamkorlikning istiqbollari uzum, zivor, za’faron, qizilmiya qishloq xo’jaligi, biotexnologiyani rivojlantirish va qishloq xo’jaligini rivojlantirish, qishloq xo’jaligini tashkil etish, agroliya qishloq xo’jaligini tashkil etishni o’z ichiga oladi.
Yangi tashabbusni targ’ib qilish uchun tomonlar hukumatlararo ishchi guruhini jonlantirish va keyingi uchrashuvni biznes-forum bilan birgalikda o’tkazishga kelishib oldilar.
Mintaqalararo munosabatlarni kengaytirish bo’yicha harakatlar doirasida ikkala tomon ham ikkala tomon ham Lombargy gubernatori Atpario Fontana va birinchi mintaqaviy forumning rejalashtirilgan tashriflari davomida aniq natijalarga erishish muhimligini ta’kidladilar.
Ta’lim O’zbekistondagi Tasia universitetining filialini ochish va Piza, TRENSI, ROMATOR VA KAI FOSSIdagi universitetlar bilan ikki tomonlama dasturlarni ochishni qo’llab-quvvatladi.
Ikkala mamlakat ham O’zbekistonda Italiya madaniyat kunlarini o’tkazishga kelishib oldilar.
Tashrifning yaroqliligi mehnat muhojirlari sohasida tizimli hamkorlikni barpo etish to’g’risida shartnoma imzolandi.
Uchrashuv yakunida barcha shartnomalar tuzish uchun keng qamrovli yo’l xaritasini tayyorlashga rozi bo’ldi.
Muzokaralar yakunida Prezident Shavkat Mirziyoyev va Bosh vazir Xigjia Meloniy strategik sheriklik munosabatlarini mustahkamlash bo’yicha qo’shma deklaratsiyani qabul qildi.
Rasmiy imzolash marosimi bir nechta shartnomalar uchun o’tkazildi, shu jumladan:
Investitsiyalarni rag’batlantirish va o’zaro himoya qilish. Strategik ahamiyatli xom ashyo sohasidagi hamkorlik. Odamlarning migratsiyasi va erkin harakatlanishi; Barqaror rivojlanish, atrof-muhitni muhofaza qilish va madaniy merosni saqlash bo’yicha hamkorlik. Iqlim fondi va Italiya agrar birlashmasi va yashil rivojlanish sohasidagi Sogesid va Ansaldo kabi kompaniyalar bilan hamkorlik. TASASA, PISA va Turin universiteti bilan ikki tomonlama shartnomalar.
Bundan tashqari, Italiya milliy ilmiy kengashi, Simest, Danieli, Perugia universiteti va boshqa tashkilotlar tomonidan bir qator hujjatlar imzolandi.
Oliy darajadagi tashrifning oxirgi qismi sifatida, Samarqanddagi xalqaro konferentsiya markazida tantanali tadbir bo’lib o’tdi, shahar ko’chalarini Rimga bag’ishladi.
Prezident Mirziyoev ushbu Qaror hozirgi yuqori darajadagi strategik sheriklik, chuqur tarixiy va madaniy aloqalarni aks ettiradi va O’zbekiston va Italiya xalqi o’rtasida do’stlik va o’zaro hurmatni aks ettiradi.
Siyosat
Shavkat Mirziyoyev ilgari surgan rezolyusiya BMTda ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilindi
O‘zbekiston Prezidentining yana bir global tashabbusi BMTda keng e’tirof etildi va qabul qilindi
Nyu-York shahridagi BMT Bosh Assambleyasi tomonidan «Ijtimoiy rivojlanishni jadallashtirishda parlamentlarning rolini kuchaytirish to‘g‘risida»gi muhim rezolyusiya a’zo davlatlarning mutlaq ko‘pchilik ovozi bilan qabul qilindi.
Ushbu tashabbus ilk bor O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev tomonidan 2020 yil sentyabr oyida BMT Bosh Assambleyasining 75-sessiyasidagi nutqida ilgari surilgan edi. Oradan o‘tgan davr mobaynida o‘zbek diplomatiyasining faol va izchil sa’y-harakatlari natijasida mazkur g‘oya xalqaro miqyosda yagona hujjat shakliga keltirildi va jahon hamjamiyati tomonidan to‘liq qo‘llab-quvvatlandi.
Rezolyusiyada nimalar aks etgan va u nima uchun muhim?
O‘zbekiston tajribasi. Hujjatda Toshkent shahrida Parlamentlararo Ittifoqning 150-Assambleyasi muvaffaqiyatli o‘tkazilgani va unda qabul qilingan Toshkent deklaratsiyasi alohida e’tirof etildi.
Ijtimoiy tenglik va yoshlar. Hujjat parlamentlar faoliyatida ayollar va yoshlar ishtirokini kengaytirish, rivojlanayotgan davlatlarni qo‘llab-quvvatlash hamda ijtimoiy sohada xalqaro hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan.
Dunyo mamlakatlarining yakdil qo‘llab-quvvatlashi. Rezolyusiyani qabul qilish uchun o‘tkazilgan ovoz berish jarayonida 167 ta davlat uni yoqlab ovoz berdi. Dunyoning 61 ta davlati, jumladan Avstriya, Germaniya, Xitoy, Yaponiya, Janubiy Koreya, Braziliya va Ispaniya kabi mamlakatlar O‘zbekiston tashabbusiga hammuallif sifatida maydonga chiqdi.
Aytish mumkinki, BMT Bosh Assambleyasi tomonidan ushbu rezolyusiyaning qabul qilinishi Yangi O‘zbekiston tomonidan yuritilayotgan ochiq, konstruktiv va inson manfaatlariga qaratilgan tashqi siyosatning, shuningdek, Davlatimiz rahbarining global tashabbuslari xalqaro maydonda yuksak e’tirof etilayotganining yaqqol isbotidir.
Siyosat
Geosiyosiy muvozanat san’ati va yangi mintaqaviy voqelik
Xitoylarga nisbat beriladigan mashhur naql bor: «O‘tish davrida yashashdan Xudo saqlasin». Bu iboraning aniq manbasi bahsli bo‘lsa-da, uning mazmuni bugungi dunyo voqeligini juda aniq ifodalaydi. XXI asr xalqaro munosabatlari shunchalik murakkablashdiki, ertaga nima sodir bo‘lishini bashorat qilish tobora qiyinlashmoqda. Bir tomonda yirik davlatlar raqobati kuchaymoqda, boshqa tomonda yangi iqtisodiy va texnologik markazlar shakllanmoqda. Urushlar, sanksiyalar, savdo mojarolari va xavfsizlikka oid yangi tahdidlar xalqaro tizimni o‘zgartirib yubormoqda.
O‘zbekiston mustaqillikka erishganiga 35 yil bo‘ldi. Mamlakatning iqtisodiy yuksalish va tashqi ochiqlik yo‘li murakkab va ziddiyatli davrga to‘g‘ri kelmoqda. Bir qarashda atrofda xavf-xatarlar kam emas: shimolda geosiyosiy raqobat, janubda Afg‘oniston omili, sharq va g‘arbda esa turli iqtisodiy va siyosiy manfaatlar to‘qnashuvi mavjud. O‘zbekiston mana shunday murakkab muhitda muvozanatni saqlab qola olmoqda. Xo‘sh, bunga qanday erishmoqdamiz?
O‘zbekistonning geosiyosiy ahamiyati
Bugungi kunda Markaziy Osiyo muhim geosiyosiy hududlardan biri sifatida qaralmoqda. Mintaqa Sharq va G‘arbni, Shimol va Janubni bog‘lovchi strategik makonda joylashgan bo‘lib, tabiiyki, yirik davlatlar va iqtisodiy markazlarning diqqat markazida turibdi. O‘zbekiston mana shunday makonning markazida joylashgan davlatdir.
O‘zbekiston Markaziy Osiyoda barcha qo‘shni davlatlar bilan chegaradosh bo‘lgan yagona mamlakat bo‘lib, bu holat unga mintaqaviy integratsiya jarayonlarida muhim o‘rin tutish imkonini beradi. Shu bilan birga, aholi soni, iqtisodiy salohiyat va transport kommunikatsiyalari nuqtai nazaridan ham mamlakat mintaqaning asosiy davlatlaridan biri hisoblanadi.
O‘zbekistonning geografik joylashuvi uni Rossiya, Xitoy, Yevropa Ittifoqi, Turkiya, AQSh va Yaqin Sharq davlatlari manfaatlari kesishgan nuqtaga aylantirgan. Shu sababli mamlakat tashqi siyosatda biror kuch markaziga ortiqcha bog‘lanib qolmasdan, barcha hamkorlar bilan o‘zaro manfaatli munosabatlarni rivojlantirishga intilmoqda.
Geosiyosiy muvozanat siyosati
So‘nggi yillarda O‘zbekiston tashqi siyosatida ochiqlik va amaliy hamkorlik tamoyillari ustuvor ahamiyat kasb etdi. Mamlakat Rossiya bilan an’anaviy iqtisodiy va xavfsizlik sohalaridagi aloqalarni saqlab qolgan holda, Xitoy bilan investitsiya va infratuzilma loyihalarini kengaytirmoqda. Shu bilan birga, Yevropa davlatlari, Turkiya, Janubiy Koreya, Yaponiya hamda AQSh bilan ham munosabatlarni mustahkamlashga intilayotgani ko‘rinadi.
Bu yondashuvning asosiy maqsadi tashqi siyosiy manyovr imkoniyatlarini kengaytirish va milliy manfaatlarni himoya qilishdan iborat. Geosiyosiy muvozanat siyosati O‘zbekistonga xalqaro maydonda mustaqil qarorlar qabul qilish imkonini bermoqda.
Yangi mintaqaviy voqelik
Markaziy Osiyoda keyingi yillarda kuzatilayotgan muhim o‘zgarishlardan biri – mintaqa davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikning kuchayishidir. Ilgari mavjud bo‘lgan ayrim siyosiy va iqtisodiy kelishmovchiliklar o‘rnini muloqot va o‘zaro ishonch egallamoqda.
O‘zbekiston ushbu jarayonning asosiy tashabbuskorlaridan biri sifatida namoyon bo‘ldi. Qo‘shni davlatlar bilan chegara masalalarining hal etilishi, savdo hajmining o‘sishi, transport yo‘laklarining rivojlanishi va suv-energetika sohasidagi hamkorlik mintaqada yangi voqelikni shakllantirmoqda.
Shu bilan birga, Afg‘onistondagi vaziyat, global iqtisodiy beqarorlik, oziq-ovqat va energetika xavfsizligi kabi muammolar Markaziy Osiyo davlatlaridan yanada yaqin hamkorlikni talab qilmoqda. Bu jarayonda O‘zbekiston mintaqaviy barqarorlik va iqtisodiy integratsiyani qo‘llab-quvvatlovchi muhim aktor sifatida ishtirok etmoqda.
Iqtisodiy diplomatiyaning ahamiyati
Hozirgi davrda geosiyosiy raqobat nafaqat harbiy va siyosiy sohada, balki iqtisodiy maydonda ham kechmoqda. Shu nuqtai nazardan, O‘zbekiston tashqi siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri iqtisodiy diplomatiya hisoblanadi.
Mamlakat xalqaro transport koridorlarini rivojlantirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va tashqi savdoni diversifikatsiya qilishga katta e’tibor qaratmoqda. Trans-Afg‘on temir yo‘li, «Sharq-G‘arb» va «Shimol-Janub» transport yo‘laklari kabi loyihalar O‘zbekistonning tranzit salohiyatini oshirishga xizmat qilishi kutilmoqda. Garchi mazkur tashabbuslar turli geosiyosiy, moliyaviy va boshqa omillar tufayli kutilgan sur’atlarda rivojlanmayotgan bo‘lsa-da, ularning strategik ahamiyati kamaygani yo‘q. Aksincha, global iqtisodiy aloqalar qayta shakllanayotgan bir paytda ushbu transport yo‘laklari nafaqat O‘zbekiston, balki butun Markaziy Osiyoning jahon bozorlari bilan bog‘lanishida muhim o‘rin tutishi mumkin.
Mazkur loyihalarning to‘liq amalga oshirilishi nafaqat iqtisodiy, balki geosiyosiy nuqtai nazardan ham muhim ahamiyat kasb etadi. Demak, ularning ro‘yobga chiqishi faqat vaqt masalasi bilan bog‘liq, deb ayta olamiz.
Xulosa
Tarix shuni ko‘rsatadiki, o‘tish davrlari davlatlar uchun ham sinov, ham imkoniyat hisoblanadi. Kimdir o‘zgarishlar qurboniga aylansa, kimdir aynan shu o‘zgarishlar orqali yangi taraqqiyot bosqichiga ko‘tariladi.
Bugun O‘zbekiston ana shunday tarixiy chorrahada turibdi. Mamlakatning ko‘p vektorli diplomatiyasi, qo‘shnichilik munosabatlariga tayangan mintaqaviy siyosati va iqtisodiy ochiqlik strategiyasi unga turli geosiyosiy kuchlar o‘rtasida muvozanat saqlash imkonini bermoqda. O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan islohotlar samarasi ayniqsa tashqi siyosatda yaqqol ko‘rinyapti.
Yangi mintaqaviy voqelik sharoitida O‘zbekiston nafaqat Markaziy Osiyoning muhim davlatlaridan biri, balki Yevroosiyo makonida turli manfaatlarni uyg‘unlashtirishga qodir strategik ko‘prik sifatida ham shakllanmoqda. Demak, mamlakatning kelajakdagi muvaffaqiyati aynan shu nozik geosiyosiy muvozanatni qay darajada saqlab qola olishiga ham bog‘liq bo‘ladi.
Zafar QOSIMOV
Siyosat
Uch mamlakat Birinchi xonimlari “Altin balalik”da
O‘zbekiston Respublikasining Birinchi xonimi Ziroat Mirziyoyeva Qirg‘iz Respublikasi Birinchi xonimi Aygul Japarova hamda Ozarbayjon Respublikasi Birinchi xonimi Mehribon Aliyeva bilan birgalikda Qirg‘izistondagi mashhur “Altin balalik” reabilitatsiya markaziga tashrif buyurdilar. Mazkur oliy darajadagi tashrif uch qardosh mamlakat o‘rtasidagi ijtimoiy-gumanitar hamkorlik naqadar mustahkam ekanini yana bir bor namoyon etdi.
Tashrif davomida oliy martabali mehmonlar markazning faoliyati, bu yerda tarbiyalanuvchilar uchun yaratilgan zamonaviy shart-sharoitlar hamda tashkil etilgan mahorat darslari bilan yaqindan tanishdilar. Mehmonlar bolalar bilan samimiy muloqot qilib, ularning iste’dodiga yuqori baho berdilar. Tashrif davomida tashkil etilgan madaniy dastur barchaga o‘zgacha kayfiyat ulashdi: “Shattik” milliy raqs ansambli va yosh komuzchilar ijrosidagi chiqishlar mehmonlarda katta taassurot qoldirdi. Shuningdek, “Aqilman” iqtidorli bolalar prezident litseyi tarbiyalanuvchilari tomonidan loy va kigizdan tayyorlangan o‘ziga xos hunarmandchilik buyumlari ko‘rgazmasi namoyish etildi.
Shundan so‘ng oliy martabali mehmonlar markazning go‘zal sohil hududi va zamonaviy san’at galereyasini ko‘zdan kechirdilar. Mazkur galereyada Qirg‘izistonda o‘tkaziladigan bolalar ijodiyoti bo‘yicha xalqaro tanlovlar g‘oliblari, jumladan, o‘zbekistonlik yosh rassomlarning ham ijod namunalari taqdim etildi. Bu yosh iste’dodlarni qo‘llab-quvvatlash yo‘lidagi xalqaro hamkorlikning yorqin namunasidir.
Dasturning eng ta’sirli va ramziy voqealaridan biri O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Ozarbayjon xalqlari o‘rtasidagi mustahkam do‘stlik ramzi bo‘lgan “Do‘stlik daraxti” nomli kigiz pannosiga yakuniy bezak elementini tushirish marosimi bo‘ldi. Ushbu hamkorlikdagi ijodiy ish uch mamlakat o‘rtasidagi madaniy yaqinlik va birodarlikni aks ettiradi. Tashrif yakunida Qirg‘iz Respublikasi Birinchi xonimi tomonidan O‘zbekiston Respublikasining Birinchi xonimiga qirg‘iz xalqining azaliy an’anaviy milliy musiqa asbobi — changqoʻbiz hurmat va ehtirom ramzi sifatida tuhfa qilindi.
Ushbu tashrif O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Ozarbayjon o‘rtasidagi do‘stona aloqalar nafaqat siyosiy va iqtisodiy darajada, balki insonparvarlik, madaniyat va yosh avlod kelajagi yo‘lida ham izchil rivojlanib borayotganining yana bir yorqin isbotiga aylandi.
Siyosat
Markaziy Osiyo va Ozarbayjon yetakchilari «Boku» mehmonxonasining ochilishida qatnashdi (+foto)
Markaziy Osiyo va Ozarbayjon davlat rahbarlarining norasmiy Maslahat uchrashuvi doirasida Issiqko‘l sohilida qurilgan yangi besh yulduzli «Boku» mehmonxonasining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Marosimda davlat rahbarlari zamonaviy mehmonxona majmuasi bilan tanishib, mehmonlar dam olishi va xalqaro tadbirlarni yuqori saviyada o‘tkazish uchun yaratilgan infratuzilmani ko‘zdan kechirdilar.
Yangi mehmonxona majmuasi 17,2 gektar maydonda barpo etilgan. Uning asosini umumiy maydoni qariyb 30 ming kvadrat metr bo‘lgan yetti qavatli bino tashkil etadi.
Majmuada 120 dan ortiq xona, zamonaviy basseynlar, akvapark, sport maydonlari va turli ko‘ngilochar obyektlar joylashgan.
Siyosat
Mashhur siyosatshunosga munosib javob – Markaziy Osiyo integratsiyasi qanday kechmoqda?
1997 yilda amerikalik mashhur siyosatshunos, AQSh prezidenti Jimmi Karter ma’muriyatida milliy xavfsizlik bo‘yicha maslahatchi bo‘lgan Zbignev Bjezinski o‘zining dunyo siyosiy tafakkuriga katta ta’sir ko‘rsatgan «Buyuk shaxmat taxtasi» kitobini yozdi.
Ushbu asarda muallif XXI asrdagi asosiy geosiyosiy raqobat Yevrosiyo hududida kechishini ta’kidlab, Markaziy Osiyoni ham ana shu katta o‘yinning muhim qismi sifatida baholagan edi.
Bjezinskiy Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin paydo bo‘lgan yangi mustaqil davlatlarning kelajagi haqida fikr yuritar ekan, mintaqadagi siyosiy beqarorlik, chegara muammolari, resurslar uchun raqobat va tashqi kuchlarning ta’siri kuchayishi mumkinligidan xavotir bildirgan.
Uning tahlillarida Markaziy Osiyo ikki tomonlama xavf ostida ko‘rilgan: bir tomondan, Rossiya, Xitoy va AQSh kabi yirik kuchlar manfaatlari to‘qnashadigan hudud sifatida; ikkinchi tomondan esa yangi mustaqil davlatlar o‘rtasida ichki ziddiyatlar kelib chiqishi mumkin bo‘lgan mintaqa sifatida.
Ammo oradan 25 yildan ortiq vaqt o‘tib, bugungi voqelik Bjezinskiy tasavvur qilgan ssenariydan ancha farq qilayotganini ko‘rsatmoqda.
Markaziy Osiyo tashqi kuchlar raqobati maydoni bo‘lib qolish o‘rniga, o‘z manfaatlari va umumiy taraqqiyotini belgilay oladigan mustaqil mintaqaviy makonga aylanib bormoqda. Xo‘sh, bunga nima sabab bo‘ldi? Axir darhaqiqat o‘z vaqtida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida kelishmovchiliklar bo‘lib o‘tgan va hatto chegaralar minalashtirilgan ediku. Qanday qilib mintaqa o‘zaro raqobatchi davlatlardan integratsiya sari dadil ketayotgan hududga aylandi?
Hammasi haqida bir boshdan.
«Shaxmat taxtasi» yozilgan davr: xavotirlar uchun asos bor edi
Bjezinskiy o‘z kitobini yozgan davrda Markaziy Osiyodagi siyosiy vaziyat haqiqatan ham murakkab edi. 1990-yillarda yangi mustaqil davlatlar davlatchilik institutlarini shakllantirayotgan, iqtisodiy islohotlarni amalga oshirayotgan va tashqi siyosatda o‘z o‘rnini belgilayotgan edi. Ularda sobiq ittifoqdan qolgan bir qator muammolar mavjud bo‘lgan.
Eng avvalo, bu – chegara masalalari edi. Sovet davrida respublikalar o‘rtasidagi ma’muriy chegaralar mustaqillikdan keyin xalqaro davlat chegaralariga aylandi. Aholi aralash yashaydigan hududlar, anklavlar va tarixiy bog‘liqliklar bu masalalarni murakkablashtirdi.
Ikkinchi omil – suv va energetika masalasi edi. Yuqori oqimdagi Tojikiston va Qirg‘iziston bilan quyi oqimdagi O‘zbekiston, Qozog‘iston va Turkmaniston o‘rtasida suv resurslaridan foydalanish bo‘yicha turli qarashlar mavjud edi.
Uchinchi omil – xavfsizlik muhiti edi. Afg‘onistondagi beqarorlik, terrorizm va ekstremizm tahdidi mintaqadagi xavflarni oshirardi.
Shu sababli ayrim tahlilchilar Markaziy Osiyoda nafaqat tashqi kuchlar raqobati, balki davlatlar o‘rtasida jiddiy qarama-qarshiliklar ham yuzaga kelishi mumkinligini taxmin qilgan. Ta’kidlash kerakki, Bjezinskiy xavotirlari asossiz emas edi. Haqiqatdan ham mustaqillikning dastlabki yillarida Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasida muammolar bo‘ldi.
O‘zbekiston, Qirg‘iziston va Tojikiston munosabatlarida chegaralar, transport, suv va xavfsizlik masalalari bo‘yicha jiddiy kelishmovchiliklar kuzatildi. Davlatlar o‘rtasidagi munosabatlar sovuqlashdi, chegaralar yopildi, aholi harakati cheklandi.
Ammo mintaqada Bjezinskiy yetarlicha baholay olmagan muhim omil mavjud edi – Markaziy Osiyo xalqlarining tarixiy yaqinligi va davlatlarning o‘zaro manfaatdorligidir. Mana shu jihatlar 2016 yildan boshlab bo‘y ko‘rsata boshladi.
O‘zbekiston omili: mintaqada yangi siyosiy muhit
Markaziy Osiyodagi o‘zgarishlar haqida gapirar ekanmiz, unda O‘zbekistonning o‘rnini alohida ta’kidlab o‘tishimiz lozim bo‘ladi. 2016 yilda Shavkat Mirziyoyev O‘zbekiston Prezidenti etib saylanganidan so‘ng mamlakat tashqi siyosatida yangi bosqich boshlandi.
Yangi rahbariyatning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri – qo‘shni davlatlar bilan munosabatlarni yaxshilash, ishonchni tiklash va yaxshi qo‘shnichilik muhitini yaratish bo‘ldi.
Bu yondashuvning asosiy g‘oyasi shundan iborat ediki – Markaziy Osiyodagi barqarorlik har bir davlatning alohida muvaffaqiyati emas, balki barcha mamlakatlarning umumiy manfaatidir. O‘zbekiston mintaqa markazida joylashgani va iqtisodiy hamda demografik salohiyati yuqori bo‘lgani sababli uning tashqi siyosati butun mintaqadagi muhitga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Tojikiston va Qirg‘iziston bilan munosabatlarda burilish
Shavkat Mirziyoyev siyosati natijasida O‘zbekistonning Tojikiston va Qirg‘iziston bilan munosabatlarida sezilarli o‘zgarishlar yuz berdi. Ilgari murakkab bo‘lgan masalalar muzokara va o‘zaro manfaat asosida hal etila boshladi.
Chegara punktlari ochildi, savdo-iqtisodiy aloqalar kengaydi, xalqlar o‘rtasidagi munosabatlar tiklandi. Bu jarayon nafaqat ikki tomonlama aloqalarni yaxshiladi, balki butun Markaziy Osiyoda yangi siyosiy ishonch muhitini shakllantirdi.
Eng muhimi – davlatlar bir-birini xavf yoki raqib sifatida emas, balki taraqqiyot sherigi sifatida ko‘ra boshladi.
Hamkorlik – tashqi kuchlar o‘yiniga qarshi eng muhim kafolat
Bjezinskiyning asosiy tahlilida Markaziy Osiyo ko‘p jihatdan tashqi kuchlar manfaatlari kesishadigan hudud sifatida ko‘rilgan edi. Darhaqiqat, mintaqa Rossiya, Xitoy, AQSh, Yevropa Ittifoqi va boshqa kuchlar uchun strategik ahamiyatga ega.
Ammo bugungi tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, tashqi kuchlar raqobatiga qarshi turishda eng muhim omil – mintaqaning ichki birligi va davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikdir. Agar Markaziy Osiyo davlatlari o‘zaro kelisha olmasa, tashqi kuchlarga mintaqadagi ta’sir uchun raqobat qilish osonlashadi.
Aksincha, davlatlar umumiy manfaatlar asosida harakat qilsa, mintaqa tashqi raqobat obyekti emas, mustaqil siyosiy subyektga aylanadi. Shu ma’noda, Markaziy Osiyo davlatlari o‘rtasidagi hamkorlik nafaqat iqtisodiy taraqqiyot, balki geosiyosiy mustaqillikning ham muhim omilidir.
Yangi Markaziy Osiyo modeli
So‘nggi yillarda shakllangan yangi mintaqaviy model aynan shu tamoyilga asoslanmoqda.
Uning asosiy xususiyatlari:
– yaxshi qo‘shnichilik;
– o‘zaro ishonch;
– umumiy muammolarni birgalikda hal qilish;
– tashqi kuchlar o‘rtasidagi raqobatda mustaqil pozitsiyani saqlash.
Bu jarayon Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlarining Maslahat uchrashuvlari shakllanishiga olib keldi. Ushbu format davlatlarga o‘z muammolarini o‘zlari muhokama qilish va umumiy qarorlar ishlab chiqish imkonini berdi. Keyinchalik bu hamkorlik Ozarbayjon bilan munosabatlar orqali yanada kengaydi. Markaziy Osiyo va Ozarbayjon o‘rtasidagi yaqinlashuv transport, savdo, energetika va strategik hamkorlik sohalarida yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Xulosa: Bjezinskiyning shaxmat taxtasi o‘zgardi
Bjezinskiy o‘z davri uchun muhim va chuqur tahlil bergan edi. U Markaziy Osiyoning strategik ahamiyatini to‘g‘ri baholadi. Ammo u mintaqaning eng muhim kuchini – davlatlarning o‘zaro yaqinlashish va hamkorlik qilish salohiyatini to‘liq hisobga olmadi.
Bugun Markaziy Osiyo urush va raqobat ehtimoli yuqori bo‘lgan hudud emas, balki hamkorlik va umumiy taraqqiyot g‘oyasi kuchayib borayotgan mintaqadir. Bu o‘zgarishda O‘zbekistonning yangi tashqi siyosati, ayniqsa Shavkat Mirziyoyevning yaxshi qo‘shnichilik va ochiq muloqotga asoslangan yondashuvi ham muhim o‘rin tutdi. Shuningdek, Mirziyoyevning tashabbusini qo‘llab quvvatlagan qo‘shni davlatlar yetakchilarini ham alohida e’tirof etish lozim.
Bjezinskiyning «shaxmat taxtasi»dagi Markaziy Osiyo katta kuchlar o‘yinining maydoni edi. Bugun esa u tobora ko‘proq o‘z taqdirini o‘zi belgilayotgan, hamkorlikka asoslangan mustaqil mintaqaviy markazga aylanmoqda.
Zafar QOSIMOV
-
Siyosat4 days agoShavkat Mirziyoyev ilgari surgan rezolyusiya BMTda ko‘pchilik ovoz bilan qabul qilindi
-
Mahalliy5 days ago
Uzrli sabab tufayli milliy sertifikat imtihonida qatnasholmaganlarga to‘lov qaytariladi
-
Mahalliy4 days ago
Toshkentning 10 ta tuman hokimiga nisbatan xizmat tekshiruvi o‘tkaziladi
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekistonning Markaziy Osiyo va Ozarbayjon bilan savdosi keskin o‘sdi
-
Jamiyat3 days ago
Endi boshpanasizlar Ijtimoiy markazlarga sud qarorisiz joylashtiriladi
-
Sport3 days ago
Husanovning yillik maoshi taxminan 7,5 million yevroga yetadi
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti 1 kvadrillion so‘mdan oshdi
-
Iqtisodiyot3 days ago
Dollar kursi 11 900 so‘mdan tushib ketdi
