Iqtisodiyot
O‘zbek startaplarining katta kompaniyalarga aylanishiga nimalar to‘sqinlik qiladi?
Venchur investor odatiy xatolar va mahalliy ekotizimga nimalar yetishmasligi haqida
O‘zbekiston venchur bozori shakllanishining dastlabki bosqichini boshdan kechirmoqda. Ilk fondlar paydo bo‘lmoqda, akseleratorlar tanlovlar o‘tkazmoqda, startaplar pitch-sessiyalarga chiqmoqda. Ammo hozircha tizimli yutuqlar kam: aksariyat loyihalar birinchi yildan o‘ta olmaydi, yashab qolganlari esa kamdan-kam hollarda mamlakat chegarasidan tashqariga chiqadi.
Kun.uz venchur investori, Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi asoschisi va venchur fondining sobiq direktori Azizbek Qurbonov bilan suhbatlashdi. Suhbat davomida o‘zbek startaplarining odatiy xatolari va mahalliy ekotizim rivojlanishiga nimalar yetishmayotgani haqida so‘z bordi.
Birinchi muammo: tajribaga ega bo‘lmasdan startap boshlash
Eng keng tarqalgan xatolardan biri shuki, asoschilar o‘zlari hech qachon ishlamagan sohada startap boshlashadi. Logistikada tajribasi yo‘q odam yetkazib berish xizmatini ochadi. Ishlab chiqarish jarayonlarini tushunmaydigan jamoa zavodlar uchun ERP-ttizim ishlab chiqadi.
«Odamlar bu sohada hech narsa qilmagan, hech qayerda ishlamagan, lekin aynan shu tarmoq uchun mahsulot ishlab chiqarishga qaror qilishadi. Buning ustiga, jamoada tegishli tajribaga ega maslahatchi ham bo‘lmaydi. Ish bunday bo‘lmaydi», — deydi Qurbonov.
Rivojlangan bozorlarda ishlaydigan yechimlar allaqachon bir necha bor sinovdan o‘tgan. Interfeys dizayni, mahsulotlarni ishga tushirish tartibi, monetizatsiya modellari: bularning barchasini xorijlik raqobatchilar misolida o‘rganish mumkin. Ammo sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunmasdan turib shunchaki nusxa olish samara bermaydi.
Ikkinchi muammo: asoschilar orasidagi nizolar
Venchur bozori statistikasi shuni ko‘rsatadiki, asoschilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar startaplarning erta bosqichdayoq yopilib ketishiga olib keluvchi asosiy sabablardan biridir. Biznesda sheriklik madaniyati endigina shakllanib borayotgan O‘zbekiston sharoitida bu muammo ayniqsa keskin hisoblanadi.
Asoschilar har kuni 10–12 soat vaqtni birga o‘tkazadilar. Birgalikda pulsiz davrlarni boshdan kechirishadi, investitsiyalar jalb qilishadi, murakkab qarorlarni birgalikda qabul qilishadi. Qadriyatlar yoki ishga yondashuvda o‘zaro mos kelmaslik juda tez namoyon bo‘ladi va ko‘pincha loyiha yakunlanishiga olib keladi.
Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Loyiha Asoschilarning operatsion vazifalarga shaxsan o‘zlari kirishishlari tufayli bir million dollarlikdan ortiq o‘n minglab polislar sotishga erishdi: ular Yandeks.Metrika orqali foydalanuvchilar xulqini tahlil qildilar, sessiyalar yozuvlarini o‘rgandilar va konversiyani bosqichma-bosqich yaxshilab bordilar. Natija: konversiya 1–2%dan 25%ga o‘sdi.
Uchinchi muammo: boshidanoq yirik jamoa
Ilgari korporatsiyada ishlaganlar ko‘pincha o‘zlari o‘rganib qolgan boshqaruv modelini startapga ko‘chirishadi: katta jamoalarni yollashadi, iyerarxiya tuzishadi, bo‘limlar tashkil etishadi. Lekin startap korporatsiya emas. Dastlabki bosqichda xodimlar soni emas, balki o‘zaro hamkorlikning tezligi va sifati muhim.
«Gap odamlar sonida emas, balki ularning sifati va bir-birlari bilan qanday hamkorlik qilishida. Shunchaki zo‘r mutaxassislarni bir xonaga to‘plab natija kutish mumkin emas», — deydi Qurbonov.
Amaliyotning ko‘rsatishicha, loyiha boshida ikki-besh kishilik jamoalar samaraliroq ishlaydi. Kelishuvlar kamroq, qarorlar tezroq, muloqot esa soddaroq bo‘ladi. Jamoani kengaytirish faqat ish beradigan mahsulot topilganidan va talab tasdiqlanganidan keyingina ma’noli bo‘ladi.
To‘rtinchi muammo: tegishli tajribaga ega yetakchilar tanqisligi
O‘zbekistonda startapning boshidan to uni kengaytirishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan boshqaruvchilar yetishmaydi. Tajribali menejerlarning ko‘pchiligi qaror qabul qilishning butunlay o‘zgacha mantig‘i amal qiladigan korporatsiyalar yoki davlat tuzilmalaridan chiqqan.
Shu bilan birga, o‘sib borayotgan kompaniyada aynan erta bosqichda ishlash tajribasi biznesni noldan qanday qurishni tushunish imkonini beradi. Besh kishidan ellik kishigacha o‘sgan startapda bir yil ishlash barqaror tuzilmada uch yil ishlashdan ko‘ra ko‘proq tajriba beradi.
«Hozir hamma “eks-Google”, “eks-Yandeks” deb yozadi. Lekin agar kimdir katta kompaniyaga bir yil avval kelgan bo‘lsa, u kompaniyaning qanday o‘sganini ko‘rmagan. U tizim yaratish emas, balki tizimda ishlash tajribasiga ega», — deya ta’kidlaydi investor.
O‘zbekiston va Qozog‘iston: besh yillik farq
Qozog‘iston venchur ekotizimini rivojlantirishni avvalroq boshladi. «Astana» xalqaro moliya markazi (MFsA) kompaniyalarga inglizcha huquq bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish imkonini beradi, bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb etishni osonlashtiradi va xalqaro fondlar uchun tushunarli.
Qozog‘istonda Google for Startups, 500 Startups kabi xalqaro akseleratorlar avvalroq paydo bo‘ldi. Ko‘plab texnologik kompaniyalarning mintaqaviy shtab-kvartiralari Olmaota yoki Ostonada joylashgan.
O‘zbekistonda taqqoslanadigan infratuzilma shakllanishi kechroq boshlangan, biroq vaziyat tez sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. 2025 yilda mamlakatda Enterprise Uzbekistan markazi ishga tushirildi va uning rezidentlari ingliz huquqi asosidagi faoliyat yuritishi mumkin. Bu xorijiy investorlar bilan ishlashni soddalashtirishi va xalqaro fondlar ishonchini oshirishi kutilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribaga ega mutaxassislar qaytmoqda, dastlabki mahalliy fondlar paydo bo‘lmoqda va professional hamjamiyat shakllanmoqda.
«O‘zbekistonga besh yil vaqt bering va natijani ko‘rasiz. Kerakli odamlar qaytib kelmoqda, startaplar yaratmoqda, muhim mavqeni egallamoqda. Biz endi boshlamoqdamiz», — deydi Qurbonov.
Ekotizimga nimalar kerak
Bozor qatnashchilari rivojlanish uchun bir nechta omillarni ajratib ko‘rsatishadi.
Ishtirokchilarning ko‘pligi. Startaplar, fondlar va akseleratorlar orasidagi sog‘lom raqobat sifatga ta’sir ko‘rsatadi. Ishtirokchilar kam ekan, bozor «issiqxona» bo‘lib qolaveradi.
Ishtirokchilar orasidagi aloqalar. Startaplar investorlarga chiqishi kerak, investorlarga sifatli loyihalar kerak, har ikki tarafga davlat tomonidan belgilangan qoidalar tushunarli bo‘lishi zarur.
Tezlik madaniyati. «Biznesda hamma narsani tez amalga oshirish kerak. O‘ylaydigan ko‘p, lekin tez bajaradiganlar sanoqli», — deydi Qurbonov.
Muvaffaqiyatsizliklarga toqat qilish. Rivojlangan bozorlarda startapning inqirozga uchrashi tadbirkorlikning bir qismi hisoblanadi. O‘zbekistonda muvaffaqiyatsizlik hali ham shaxsiy inqiroz deb qabul qilinadi, bu esa tavakkalchilikni susaytiradi.
Xulosalar
O‘zbekiston venchur bozori shakllanish bosqichida turibdi. Birinchi startaplar allaqachon ishga tushirishdan kengayishgacha yoki yopilishgacha bo‘lgan davrdan o‘tdi, tahlil qilish mumkin bo‘lgan mahalliy tajriba paydo bo‘ldi.
Odatiy xatolar (tajribasiz ish boshlash, Asoschilarning kelishmovchiligi, jamoani erta kengaytirish) dunyodagi barcha yosh bozorlarga xos. Bularni tushunish tadbirkorlarning keyingi avlodi uchun vaqt va resurslarni tejashga yordam beradi.
Asosiy savol shuki, ekotizim ishtirokchilar sonini oshira oladimi va qo‘shni bozorlarga mos keladigan infratuzilmani yarata oladimi? Ilk natijalarni kelgusi uch-besh yil ichida ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi.
Markaziy bank 2026-yil 28-apreldan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 52,48 so‘mga oshib, 12 072,96 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 128,95 so‘mga oshdi va 14 177,28 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 360,07 so‘m bo‘ldi (+152,86).
Rossiya rubli 161,17 so‘m etib belgilandi (+2,40).
Prezident Shavkat Mirziyoyev Farg‘ona viloyatiga tashrifi chog‘ida «Quva Agrostar» korxonasi faoliyati bilan tanishdi.
Mamlakatimiz qishloq xo‘jaligida mahsulotni yetishtiribgina qolmay, yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish, qayta ishlash va eksportga yo‘naltirish hajmlarini oshirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu maqsadda «Uzagrostar xolding» kompaniyasi tashkil etilib, uning ta’sischiligida 21 ta tumanda ixtisoslashtirilgan agrar majmualar ish boshladi.
Sohadagi asosiy muammolardan biri ishlab chiqarish zanjirining tarqoqligi edi. Dehqon mahsulot yetishtirar, ammo uni saqlash, saralash, qadoqlash va tashqi bozorga chiqarish imkoniyati cheklangan edi. Ixtisoslashgan agrokomplekslar esa aynan shu bo‘shliqni to‘ldirmoqda.
Ulardan biri «Quva Agrostar» korxonasi. Quva tumanida joylashgan majmua yiliga 12 turdagi 5 ming tonna mahsulotni yetishtirishdan tortib, saqlash, qayta ishlash, qadoqlash va eksportgacha bo‘lgan jarayonlarni yagona zanjirda birlashtirgan.
Korxonaning Italiya, Ispaniya, Germaniya va Xitoydan keltirilgan zamonaviy texnologiyalari va Global GAP, ISO 22000, Halal va HACCP kabi xalqaro sertifikatlari mahsulot sifati va milliy brendga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Tizimli yondashuv natijasida 2025-yilda ilk bor Yaponiya va Janubiy Koreya kabi talabchan bozorlarga aviatransport orqali mahsulot eksport qilindi. Joriy yilda 25 million dollarlik mahsulotni tashqi bozorga yetkazish rejalashtirilgan.
Tumandagi 33 ta mahalladan 3 mingta xonadon va 1 mingta dehqon xo‘jaligi bilan kooperatsiya aloqalari yo‘lga qo‘yilgan. Odamlarga 10 sotix tomorqadan 250 million so‘mgacha daromad olish amaliyoti o‘rgatilmoqda.
Shu yerning o‘zida aholiga tomorqadan samarali foydalanishni o‘rgatish va mahallalarni chuqur ixtisoslashtirish borasida amalga oshirilayotgan ishlar taqdimot qilindi.
Tomorqa shunchaki qo‘shimcha daromad manbai emas, balki oilaviy tadbirkorlikning samarali yo‘nalishiga aylanishi muhim ekani ta’kidlandi. Aholiga urug‘ tanlash, agrotexnik tadbirlarni to‘g‘ri bajarish, sifatli hosil olish, mahsulotni bozor talabiga mos holda tayyorlash va eksport standartlariga muvofiq qadoqlash bo‘yicha amaliy ko‘nikmalar berish zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.
Davlatimiz rahbari «Quva Agrostar» erishgan natijalarni yuqori baholab, yerdan samarali foydalanish, mahsulotni chuqur qayta ishlash va eksportga yo‘naltirish orqali yuqori qo‘shilgan qiymat yaratish, eng muhimi, dehqon va tomorqa egalari daromadini sezilarli darajada oshirish muhim ekanini ta’kidladi. Shu maqsadda Farg‘ona viloyatida 50 ming gektar yer maydonida tajriba tariqasida ilg‘or agrotexnologiyalarga asoslangan qishloq xo‘jaligi tizimi joriy etilishi belgilandi.
Elektron tijoratda shikoyatlar soni ortib bormoqda. Raqobat qo‘mitasi vaziyatni tahlil qilib, nizolarni tezkor hal etish uchun yangi mexanizmni taklif qildi.
O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot rivoji bilan elektron tijorat jadal kengayib, onlayn xaridlar aholi hayotining muhim qismiga aylandi. Shu bilan birga, iste’molchilar va tadbirkorlar o‘rtasidagi munosabatlarda turli nizolar ham ko‘paymoqda.
Ma’lum qilinishicha, 2026-yil birinchi choragi yakuniga ko‘ra, elektron tijorat platformalari bo‘yicha 111 ta sub’yektga nisbatan jami 1 657 ta murojaat kelib tushgan. Ularning asosiy qismi tovar sifati — 602 ta holat (36,3 foiz), to‘lov munosabatlari — 278 ta (16,8 foiz) va yetkazib berish jarayonlari — 188 ta (11,3 foiz) bilan bog‘liq.
Murojaatlarni ko‘rib chiqish natijasida 983 ta yoki 60 foizi ijobiy hal etilgan. Shuningdek, iste’molchilar foydasiga 350 mln so‘mga yaqin mahsulotlar almashtirilgan yoki qayta hisob-kitob qilingan.
Tahlillarga ko‘ra, shikoyatlarning katta qismi bozor yetakchilari hissasiga to‘g‘ri kelmoqda. Xususan, Uzum Market bo‘yicha 490 ta murojaat qayd etilgan bo‘lib, asosiy muammolar tovar sifati va yetkazib berish bilan bog‘liq. Uzum Nasiya bo‘yicha 391 ta, Alif xizmatlari bo‘yicha 52 ta murojaat moliyaviy hisob-kitoblar va qarzdorlik masalalari bilan bog‘liq ekani aniqlangan.
Ijtimoiy tarmoqlarda rasmiy murojaatlar kamroq bo‘lsa-da, bu segmentda firibgarlik va qaytarib bo‘lmaydigan to‘lovlar xavfi yuqori ekani qayd etilmoqda. Ayniqsa, tovarning tavsifga mos kelmasligi, to‘lov shaffofligi va logistikadagi uzilishlar asosiy muammo bo‘lib qolmoqda.
Raqobat qo‘mitasi ushbu muammolarni bartaraf etish uchun xalqaro tajribalarga tayanilgan qator yechimlarni taklif qildi. Jumladan, xaridor tovarni tasdiqlamaguncha mablag‘ni ushlab turuvchi «escrow» to‘lov tizimini joriy etish muhim deb baholanmoqda.
Shuningdek, platformalarda avtomatlashtirilgan nizolarni hal qilish — tezkor «arbitraj» tizimini yaratish, hamda sotuvchilar reytingi va javobgarligini kuchaytirish zarurligi ta’kidlandi.
O‘zbekistonda 2026-yil 24-aprel holatida 2,1 ming nafar tadbirkorga yuqori barqarorlik reytingi berilgan. Ulardan 335 ta sub’yekt eng yuqori AAA darajasini olgani ma’lum bo‘ldi.
Qayd etilishicha, barqarorlikni baholash tizimi joriy etilganidan beri yuqori reytingga ega tadbirkorlar soni 1,3 barobarga oshgan. Bu biznes muhitida muayyan ijobiy siljishlar kuzatilayotganini ko‘rsatadi.
Shu bilan birga, umumiy manzarada farqlar saqlanib qolmoqda. Xususan, 64,4 ming tadbirkor o‘rta barqarorlik toifasiga kiritilgan bo‘lsa, 226,2 mingta sub’yekt qoniqarli darajada baholangan. 294,7 mingta tadbirkor esa past reytingga ega deb topilgan.
Yuqori reytingga ega tadbirkorlarning eng katta qismi savdo sohasiga to‘g‘ri keladi. Bu yo‘nalishda 690 ta korxona yuqori barqarorlik ko‘rsatkichiga erishgan.
Undan keyin xizmat ko‘rsatish sohasi 654 ta korxona bilan ikkinchi o‘rinni egallagan. Sanoat sohasida 506 ta tadbirkor yuqori reyting olgani qayd etilgan. Qishloq xo‘jaligi va qurilish sohalarida esa bu ko‘rsatkich ancha past. Mos ravishda 106 ta va 59 ta korxona yuqori barqarorlik toifasiga kiritilgan. Bu sohalarda tizimli muammolar saqlanayotganini anglatadi.
Hududlar bo‘yicha tahlil qilinganda, eng yuqori ko‘rsatkich Toshkent shahriga to‘g‘ri keladi. Poytaxtda 709 ta tadbirkor yuqori reytingga ega. Toshkent viloyatida bu ko‘rsatkich 258 tani tashkil etgan. Samarqand viloyatida 180 ta, Farg‘ona viloyatida esa 152 ta tadbirkor yuqori barqarorlik darajasini qo‘lga kiritgan.
Humo kartalari bo‘yicha 13131 raqamidan kiruvchi SMS-xabar narxi 84,2 so‘m miqdorida saqlanib qolinadi. Avvalroq, 1 maydan boshlab narxlar 168,4 so‘mga oshirilishi haqida xabar berilgandi.
Foto: Sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan surat
Octotelecom kontent-provayderi Humo kartalari bo‘yicha 13131 qisqa raqamidan yuboriladigan SMS-xabarnomalar narxi 1 maydan boshlab 168,4 so‘mga oshirilishi haqida xabar bergandi. Bu iste’molchilarning e’tirozlariga sabab bo‘ldi.
Shundan so‘ng Humo to‘lov tizimi operatori bo‘lgan Milliy banklararo protsessing markazi narx avvalgi darajada saqlanib qolinishini e’lon qildi.
Kompaniya foydalanuvchilar murojaatlari va xizmat ahamiyatini inobatga olib, Octotelecom’ga amaldagi tarifni saqlab qolish bo‘yicha rasmiy xat yuborgan. Qo‘shimcha tahlil natijasida uni o‘zgarishsiz qoldirish to‘g‘risida qaror qabul qilindi.
«Qo‘shimcha tahlillar va Octotelecom bilan konstruktiv muloqot yakunlariga ko‘ra, amaldagi tarifni saqlab qolish to‘g‘risida qaror qabul qilindi. 2026 yil 1 maydan boshlab 13131 raqamidan keluvchi bitta kiruvchi SMS-xabar narxi o‘zgarmaydi va 84,2 so‘mni tashkil etadi», deyiladi xabarda.
Dollar va yevro kursi birdan ko‘tarildi
Saida Mirziyoyeva Samarqanddagi bir qator infratuzilma loyihalari bilan tanishdi (foto)
Quvasoydagi korxona 25 mln dollarlik mahsulotni tashqi bozorga chiqaradi
-
Iqtisodiyot5 days ago
Markaziy bank: 24-aprelda dollar pasayadi
-
Iqtisodiyot4 days ago“QQSni oson qaytarib olish ta’minlanmasa, stavkani 6 foizga tushirishni taklif qilamiz” – Davron Vahobov
-
Dunyodan4 days ago
Buyuk Britaniyada “chekmaydigan avlod” dunyoga keldi
-
Iqtisodiyot4 days agoQirg‘iziston ilk marta Yevropa Ittifoqining sanksiyalarni chetlab o‘tishga qarshi kurashish mexanizmiga tushdi
-
Dunyodan4 days ago
Eron oliy rahbari yuzi va oyog‘idan jiddiy jarohat oldi
-
Dunyodan5 days agoFiribgarlar Hormuzdan yetkazib berishni va’da qilayotganga o’xshaydi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev Mirzo Ulug‘bek tumani hokimligiga tashrif buyurdi
-
Siyosat3 days agoYevropa Ittifoqi Rossiya mudofaa sanoatiga xomashyo yetkazib bergan ikki O‘zbekiston shirkatiga sanksiyalar kiritdi