Iqtisodiyot
O‘zbek startaplarining katta kompaniyalarga aylanishiga nimalar to‘sqinlik qiladi?
Venchur investor odatiy xatolar va mahalliy ekotizimga nimalar yetishmasligi haqida
O‘zbekiston venchur bozori shakllanishining dastlabki bosqichini boshdan kechirmoqda. Ilk fondlar paydo bo‘lmoqda, akseleratorlar tanlovlar o‘tkazmoqda, startaplar pitch-sessiyalarga chiqmoqda. Ammo hozircha tizimli yutuqlar kam: aksariyat loyihalar birinchi yildan o‘ta olmaydi, yashab qolganlari esa kamdan-kam hollarda mamlakat chegarasidan tashqariga chiqadi.
Kun.uz venchur investori, Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi asoschisi va venchur fondining sobiq direktori Azizbek Qurbonov bilan suhbatlashdi. Suhbat davomida o‘zbek startaplarining odatiy xatolari va mahalliy ekotizim rivojlanishiga nimalar yetishmayotgani haqida so‘z bordi.
Birinchi muammo: tajribaga ega bo‘lmasdan startap boshlash
Eng keng tarqalgan xatolardan biri shuki, asoschilar o‘zlari hech qachon ishlamagan sohada startap boshlashadi. Logistikada tajribasi yo‘q odam yetkazib berish xizmatini ochadi. Ishlab chiqarish jarayonlarini tushunmaydigan jamoa zavodlar uchun ERP-ttizim ishlab chiqadi.
«Odamlar bu sohada hech narsa qilmagan, hech qayerda ishlamagan, lekin aynan shu tarmoq uchun mahsulot ishlab chiqarishga qaror qilishadi. Buning ustiga, jamoada tegishli tajribaga ega maslahatchi ham bo‘lmaydi. Ish bunday bo‘lmaydi», — deydi Qurbonov.
Rivojlangan bozorlarda ishlaydigan yechimlar allaqachon bir necha bor sinovdan o‘tgan. Interfeys dizayni, mahsulotlarni ishga tushirish tartibi, monetizatsiya modellari: bularning barchasini xorijlik raqobatchilar misolida o‘rganish mumkin. Ammo sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunmasdan turib shunchaki nusxa olish samara bermaydi.
Ikkinchi muammo: asoschilar orasidagi nizolar
Venchur bozori statistikasi shuni ko‘rsatadiki, asoschilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar startaplarning erta bosqichdayoq yopilib ketishiga olib keluvchi asosiy sabablardan biridir. Biznesda sheriklik madaniyati endigina shakllanib borayotgan O‘zbekiston sharoitida bu muammo ayniqsa keskin hisoblanadi.
Asoschilar har kuni 10–12 soat vaqtni birga o‘tkazadilar. Birgalikda pulsiz davrlarni boshdan kechirishadi, investitsiyalar jalb qilishadi, murakkab qarorlarni birgalikda qabul qilishadi. Qadriyatlar yoki ishga yondashuvda o‘zaro mos kelmaslik juda tez namoyon bo‘ladi va ko‘pincha loyiha yakunlanishiga olib keladi.
Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Loyiha Asoschilarning operatsion vazifalarga shaxsan o‘zlari kirishishlari tufayli bir million dollarlikdan ortiq o‘n minglab polislar sotishga erishdi: ular Yandeks.Metrika orqali foydalanuvchilar xulqini tahlil qildilar, sessiyalar yozuvlarini o‘rgandilar va konversiyani bosqichma-bosqich yaxshilab bordilar. Natija: konversiya 1–2%dan 25%ga o‘sdi.
Uchinchi muammo: boshidanoq yirik jamoa
Ilgari korporatsiyada ishlaganlar ko‘pincha o‘zlari o‘rganib qolgan boshqaruv modelini startapga ko‘chirishadi: katta jamoalarni yollashadi, iyerarxiya tuzishadi, bo‘limlar tashkil etishadi. Lekin startap korporatsiya emas. Dastlabki bosqichda xodimlar soni emas, balki o‘zaro hamkorlikning tezligi va sifati muhim.
«Gap odamlar sonida emas, balki ularning sifati va bir-birlari bilan qanday hamkorlik qilishida. Shunchaki zo‘r mutaxassislarni bir xonaga to‘plab natija kutish mumkin emas», — deydi Qurbonov.
Amaliyotning ko‘rsatishicha, loyiha boshida ikki-besh kishilik jamoalar samaraliroq ishlaydi. Kelishuvlar kamroq, qarorlar tezroq, muloqot esa soddaroq bo‘ladi. Jamoani kengaytirish faqat ish beradigan mahsulot topilganidan va talab tasdiqlanganidan keyingina ma’noli bo‘ladi.
To‘rtinchi muammo: tegishli tajribaga ega yetakchilar tanqisligi
O‘zbekistonda startapning boshidan to uni kengaytirishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan boshqaruvchilar yetishmaydi. Tajribali menejerlarning ko‘pchiligi qaror qabul qilishning butunlay o‘zgacha mantig‘i amal qiladigan korporatsiyalar yoki davlat tuzilmalaridan chiqqan.
Shu bilan birga, o‘sib borayotgan kompaniyada aynan erta bosqichda ishlash tajribasi biznesni noldan qanday qurishni tushunish imkonini beradi. Besh kishidan ellik kishigacha o‘sgan startapda bir yil ishlash barqaror tuzilmada uch yil ishlashdan ko‘ra ko‘proq tajriba beradi.
«Hozir hamma “eks-Google”, “eks-Yandeks” deb yozadi. Lekin agar kimdir katta kompaniyaga bir yil avval kelgan bo‘lsa, u kompaniyaning qanday o‘sganini ko‘rmagan. U tizim yaratish emas, balki tizimda ishlash tajribasiga ega», — deya ta’kidlaydi investor.
O‘zbekiston va Qozog‘iston: besh yillik farq
Qozog‘iston venchur ekotizimini rivojlantirishni avvalroq boshladi. «Astana» xalqaro moliya markazi (MFsA) kompaniyalarga inglizcha huquq bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish imkonini beradi, bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb etishni osonlashtiradi va xalqaro fondlar uchun tushunarli.
Qozog‘istonda Google for Startups, 500 Startups kabi xalqaro akseleratorlar avvalroq paydo bo‘ldi. Ko‘plab texnologik kompaniyalarning mintaqaviy shtab-kvartiralari Olmaota yoki Ostonada joylashgan.
O‘zbekistonda taqqoslanadigan infratuzilma shakllanishi kechroq boshlangan, biroq vaziyat tez sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. 2025 yilda mamlakatda Enterprise Uzbekistan markazi ishga tushirildi va uning rezidentlari ingliz huquqi asosidagi faoliyat yuritishi mumkin. Bu xorijiy investorlar bilan ishlashni soddalashtirishi va xalqaro fondlar ishonchini oshirishi kutilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribaga ega mutaxassislar qaytmoqda, dastlabki mahalliy fondlar paydo bo‘lmoqda va professional hamjamiyat shakllanmoqda.
«O‘zbekistonga besh yil vaqt bering va natijani ko‘rasiz. Kerakli odamlar qaytib kelmoqda, startaplar yaratmoqda, muhim mavqeni egallamoqda. Biz endi boshlamoqdamiz», — deydi Qurbonov.
Ekotizimga nimalar kerak
Bozor qatnashchilari rivojlanish uchun bir nechta omillarni ajratib ko‘rsatishadi.
Ishtirokchilarning ko‘pligi. Startaplar, fondlar va akseleratorlar orasidagi sog‘lom raqobat sifatga ta’sir ko‘rsatadi. Ishtirokchilar kam ekan, bozor «issiqxona» bo‘lib qolaveradi.
Ishtirokchilar orasidagi aloqalar. Startaplar investorlarga chiqishi kerak, investorlarga sifatli loyihalar kerak, har ikki tarafga davlat tomonidan belgilangan qoidalar tushunarli bo‘lishi zarur.
Tezlik madaniyati. «Biznesda hamma narsani tez amalga oshirish kerak. O‘ylaydigan ko‘p, lekin tez bajaradiganlar sanoqli», — deydi Qurbonov.
Muvaffaqiyatsizliklarga toqat qilish. Rivojlangan bozorlarda startapning inqirozga uchrashi tadbirkorlikning bir qismi hisoblanadi. O‘zbekistonda muvaffaqiyatsizlik hali ham shaxsiy inqiroz deb qabul qilinadi, bu esa tavakkalchilikni susaytiradi.
Xulosalar
O‘zbekiston venchur bozori shakllanish bosqichida turibdi. Birinchi startaplar allaqachon ishga tushirishdan kengayishgacha yoki yopilishgacha bo‘lgan davrdan o‘tdi, tahlil qilish mumkin bo‘lgan mahalliy tajriba paydo bo‘ldi.
Odatiy xatolar (tajribasiz ish boshlash, Asoschilarning kelishmovchiligi, jamoani erta kengaytirish) dunyodagi barcha yosh bozorlarga xos. Bularni tushunish tadbirkorlarning keyingi avlodi uchun vaqt va resurslarni tejashga yordam beradi.
Asosiy savol shuki, ekotizim ishtirokchilar sonini oshira oladimi va qo‘shni bozorlarga mos keladigan infratuzilmani yarata oladimi? Ilk natijalarni kelgusi uch-besh yil ichida ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi.
2026 yil 1 iyuldan Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatida xarid cheklarini «Soliq» mobil ilovasi orqali ro‘yxatdan o‘tkazgan fuqarolar uchun yutuqli o‘yinlar yo‘lga qo‘yiladi. Har bir tiraj g‘olibiga bosh sovrin sifatida avtomobil topshiriladi.
Qonunchilikka muvofiq, Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatidagi savdo va xizmat ko‘rsatish obektlarida amalga oshirilgan xaridlar bo‘yicha nazorat-kassa texnikasi orqali berilgan cheklar asosida yutuqli o‘yinlar tashkil etiladi.
Buning uchun xarid chekini «Soliq» mobil ilovasi orqali ro‘yxatdan o‘tkazish kifoya. Chekni ro‘yxatdan o‘tkazgan har bir shaxs avtomatik ravishda yutuqli o‘yin ishtirokchisiga aylanadi.
Qoidalarga ko‘ra, har bir yutuqli o‘yin g‘olibiga bosh sovrin sifatida avtomobil taqdim etiladi.
O‘zbekistonda raqobat sohasida tadbirkorlik sub’yektlarini tekshirish jarayonida «Xavfni tahlil etish» elektron tizimi joriy etiladi. Yangi tartibga ko‘ra, xavf darajasi past deb baholangan tadbirkorlik sub’yektlarida tekshiruvlar o‘tkazilmaydi.
Adliya vazirligi Raqobat sohasidagi vakolatli davlat organining tadbirkorlik sub’yektlarida tekshiruvlar o‘tkazish faoliyatida «Xavfni tahlil etish» elektron tizimini joriy etish to‘g‘risidagi nizomni davlat ro‘yxatidan o‘tkazdi.
Nizomga muvofiq, tadbirkorlik sub’yektlari faoliyatida qonunchilik buzilishi xavfi avtomatlashtirilgan tarzda baholanadi. Bunda davlat organlarining axborot tizimlari, statistik ma’lumotlar, jismoniy va yuridik shaxslarning murojaatlari, ommaviy axborot vositalari hamda boshqa qonuniy manbalardan olingan ma’lumotlardan foydalaniladi.
Shu bilan birga, xavf tahlili jarayonida tadbirkorlik sub’yektlaridan qo‘shimcha hujjat yoki ma’lumotlar talab qilishga yo‘l qo‘yilmaydi.
Xavf darajasi iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, raqobat, reklama, davlat xaridlari, tovar-xomashyo birjalari, shuningdek, dori vositalari va tibbiyot buyumlarining ulgurji hamda chakana savdosi sohalari bo‘yicha belgilangan mezonlar asosida baholanadi.
Natijaga ko‘ra, tadbirkorlik sub’yektlari yuqori, o‘rta va past xavf toifalariga ajratiladi. Yuqori va o‘rta xavf toifasiga kiruvchi sub’yektlarda profilaktika tadbirlari hamda tekshiruvlar qonunchilik asosida tashkil etiladi.
Past xavf toifasiga kiruvchi tadbirkorlik sub’yektlarida esa tekshiruvlar o‘tkazilmaydi.
Ayni vaqtda, elektron tizim orqali aniqlangan xavf darajasi tadbirkorlik sub’yektiga nisbatan to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir choralarini qo‘llash uchun asos hisoblanmaydi.
Kinematografiya sohasida faoliyat yurituvchi tadbirkorlik sub’yektlari endi «Xavfni tahlil etish» elektron tizimi orqali xavf darajasi bo‘yicha baholanadi. Yangi tartib tekshiruvlarni xavf darajasiga qarab tashkil etish va nazorat jarayonlarini avtomatlashtirishni nazarda tutadi.
Madaniyat vazirining buyrug‘i bilan Kinematografiya sohasidagi vakolatli davlat organining tadbirkorlik sub’yektlarida tekshiruvlar o‘tkazish faoliyatida «Xavfni tahlil etish» elektron tizimini joriy etish tartibi tasdiqlandi. Hujjat Adliya vazirligi tomonidan davlat ro‘yxatidan o‘tkazilgan.
Nizomga muvofiq, tizim tadbirkorlik sub’yektlarida qonunchilik talablari buzilishi xavfini avtomatik tarzda baholaydi. Buning uchun davlat organlarining axborot tizimlari, statistik ma’lumotlar, murojaatlar, ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa qonuniy manbalardan olingan ma’lumotlardan foydalaniladi. Bunda tadbirkorlardan qo‘shimcha hujjat yoki ma’lumot talab qilinishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Elektron tizimda baholash «ball» tizimi asosida amalga oshiriladi va tadbirkorlik sub’yektlari huquqbuzarlik xavfi yuqori, o‘rta yoki past toifalarga ajratiladi. Yuqori va o‘rta xavf toifasiga kiruvchi sub’yektlarda profilaktika tadbirlari hamda tekshiruvlar amaldagi qonunchilikka muvofiq tashkil etiladi.
Shu bilan birga, elektron tizim tomonidan aniqlangan xavf darajasi tadbirkorlik sub’yektiga nisbatan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir choralarini qo‘llash uchun asos hisoblanmaydi. Xavf tahlili jarayoni tadbirkorlik faoliyatiga to‘sqinlik qilmasligi va uning faoliyatiga bevosita aralashuvga sabab bo‘lmasligi belgilangan.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–mart oylarida O‘zbekistonda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 11,7 million so‘mni tashkil etdi.
Bu ko‘rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 6,7 foizga oshgan.
So‘nggi yillarda aholi jon boshiga YaIM hajmi izchil o‘sish dinamikasini namoyon etmoqda:
2022-yil — 5,3 mln so‘m;
2023-yil — 6,3 mln so‘m;
2024-yil — 7,5 mln so‘m;
2025-yil — 9,9 mln so‘m;
2026-yil — 11,7 mln so‘m.
Shu tariqa, so‘nggi besh yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi qariyb 2,2 barobarga oshdi.
Dunyodagi eng yirik valuta zaxiralariga ega davlatlar reytingida Osiyo mamlakatlari mutlaq ustunlik qilmoqda. Xalqaro valuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, eng yirik o‘nta zaxira egasining yettitasi aynan Osiyoda joylashgan bo‘lib, ular jahon valuta zaxiralarining qariyb uchdan ikki qismiga egalik qiladi.
Bugungi kunda eng katta valuta zaxiralariga ega davlatlar ro‘yxatiga nazar tashlansa, uning shakllanishiga qariyb 30 yil avval yuz bergan Osiyo moliyaviy inqirozi katta ta’sir ko‘rsatganini ko‘rish mumkin.
1997 yildagi Osiyo moliyaviy inqirozi xorij kapitaliga haddan tashqari qaramlik bozor beqarorligi davrida qanchalik xavfli ekanini yaqqol namoyon etdi. Shu voqeadan so‘ng ko‘plab davlatlar tashqi iqtisodiy xatarlarga qarshi himoya sifatida xalqaro valuta zaxiralarini faol to‘play boshladi.
Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ)ning International Reserves and Foreign Currency Liquidity (IRFCL) bazasiga kiritilgan, 2025 yil o‘rtalaridan 2026 yilning ikkinchi choragigacha bo‘lgan ma’lumotlar davlatlarning oltin hisobga olinmagan valuta zaxiralari bo‘yicha reytingini aks ettiradi.
Tahlillarga ko‘ra, reytingning eng muhim xususiyati — Osiyo mamlakatlarining ustunligidir. Eng yirik o‘nta valuta zaxirasiga ega davlatning yettitasi Osiyo hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu davlatlar jahon valuta zaxiralarining taxminan uchdan ikki qismini nazorat qiladi.
Mutaxassislar bu holatni o‘nlab yillar davomida eksportga yo‘naltirilgan iqtisodiy rivojlanish, tashqi savdodagi barqaror ijobiy saldo hamda davlatlar tomonidan iqtisodiyotni tashqi xatarlardan himoya qilish maqsadida yirik moliyaviy zaxiralarni shakllantirish siyosati bilan izohlaydi.
Valuta zaxiralari nima uchun kerak?
Valuta zaxiralari mamlakat uchun o‘ziga xos «moliyaviy xavfsizlik yostig‘i» vazifasini bajaradi. Zarur holatlarda markaziy banklar ushbu mablag‘lardan milliy valutani keskin qadrsizlanishdan himoya qilish, muhim import mahsulotlari uchun to‘lovlarni amalga oshirish, tashqi davlat qarzlarini qoplash hamda sarmoyadorlar ishonchini saqlab qolish uchun foydalanadi.
Zaxiralar qancha katta bo‘lsa, mamlakat tashqi iqtisodiy inqirozlarga xalqaro moliyaviy yordamsiz mustaqil qarshi tura olish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi.
Yirik valuta zaxiralari davlatlarga tashqi iqtisodiy zarbalarni yengilroq yengib o‘tish va moliya bozorlaridagi beqarorlik sharoitida investorlar ishonchini saqlab qolish imkonini beradi.
Biroq bunday zaxiralarni saqlashning ham o‘z qiymati bor. Chunki bu mablag‘lar odatda xavfsiz, ammo daromadliligi past bo‘lgan davlat obligatsiyalariga yo‘naltiriladi. Natijada ushbu resurslar milliy iqtisodiyotni rivojlantirishga sarflanmay qolishi mumkin.
Shu bois iqtisodchilarning ta’kidlashicha, hukumatlar moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sish uchun mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanish o‘rtasida muvozanatni saqlashi lozim.
O‘zbekiston bolalar huquqlari bo‘yicha xalqaro reytingda pastladi
Endi cheklarni «Soliq» ilovasiga yuklaganlar avtomobil yutib olishi mumkin
Tadbirkorlarni tekshirishning yangi tartibi belgilandi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport3 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan2 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Mahalliy5 days ago
Endi rahbarni ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri fosh qilish mumkin!
-
Dunyodan4 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Iqtisodiyot4 days ago
Dollar bir necha kunlik ko‘tarilishdan so‘ng pastladi
-
Jamiyat3 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi