Iqtisodiyot
O‘zbek startaplarining katta kompaniyalarga aylanishiga nimalar to‘sqinlik qiladi?
Venchur investor odatiy xatolar va mahalliy ekotizimga nimalar yetishmasligi haqida
O‘zbekiston venchur bozori shakllanishining dastlabki bosqichini boshdan kechirmoqda. Ilk fondlar paydo bo‘lmoqda, akseleratorlar tanlovlar o‘tkazmoqda, startaplar pitch-sessiyalarga chiqmoqda. Ammo hozircha tizimli yutuqlar kam: aksariyat loyihalar birinchi yildan o‘ta olmaydi, yashab qolganlari esa kamdan-kam hollarda mamlakat chegarasidan tashqariga chiqadi.
Kun.uz venchur investori, Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi asoschisi va venchur fondining sobiq direktori Azizbek Qurbonov bilan suhbatlashdi. Suhbat davomida o‘zbek startaplarining odatiy xatolari va mahalliy ekotizim rivojlanishiga nimalar yetishmayotgani haqida so‘z bordi.
Birinchi muammo: tajribaga ega bo‘lmasdan startap boshlash
Eng keng tarqalgan xatolardan biri shuki, asoschilar o‘zlari hech qachon ishlamagan sohada startap boshlashadi. Logistikada tajribasi yo‘q odam yetkazib berish xizmatini ochadi. Ishlab chiqarish jarayonlarini tushunmaydigan jamoa zavodlar uchun ERP-ttizim ishlab chiqadi.
«Odamlar bu sohada hech narsa qilmagan, hech qayerda ishlamagan, lekin aynan shu tarmoq uchun mahsulot ishlab chiqarishga qaror qilishadi. Buning ustiga, jamoada tegishli tajribaga ega maslahatchi ham bo‘lmaydi. Ish bunday bo‘lmaydi», — deydi Qurbonov.
Rivojlangan bozorlarda ishlaydigan yechimlar allaqachon bir necha bor sinovdan o‘tgan. Interfeys dizayni, mahsulotlarni ishga tushirish tartibi, monetizatsiya modellari: bularning barchasini xorijlik raqobatchilar misolida o‘rganish mumkin. Ammo sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunmasdan turib shunchaki nusxa olish samara bermaydi.
Ikkinchi muammo: asoschilar orasidagi nizolar
Venchur bozori statistikasi shuni ko‘rsatadiki, asoschilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar startaplarning erta bosqichdayoq yopilib ketishiga olib keluvchi asosiy sabablardan biridir. Biznesda sheriklik madaniyati endigina shakllanib borayotgan O‘zbekiston sharoitida bu muammo ayniqsa keskin hisoblanadi.
Asoschilar har kuni 10–12 soat vaqtni birga o‘tkazadilar. Birgalikda pulsiz davrlarni boshdan kechirishadi, investitsiyalar jalb qilishadi, murakkab qarorlarni birgalikda qabul qilishadi. Qadriyatlar yoki ishga yondashuvda o‘zaro mos kelmaslik juda tez namoyon bo‘ladi va ko‘pincha loyiha yakunlanishiga olib keladi.
Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Loyiha Asoschilarning operatsion vazifalarga shaxsan o‘zlari kirishishlari tufayli bir million dollarlikdan ortiq o‘n minglab polislar sotishga erishdi: ular Yandeks.Metrika orqali foydalanuvchilar xulqini tahlil qildilar, sessiyalar yozuvlarini o‘rgandilar va konversiyani bosqichma-bosqich yaxshilab bordilar. Natija: konversiya 1–2%dan 25%ga o‘sdi.
Uchinchi muammo: boshidanoq yirik jamoa
Ilgari korporatsiyada ishlaganlar ko‘pincha o‘zlari o‘rganib qolgan boshqaruv modelini startapga ko‘chirishadi: katta jamoalarni yollashadi, iyerarxiya tuzishadi, bo‘limlar tashkil etishadi. Lekin startap korporatsiya emas. Dastlabki bosqichda xodimlar soni emas, balki o‘zaro hamkorlikning tezligi va sifati muhim.
«Gap odamlar sonida emas, balki ularning sifati va bir-birlari bilan qanday hamkorlik qilishida. Shunchaki zo‘r mutaxassislarni bir xonaga to‘plab natija kutish mumkin emas», — deydi Qurbonov.
Amaliyotning ko‘rsatishicha, loyiha boshida ikki-besh kishilik jamoalar samaraliroq ishlaydi. Kelishuvlar kamroq, qarorlar tezroq, muloqot esa soddaroq bo‘ladi. Jamoani kengaytirish faqat ish beradigan mahsulot topilganidan va talab tasdiqlanganidan keyingina ma’noli bo‘ladi.
To‘rtinchi muammo: tegishli tajribaga ega yetakchilar tanqisligi
O‘zbekistonda startapning boshidan to uni kengaytirishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan boshqaruvchilar yetishmaydi. Tajribali menejerlarning ko‘pchiligi qaror qabul qilishning butunlay o‘zgacha mantig‘i amal qiladigan korporatsiyalar yoki davlat tuzilmalaridan chiqqan.
Shu bilan birga, o‘sib borayotgan kompaniyada aynan erta bosqichda ishlash tajribasi biznesni noldan qanday qurishni tushunish imkonini beradi. Besh kishidan ellik kishigacha o‘sgan startapda bir yil ishlash barqaror tuzilmada uch yil ishlashdan ko‘ra ko‘proq tajriba beradi.
«Hozir hamma “eks-Google”, “eks-Yandeks” deb yozadi. Lekin agar kimdir katta kompaniyaga bir yil avval kelgan bo‘lsa, u kompaniyaning qanday o‘sganini ko‘rmagan. U tizim yaratish emas, balki tizimda ishlash tajribasiga ega», — deya ta’kidlaydi investor.
O‘zbekiston va Qozog‘iston: besh yillik farq
Qozog‘iston venchur ekotizimini rivojlantirishni avvalroq boshladi. «Astana» xalqaro moliya markazi (MFsA) kompaniyalarga inglizcha huquq bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish imkonini beradi, bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb etishni osonlashtiradi va xalqaro fondlar uchun tushunarli.
Qozog‘istonda Google for Startups, 500 Startups kabi xalqaro akseleratorlar avvalroq paydo bo‘ldi. Ko‘plab texnologik kompaniyalarning mintaqaviy shtab-kvartiralari Olmaota yoki Ostonada joylashgan.
O‘zbekistonda taqqoslanadigan infratuzilma shakllanishi kechroq boshlangan, biroq vaziyat tez sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. 2025 yilda mamlakatda Enterprise Uzbekistan markazi ishga tushirildi va uning rezidentlari ingliz huquqi asosidagi faoliyat yuritishi mumkin. Bu xorijiy investorlar bilan ishlashni soddalashtirishi va xalqaro fondlar ishonchini oshirishi kutilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribaga ega mutaxassislar qaytmoqda, dastlabki mahalliy fondlar paydo bo‘lmoqda va professional hamjamiyat shakllanmoqda.
«O‘zbekistonga besh yil vaqt bering va natijani ko‘rasiz. Kerakli odamlar qaytib kelmoqda, startaplar yaratmoqda, muhim mavqeni egallamoqda. Biz endi boshlamoqdamiz», — deydi Qurbonov.
Ekotizimga nimalar kerak
Bozor qatnashchilari rivojlanish uchun bir nechta omillarni ajratib ko‘rsatishadi.
Ishtirokchilarning ko‘pligi. Startaplar, fondlar va akseleratorlar orasidagi sog‘lom raqobat sifatga ta’sir ko‘rsatadi. Ishtirokchilar kam ekan, bozor «issiqxona» bo‘lib qolaveradi.
Ishtirokchilar orasidagi aloqalar. Startaplar investorlarga chiqishi kerak, investorlarga sifatli loyihalar kerak, har ikki tarafga davlat tomonidan belgilangan qoidalar tushunarli bo‘lishi zarur.
Tezlik madaniyati. «Biznesda hamma narsani tez amalga oshirish kerak. O‘ylaydigan ko‘p, lekin tez bajaradiganlar sanoqli», — deydi Qurbonov.
Muvaffaqiyatsizliklarga toqat qilish. Rivojlangan bozorlarda startapning inqirozga uchrashi tadbirkorlikning bir qismi hisoblanadi. O‘zbekistonda muvaffaqiyatsizlik hali ham shaxsiy inqiroz deb qabul qilinadi, bu esa tavakkalchilikni susaytiradi.
Xulosalar
O‘zbekiston venchur bozori shakllanish bosqichida turibdi. Birinchi startaplar allaqachon ishga tushirishdan kengayishgacha yoki yopilishgacha bo‘lgan davrdan o‘tdi, tahlil qilish mumkin bo‘lgan mahalliy tajriba paydo bo‘ldi.
Odatiy xatolar (tajribasiz ish boshlash, Asoschilarning kelishmovchiligi, jamoani erta kengaytirish) dunyodagi barcha yosh bozorlarga xos. Bularni tushunish tadbirkorlarning keyingi avlodi uchun vaqt va resurslarni tejashga yordam beradi.
Asosiy savol shuki, ekotizim ishtirokchilar sonini oshira oladimi va qo‘shni bozorlarga mos keladigan infratuzilmani yarata oladimi? Ilk natijalarni kelgusi uch-besh yil ichida ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev G‘uzor tumanida «Qashqadaryo Jingu» korxonasi tomonidan Shinjon usulida paxta yetishtirilayotgan dalada bo‘ldi.
Davlatimiz rahbariga chigit ekish, g‘o‘zani sug‘orish va parvarishlashda qo‘llanayotgan texnologiyalar haqida ma’lumot berildi. Bu yerda 2,2 ming gektar maydonga chigit plyonka ostiga qo‘sh qatorlab ekilgan, tomchilatib sug‘orish to‘liq joriy qilingan.
Plyonka tuproqdagi namlik va haroratni saqlab, chigitning erta hamda bir tekis unib chiqishiga yordam beradi. Suv va o‘g‘it esa tomchilatib sug‘orish tizimi orqali bevosita g‘o‘za ildiziga yetkaziladi. Natijada suv sarfi 30-40 foizga, o‘g‘it sarfi qariyb 30 foizga kamayadi. Hosil an’anaviy maydonlarga nisbatan 10-15 kun oldin pishib yetiladi.
Prezidentimiz paxtazorda yetishtirilgan hosil va agrotexnik tadbirlarni tashkil etish jarayoni bilan tanishdi. An’anaviy usulda gektaridan 30-35 sentner paxta olinsa, Shinjon texnologiyasida bu ko‘rsatkich 60-70 sentnergacha yetishi mumkin. Korxona dalalarida hosildorlik gektariga 55 sentnerni, yalpi hosil esa 12,3 ming tonnani tashkil etmoqda.
Dala ishlarida agrodronlardan ham foydalanilmoqda. Bu ayrim agrotexnik tadbirlarni tezroq bajarish, yonilg‘i sarfini kamaytirish imkonini bermoqda.
Xitoy sarmoyasi ishtirokida tashkil etilgan «Qashqadaryo Jingu» agroklasteri Koson, Nishon, G‘uzor, Ko‘kdala va Mirishkor tumanlarida jami 18,3 ming gektar maydonda faoliyat yuritadi. Ushbu yerlarning katta qismi ilgari foydalanilmagan cho‘l va qarovsiz maydonlar bo‘lgan. Loyihaga 128 million dollar investitsiya kiritilib, 50 ta ish o‘rni yaratilgan. Eksport hajmi esa 8,5 million dollarni tashkil etadi.
Shu yerda davlatimiz rahbariga viloyat qishloq xo‘jaligida amalga oshirilayotgan ishlar haqida ham axborot berildi.
O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev «Wabtec» kompaniyasi direktorlar kengashi raisi va bosh ijrochi direktori Rafael Santanani qabul qildi. Bu haqda Prezident matbuot xizmati xabar berdi.
Uchrashuvda mamlakatda temir yo‘l infratuzilmasi va tranzit salohiyati rivojlanayotganini hisobga olib, lokomotivlar parkini yangilash va kengaytirish masalalari ko‘rib chiqildi.
AQSh moliya institutlari ishtirokida lokomotivlarni uzoq muddatli servis xizmati bilan birga yetkazib berish imkoniyatlari muhokama qilindi.
Shuningdek, O‘zbekistonda texnik xizmat ko‘rsatishni yo‘lga qo‘yish, butlovchi qismlar ishlab chiqarish va mutaxassislar tayyorlash masalalari ko‘rib chiqildi.
Tog‘-kon korxonalari karer texnikasiga xizmat ko‘rsatuvchi servis markazini tashkil etish hamda dizel-generator qurilmalari bo‘yicha hamkorlik qilishga ham e’tibor qaratildi.
«Wabtec» lokomotivlar, temir yo‘l texnikasi, raqamli va servis yechimlarini ishlab chiqarish bo‘yicha jahondagi yetakchi kompaniyalardan biri hisoblanadi. Kompaniya Markaziy Osiyo mamlakatlarida ham loyihalarni amalga oshirmoqda.
Iqtisodiyot
Saida Mirziyoyeva Gonkongning Henderson Land Group xoldingi boshqaruvi raisi bilan uchrashdi
Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva XXRning Gonkong maxsus ma’muriy hududidagi eng yirik xoldinglardan biri — Henderson Land Group boshqaruvi raisi Piter Li bilan uchrashuv o‘tkazdi.
Tomonlar qayta tiklanuvchi energetika, Yangi Toshkent infratuzilmasini rivojlantirish va ta’lim sohalaridagi istiqbolli qo‘shma loyihalarni muhokama qildi.
«Mamlakatimiz investitsiyalar uchun ochiq va biz Gonkongning yetakchi biznes doiralari bilan hamkorlikdan manfaatdormiz. Sheriklikdagi tashabbuslarni, jumladan, yangi tashkil etilayotgan Toshkent xalqaro moliya markazi orqali ham qo‘llab-quvvatlashga tayyormiz», — deb yozdi Saida Mirziyoyeva.
Administratsiya rahbari O‘zbekiston va Gonkong o‘rtasida uzoq muddatli iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish uchun katta imkoniyatlar borligiga ishonch bildirdi.
Markaziy bank 2026-yil 9-oktyabrdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 37,38 so‘mga oshib, 11 846,57 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 34,69 so‘mga oshdi va 13 240,91 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 15 631,55 so‘mni tashkil qildi (29,25).
Rossiya rubli 138,95 so‘m etib belgilandi (+0,8).
Markaziy bank 2026-yil 6-oktyabrdan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 5,5 so‘mga oshib, 11 778,45 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 25,62 so‘mga tushdi va 13 198,93 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 15 580,53 so‘mni tashkil qildi (+31,99).
Rossiya rubli 138,35 so‘m etib belgilandi (-2,79).
Shavkat Mirziyoyev Shinjon usulida yetishtirilgan paxta dalasini ko‘zdan kechirdi
O‘zbekiston do‘konlarida 73 turdagi mahsulot sifatsiz deb topildi
Tadbirkorlar jarimaning 50 foizini to‘lab, qolgan qismidan ozod etilishi mumkin
-
Iqtisodiyot3 days ago
O‘zbekiston «Wabtec» kompaniyasi bilan lokomotivlar parkini yangilashni muhokama qildi
-
Jamiyat3 days ago
Tadbirkorlar jarimaning 50 foizini to‘lab, qolgan qismidan ozod etilishi mumkin
-
Iqtisodiyot1 day ago
Shavkat Mirziyoyev Shinjon usulida yetishtirilgan paxta dalasini ko‘zdan kechirdi
-
Jamiyat3 days ago
O‘zbekiston do‘konlarida 73 turdagi mahsulot sifatsiz deb topildi