Dunyodan
Olimlar nihoyat Venera pashsha qopqonining sirini ochishdi
Olimlar Charlz Darvin davridan beri sir bo‘lib kelgan Venera pashshasi (Dionaea muscipula) sirini yechdi. Biz o’simlik dunyosidagi eng noodatiy yirtqichlardan biri, Amerika Qo’shma Shtatlarining sharqiy qirg’og’idagi botqoqliklarda yashaydigan va o’z o’ljasini hayratlanarli tezlikda ushlay oladigan kichik go’shtli o’simlik haqida gapiramiz.
Venera chivinlari jag’ga o’xshash tuzoq barglari bilan mashhur. Bu o’simlik shirin nektar bilan hasharotlarni o’ziga tortadi va barglarining ichki yuzasida sezgir tetik tuklarini ishlatadi. Bir hasharot bu tuklarga tegishi bilanoq, tuzoq yopiladi va o’ljani ichkariga oladi.
Ammo o‘nlab yillar davomida olimlar mushaklari va asab tizimi bo‘lmagan o‘simliklar qanday qilib eng tez uchuvchi hasharotlarni ham ushlay oladigan darajada tez harakat qilishini tushuna olmadilar.
Darvinning taxminlari
Charlz Darvin ham bu o’simlikning salohiyatidan hayratda qoldi. U Venera chivinlari hayvonlarning ovqat hazm qilish suyuqliklariga o’xshash kislotalar va fermentlarni o’z ichiga olgan suyuqlik chiqaradigan organizmlar ekanligini tushuntirdi. Uning xatti-harakati shunchalik g’ayrioddiy tuyuldiki, Darvin o’simlikda mushaklarga o’xshash o’ziga xos narsa bormi, deb hayron bo’ldi.
Xalqaro tadqiqotchilar jamoasi tomonidan olib borilgan yangi tadqiqot nihoyat bizni ushbu mexanizmni tushunishga yaqinlashtirdi. Tajribalar shuni ko’rsatdiki, tutqich barg hujayralari sezgir tuklarni faollashtirgandan so’ng o’zlarining mexanik xususiyatlarini juda tez o’zgartiradilar. Bir necha soniya ichida hujayra devori sezilarli darajada yumshaydi va tuzoq tezda yopiladi.
Tadqiqotning bosh muallifi, Fransiya ilmiy tadqiqot markazi va Eks-Marsel universiteti xodimi doktor Yoel Forterning aytishicha, pashshaning harakat sirlari botanikaning eng qiziq sirlaridan biridir. Olimning aytishicha, Darvin bu hodisadan shunchalik hayratda qolganki, u o‘simliklarning mushaklari va nervlari bo‘lmasa ham, ichida mushaklar bo‘lishi kerak, deb hisoblagan.
Tuzoqlar qanday ishlaydi?
Tadqiqotchilarning asosiy muammolaridan biri juda tez sodir bo’ladigan harakat jarayonlarini o’rganish edi. Bundan tashqari, olimlar uzoq vaqtdan beri o’simliklar haqiqiy o’lja va tasodifiy aloqani qanday ajrata olishi bilan qiziqishgan. Agar tuzoq suv tomchilari yoki boshqa noto’g’ri signallar tufayli yopilsa, u odatda ertasi kuni qayta ochiladi. Hasharotlar bostirib kirganda, uzoq hazm qilish jarayoni boshlanadi. Bu jarayon o’simlikning yumshoq to’qimalarni eritishi va ozuqa moddalarini o’zlashtirishi uchun bir necha hafta davom etishi mumkin.
Tajriba davomida olimlar jamoasi o‘simliklarning barglarini tish yelimi bilan joyiga mahkamladi. Bu nozik tuklarni faollashtirdi va tuzoqni ochiq ushlab, aniq o’lchovlarni olish imkonini berdi.
Oldingi tadqiqotlar shuni ko’rsatdiki, sochlarga teginish elektr signalini hosil qiladi, bu esa bir soniya ichida tuzoqni yopadi. Mexanizmni qo’shimcha o’rganish uchun tadqiqotchilar yuqori aniqlikdagi mexanik o’lchovlar uchun mo’ljallangan nanoindenter qurilmasidan foydalanishdi. Qurilmaning metall uchi bargning tashqi yuzasiga tegdi.
Noyob mexanik xususiyatlar
O’lchovlar shuni ko’rsatadiki, sochlar faollashgandan keyin to’qimalarning qattiqligi sezilarli darajada kamayadi. Forterning ta’kidlashicha, bu hujayralarning o’zi vaqtinchalik moslashuvchan bo’lib qoladi.
Ilgari, bu harakat birinchi navbatda barg ichidagi suvni qayta taqsimlash orqali sodir bo’ladi, deb taxmin qilingan. Biroq, yangi ma’lumotlar boshqa mexanizmga ishora qiladi. Olimlarning so‘zlariga ko‘ra, aniqlangan jarayon ag‘darilgan piston yoki bosim o‘tkazilganda o‘zining dastlabki holatiga qaytadigan tugma harakatini eslatadi. Hujayra devorining tez yumshashi tufayli barg bir zumda shaklini o’zgartirishi va tuzoqni yopishi mumkin.
Forterning aytishicha, u bunday mexanik xususiyatlarga ega boshqa o’simlikni bilmaydi. Venera chivinlari o’simlik dunyosida noyobdir, chunki ular o’z hujayralarining mexanik xususiyatlarini hayratlanarli darajada o’zgartirishi mumkin.
Tadqiqotchilar bu jumboqni qariyb 20 yildan beri o‘rganishganini tan olishdi. Fizik sifatida, deydi u, u doimo o’simliklar harakatining kuchlari va mexanizmlari bilan qiziqardi. Va endi, ushbu ilmiy tadqiqot natijalari tufayli, eng mashhur biologik jumboqlardan biri nihoyat ishonchli yechim topdi.
Manba: New-Science.ru