Iqtisodiyot
noteng daromadlar siyosiy beqarorlikka olib boradi
Iqtisodchilar Ahliddin Malikov va Behzod Alimov olib borgan xalqaro darajadagi ilmiy tadqiqot iqtisodiy tengsizlikning hamda davlat boshqaruvi institutlari sifatining siyosiy barqarorlikka ta’sirini tushuntirib beradi.
Tadqiqotda Erondagi notinchlik, Bangladesh va Shri-Lankadagi “Z-avlod” revolyutsiyasi kabi “ijtimoiy sunami”lar iqtisodiy muammolarning keskin o‘sishi manzarasida ro‘y berishi, bu hodisalarning sabablari turlicha bo‘lsa-da, barchasi daromadlar bo‘yicha tengsizlikning kuchayishiga borib taqalishini ko‘rsatadi.
Ushbu beqarorlikning asosiy qismi olimlar tomonidan aniqlangan maxsus uzatish mexanizmida yotadi, u bunday ko‘rinishda:
Daromad tengsizligi → fuqarolik ishtiroki → siyosiy beqarorlik
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, boy va kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut kengayib ketganda, odamlar orasidagi ijtimoiy masofa va adolatsizlik hissi kuchayib, safarbarlik to‘lqinini keltirib chiqaradi.
Bunaqa fuqarolik ishtiroki ko‘pincha nosog‘lomdir, ya’ni bu ishtirok konstruktiv muloqot o‘rniga, umidsizlik va g‘azabdan kelib chiqadi va siyosiy beqarorlikning bevosita sababiga aylanadi.
Bu dinamika 2019 yilda Lotin Amerikasida yuz bergan norozilik namoyishlarida o‘z aksini topdi. Bu noroziliklar qit’a bo‘ylab: Chili, Ekvador, Kolumbiya, Boliviya, Gaiti, Peru va boshqalarda sodir bo‘lgan keng ko‘lamli namoyishlar to‘lqini bo‘lib, iqtisodiy tengsizlik, korrupsiya, yomon davlat xizmatlari va siyosiy elitalardan norozilik tufayli yuzaga kelgan va Boliviyada Evo Moralesning hokimiyatdan chetlatilishi, Chilida yangi konstitutsiya qabul qilish va’dasi kabi muhim siyosiy o‘zgarishlarga olib kelgan.
Tadqiqotning asosiy xulosalaridan biri – iqtisodiy tengsizlikning siyosatni beqarorlashtiruvchi ta’siri universal emas; u mamlakat institutlarining sifatiga bog‘liq. Kuchli institutlar muhim himoya vazifasini bajarib, fuqarolik ishtirokining energiyasini qonuniy, konstruktiv yo‘llar orqali yo‘naltiradi. Maqolada erishilgan topilmalar bu yerda ayniqsa ma’noli bo‘lib, ushbu himoyaning kuchli institutsional sifat, ya’ni qonun ustuvorligi, fuqarolarga nisbatan davlatning hisobdorligi, korrupsiyaning jilovlangani, davlatning ma’muriy salohiyati hamda hukumatning amaldagi qonunlarni tartibga solish sifati kabi muhim omillarga bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
Yuqoridagi xususiyatlarga ega mamlakatlarda tengsizlikning o‘sishi na fuqarolik ishtirokini sezilarli darajada oshiradi, na siyosiy barqarorlikka zarar yetkazadi.
Aksincha, Shri-Lanka va Eron kabi mamlakatlardagi so‘nggi inqirozlar modelning qorong‘i tomonini mukammal tarzda ko‘rsatadi. Institutlar zaif bo‘lganda yoki siyosiy muhit odamlar tomonidan korrupsiyalashgan deb qabul qilinganda, amaldagi hokimiyat iqtisodiy tafovut zarbini o‘zlashtira olmaydi.
40 foizdan oshiq inflatsiya bilan boshlangan, shu topda yuz berayotgan Eron inqirozi shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy shikoyatlarni hal qilish uchun qonuniy, samarali kanallar bo‘lmaganda, yuzaga kelgan norozilik darhol amaldagi hukumatni xavf ostida qoldiradi, bunday muhitda fuqarolarning ijtimoiy qatnashuvi siyosiy tizimga bevosita tahdidga aylanadi.
Bundan tashqari, hozirgi davrning siyosiy beqarorligi internetning roli bilan yanada tezlashmoqda. Raqamli dunyo maqolada tasvirlangan “nosog‘lom fuqarolik ishtiroki”ning kuchayib ketishiga imkon yaratadi. Yuqorida ta’kidlangan institutsional himoyasi zaif bo‘lgan mamlakatlarda bunday namoyishlar tezroq va tartibsizroq sodir bo‘ladi.
Siyosiy barqarorlikning institutsional asoslari
Tadqiqot natijalari daromad tengsizligi va siyosiy beqarorlik o‘rtasidagi murakkab munosabatlarga oid uchta asosiy umumlashtirilgan xulosani taqdim etadi.
1. Tengsizlikning siyosiy xavfi shartli: rivojlanayotgan iqtisodiyotlar eng zaif
Tadqiqotning eng muhim xulosasi shundaki, daromad tengsizligining siyosiy beqarorlikka olib keladigan ta’siri universal emas, balki shartlidir. Bu ta’sir asosan rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xosdir. Rivojlangan, yuqori daromadli mamlakatlarda institutsional salohiyatning kuchliligi tufayli tengsizlikning o‘sishi fuqarolik ishtirokini sezilarli darajada oshirmaydi va siyosiy barqarorlikka jiddiy zarar yetkazmaydi.
Aksincha, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda institutsional zaiflik mavjud bo‘lsa, daromad tengsizligining har bir o‘sishi fuqarolarning faolligini oshiradi, bu esa beqarorlikka olib keladi. Bu shuni anglatadiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy tengsizlikni bartaraf etish nafaqat ijtimoiy adolat masalasi, balki milliy xavfsizlikning bevosita omili hisoblanadi.
2. Fuqarolik ishtiroki: beqarorlik ko‘prigi yoki tahdidi
Tengsizlik siyosiy beqarorlikka to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki fuqarolik ishtiroki orqali ta’sir qiladi. Institutlar sifati juda past bo‘lgan sharoitlarda, fuqarolik jamiyati faolligining ortishi siyosiy tizimni beqarorlashtiruvchi kuchga aylanadi. Bu yerda fuqarolik ishtiroki umidsizlik va norozilikni ifodalash vositasi bo‘lib, hokimiyatga qarshi chiqishga qaratilgan.
Biroq, institutsional sifat yaxshilanganda, fuqarolik ishtirokining bu beqarorlashtiruvchi ta’siri yo‘qoladi. Kuchli institutlar fuqarolarga o‘z shikoyatlarini qonuniy, konstruktiv kanallar orqali yetkazish imkonini beradi, norozilik energiyasini siyosiy tizimni mustahkamlovchi islohotlarga yo‘naltiradi.
3. Siyosatchilar uchun asosiy dars: qayta taqsimlash + institutsional salohiyat
Tadqiqotning eng muhim siyosiy xulosasi shundan iboratki, iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishda qayta taqsimlovchi fiskal siyosatning o‘zi yetarli emas.
Siyosiy notinchlikka qarshi yakuniy himoya – davlatning institutsional salohiyatini mustahkamlashga qaratilgan doimiy sa’y-harakatlari. Xususan, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, institutsional sifatning beshta komponenti ichida aynan Hukumat samaradorligi (Government Effectiveness) va Tartibga solish sifati (Regulatory Quality) tengsizlikning siyosiy oqibatlarini yumshatishda eng kuchli moderatsiya rolini o‘ynaydi.
Hukumat samaradorligi – davlatning siyosatni shakllantirish va amalga oshirish, shuningdek, sifatli davlat xizmatlarini ko‘rsatish qobiliyati. Yuqori samaradorlik fuqarolik faolligiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va mavjud faollikning beqarorlashtiruvchi ta’sirini neytrallashtiradi.
Tartibga solish sifati – Hukumatning sog‘lom siyosat va qoidalarni ishlab chiqish va amalga oshirish qobiliyati. Bu sifat tengsizlik keltirib chiqaradigan fuqarolik javobining konstruktiv yoki buzuvchi bo‘lishini belgilaydi.
Iqtisodiy adolatni ta’minlash va ijtimoiy energiyani boshqarish uchun zarur bo‘lgan institutsional yaxlitlik ustuvor bo‘lmasa, iqtisodiy tengsizlik siyosiy barqarorlikni mo‘rtlashtirishda davom etadi. Shunday qilib, siyosiy barqarorlikning kaliti nafaqat daromadlarni taqsimlashda, balki davlat boshqaruvining sifatini oshirishdadir.
O‘zbekistonda charm-poyabzal sanoatini qo‘llab-quvvatlash va tayyor mahsulot ishlab chiqarishni rag‘batlantirishga qaratilgan yangi mexanizmlar joriy etiladi. Prezident qaroriga muvofiq, korxonalarga subsidiyalar ajratiladi, import xarajatlarining bir qismi qoplab beriladi hamda davlat xaridlarida qo‘shimcha imtiyozlar taqdim etiladi.
Prezidentning «Charm-poyabzal sanoatida tayyor mahsulot ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash hamda eksport salohiyatini oshirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, 2026 yil 1 iyuldan 2028 yil 31 dekabrga qadar Yengil sanoatni qo‘llab-quvvatlash jamg‘armasi mablag‘lari hisobidan tayyor charm ishlab chiqaruvchi korxonalarga ishlab chiqarilgan va sotilgan har bir detsimetr kvadrat tayyor charm uchun 350 so‘m miqdorida subsidiya ajratiladi.
Shuningdek, poyabzal va charm-attorlik mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarga ishlab chiqarishga joriy etilgan har bir yangi model uchun 1 million so‘mdan, biroq bir kalendar yilda 50 million so‘mdan oshmagan miqdorda subsidiya beriladi.
Poyabzal ishlab chiqaruvchilarning o‘z ehtiyojlari uchun import qilgan poyabzal qoliplari qiymatining 50 foizi ham qoplab beriladi. Bunda Yevropa Ittifoqi davlatlaridan import qilingan qoliplar uchun yillik kompensatsiya 10 ming AQSh dollaridan, boshqa davlatlardan import qilinganlari uchun esa 5 ming AQSh dollaridan oshmaydi.
Bundan tashqari, yengil sanoat korxonalari suv tozalash inshootlarida foydalanish uchun xarid qilgan kimyoviy vositalar va reagentlar qiymatining 50 foizini ham davlat qoplab beradi.
Qaror bilan 2026 yil 1 sentabrdan davlat xaridlari tizimida ham yangi tartiblar joriy etiladi. Jumladan, mahalliy charm xomashyosi va butlovchilardan keng foydalanadigan, yangi ish o‘rinlari yaratgan hamda o‘z savdo belgisi va brendini ro‘yxatdan o‘tkazgan korxonalarga qo‘shimcha ball beriladi va 15 foizgacha narx preferensiyasi taqdim etiladi.
Shuningdek, davlat xaridlari orqali sotib olinadigan maxsus poyabzallar uchun muvofiqlik sertifikati to‘g‘risidagi ma’lumotni elektron tizimda joylashtirish majburiy tartib sifatida joriy etiladi.
Markaziy bank ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yil iyun oyida eskrou hisobvaraqlari orqali 34 387 ta bitim rasmiylashtirilgan. Shundan 19 241 tasi yoki 55,9 foizi transport vositalari, 15 146 tasi yoki 44,1 foizi esa ko‘chmas mulk oldi-sotdisiga to‘g‘ri keladi.
Shuningdek, hisobot davri yakuniga ko‘ra, yana 834 ta bitim ko‘rib chiqish jarayonida bo‘lgan.
Iyun oyida eng ko‘p bitim Toshkent shahrida qayd etildi. Poytaxtda 9 373 ta oldi-sotdi rasmiylashtirilib, bu respublika bo‘yicha jami bitimlarning 27,3 foizini tashkil qildi.
Faollik bo‘yicha keyingi o‘rinlarni Farg‘ona viloyati — 3 456 ta, Samarqand viloyati — 2 990 ta va Andijon viloyati — 2 737 ta bitim bilan egalladi.
Markaziy bank e’lon qilgan ma’lumotlar 2026-yil iyun oyida mazkur mexanizm orqali rasmiylashtirilayotgan bitimlar hajmi barqaror saqlanayotganini va ayniqsa Toshkent shahri hamda yirik hududlarda talab yuqori ekanini ko‘rsatmoqda.
Adliya vazirligi Kripto-aktivlar aylanmasi sohasidagi xizmatlar provayderlari faoliyatini litsenziyalash tartibi to‘g‘risidagi nizomga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazdi. Hujjat 2026-yil 29-iyunda 3380-3 raqami bilan ro‘yxatdan o‘tgan.
Yangi tartibga ko‘ra, xizmatlar provayderlari jinoiy faoliyatdan olingan daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish hamda ommaviy qirg‘in qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurash sohasida xalqaro hamkorlikda ishtirok etmaydigan davlatlarda doimiy yashaydigan, bo‘lib turgan yoki ro‘yxatdan o‘tgan shaxslar tomonidan boshqarilishi mumkin emas.
Endilikda xizmatlar provayderlari litsenziyalovchi organ bilan qator qarorlarni majburiy tarzda kelishishi lozim. Jumladan, ustav kapitalidagi ulushlarni jismoniy va yuridik shaxslarga, shu jumladan norezidentlarga realizatsiya qilish litsenziyalovchi organ bilan kelishiladi.
Shuningdek, tashkilot rahbari, uning o‘rinbosarlari hamda jinoiy daromadlarni legallashtirish, terrorizmni moliyalashtirish va ommaviy qirg‘in qurolini tarqatishni moliyalashtirishga qarshi kurashish bo‘yicha tarkibiy bo‘linma rahbarini almashtirish ham oldindan kelishuv asosida amalga oshiriladi.
Nizomga muvofiq, litsenziyalovchi organ kelib tushgan arizani qabul qilgan kundan boshlab 10 ish kuni ichida kelishish yoki rad etish haqida qaror qabul qiladi.
Bunda kelishish bo‘yicha arizani ko‘rib chiqish va qaror qabul qilish uchun hech qanday yig‘im undirilmaydi.
Yanvar–mart oylarida O‘zbekiston rezidentlari xorijiy aktivlarga 153,1 mln dollar to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiya kiritdi. Bu – o‘tgan yilning mos davridagi ko‘rsatkich (4,7 mln dollar)dan 33 barobarga ko‘p. Mazkur tarixiy o‘sish – O‘zbekiston rezidentlariga AQShda investitsiya faoliyatini olib borish uchun hukumatdan ruxsat olish tartibi 2026 yil 1 yanvardan boshlab bekor qilinishi ortidan ro‘y bermoqda.
AQShning Chikago shahri / Foto: Kun.uz
2026 yil I choragida O‘zbekiston rezidentlarining xorijiy aktivlarga kiritgan to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalari 153,1 mln dollarni tashkil etdi.
Taqqoslash uchun, 2024 va 2025 yillar I choragida mazkur ko‘rsatkich mos ravishda 3,5 mln va 4,7 mln dollarni tashkil etgan.
Ushbu ma’lumot – Markaziy bank e’lon qilgan to‘lov balansi hisobotida keltirib o‘tilgan.
Qayd etilishicha, birinchi chorakda norezidentlarning O‘zbekistonga kiritgan to‘g‘ridan to‘g‘ri investitsiyalari 702 mln dollarni tashkil qilgan. Bu – 2025 yilning mos davridagi 761,7 mln dollardan kam, ammo 2024 yilning birinchi choragidagi 380,1 mln dollardan yuqori.
Xorijga investitsiya erkinligining kengayishi
O‘zbekiston prezidentining 2025 yil 11 noyabrdagi “Amerika-O‘zbekiston ishbilarmonlik va investitsiya kengashini tashkil etish to‘g‘risida”gi farmoni hamda O‘zbekiston Markaziy bankining 16 dekabr kungi qarori bilan, 2026 yil 1 yanvardan boshlab O‘zbekiston rezidentlari uchun AQShda ro‘yxatga olingan kompaniyalarga investitsiya kiritishda hukumat ruxsatini olish talabi bekor qilindi.
Ilgari 10 ming dollardan ortiq qiymatdagi investitsiya amaliyotlari uchun ruxsatnoma talab qilinardi.
2026 yil 1 yanvardan boshlab esa, O‘zbekiston rezidentlari AQShdagi investitsiya faoliyati bo‘yicha quyidagi imkoniyatlarga ega bo‘ldi:
kompaniya tashkil etish (ustav kapitalini shakllantirish), Amerika kompaniyasidagi ulush yoki aksiyalarni sotib olish uchun AQShga pul o‘tkazish;
mablag‘larni AQShdagi o‘z filiallarining aylanma kapitalini to‘ldirishga yo‘naltirish;
buni istalgan miqdorda, hisobvaraqlardagi o‘z mablag‘laridan kelib chiqib amalga oshirish.
Mazkur erkinliklar faqat AQShga investitsiya faoliyatiga taalluqli edi. Ammo Markaziy bankning 2 iyun kungi qarori bilan, o‘zbekistonliklarning boshqa mamlakatlarga investitsiya kiritish imkoniyatlari ham kengaytirildi.
2026 yil 17 sentabrdan kuchga kiradigan qarorga asosan, jismoniy shaxslar bir kalendar yil davomida 10 000 AQSh dollari ekvivalentidan yuqori bo‘lmagan summada alohida ruxsat olmagan holda chet elda investitsiya faoliyatini amalga oshirishi, ya’ni chet eldagi korxonalarning ustav kapitalini shakllantirish yoki ulushli ishtirok etishi (kompaniya aksiyasini sotib olishi) mumkin.
Shuningdek, davlat ulushi mavjud bo‘lmagan korxonalarga bir kalendar yil davomida 200 000 AQSh dollari (davlat ulushi mavjud korxonalarga – 100 000 AQSh dollari) ekvivalentidan yuqori bo‘lmagan summada chet elda investitsiya faoliyatini amalga oshirishiga ruxsat etiladi. Gap – chet eldagi korxonalarning ustav kapitalini shakllantirish yoki ulushli ishtirok etish, chet elda filiallar, vakolatxonalar va savdo uylari faoliyatini tashkil etish haqida ketmoqda.
Shuningdek, davlat ulushi mavjud bo‘lmagan korxonalar 100 000 AQSh dollari (davlat ulushi mavjud korxonalar – 50 000 AQSh dollari) ekvivalentidan yuqori bo‘lmagan summada chet eldagi o‘z filiallari va vakolatxonalarini aylanma mablag‘lar bilan to‘ldirish huquqiga ega bo‘ladi.
Uyiga quyosh paneli o‘rnatib davlatga elektr energiyasi sotgan 60 mingdan ortiq aholiga, kechikish sababiga izoh berilmagan holda, aprel-may oylari uchun 156 mlrd so‘m subsidiya to‘lab berildi. Subsidiya oluvchilar soni mart oyiga nisbatan 15 ming nafarga yoki 33 foizga ko‘paygan. Ayni paytda tadbirkorlar oldidagi xuddi shunday qarzdorlik masalasida yangilik bo‘lganicha yo‘q.
O‘zbekiston hukumati “Quyoshli xonadon” dasturi doirasida jismoniy shaxslar oldidagi subsidiya qarzdorliklarini to‘lab bermoqda.
Soliq qo‘mitasi xabariga ko‘ra, joriy yilning aprel-may oylarida 60 193 nafar jismoniy shaxs “Quyoshli xonadon” dasturidan foydalanib, elektr tarmoqlariga uzatilgan 156 125 388 kWh quyosh energiyasi uchun davlat budjetidan 156 mlrd 125 mln so‘m subsidiya oladi (1 kWh uchun 1000 so‘mdan).
Subsidiyaning eng katta qismi Xorazm (29,1 mlrd so‘m) va Buxoro (27,1 mlrd) viloyatlari hamda Qoraqalpog‘iston Respublikasiga (19,1 mlrd) to‘g‘ri keladi.
“Quyoshli xonadon” dasturi bo‘yicha aprel-may oylaridagi subsidiya pullari – jami 9 million 386 ming so‘m hisobimga tushdi”, – deyiladi 2 iyul kuni obunachilardan biri Kun.uz’ga yuborgan videoda.
Kun.uz’ning yana bir mushtariysi ikki oy uchun 9,5 mln so‘m subsidiya olganini ma’lum qildi. Avvalroq ikki oylik qarzdorliklar yuzasidan fuqarolar murojaatlarini yoritgan, bu mavzuda iqtisodchi Otabek Bakirov bilan suhbat ham tashkil etgan edik.
Bakirovning e’tibor qaratishicha, jismoniy shaxslarga ikki oylik subsidiyalar to‘lana boshlagan bo‘lsa-da, tadbirkorlar tomonidan quyosh panellari orqali tarmoqqa uzatilgan elektr energiyasi uchun yarim yilga yaqin yig‘ilib qolgan qarzdorliklarni to‘lash borasida hozircha o‘zgarish kuzatilmayapti.
Iqtisodchi avvalroq Kun.uz’ga bergan intervyusida quyosh panellaridan umumiy elektr tarmog‘iga uzatilayotgan energiya uchun subsidiyalarning hech qanday izohsiz to‘xtatilganini “ishonchga putur yetkazuvchi holat” deb baholagandi. U hukumatni investorlar bilan dastlab qanday kelishuv tuzilgan bo‘lsa, o‘sha majburiyatlarga amal qilishga chaqirgandi.
E’tiborlisi, subsidiya to‘lovlari nega to‘xtab qolgani yuzasidan na Energetika vazirligi, na Iqtisodiyot va moliya vazirligi rasmiy izoh berdi. Soliq qo‘mitasining 2 iyul kungi bayonotida ham kechikish sabablariga to‘xtalinmagan.
Bayonotda aprel-may oylari uchun “Quyoshli xonadon” dasturi doirasida 60 193 nafar jismoniy shaxsga 156,1 mlrd so‘m subsidiya to‘lanayotgani aytilgan. Taqqoslash uchun, joriy yil yanvar–mart oylari uchun 45,2 ming nafar jismoniy shaxsga 73,9 mlrd so‘mdan ortiq shunday subsidiya to‘langan edi.
O‘zbekistonda ayollar umr ko‘rish bo‘yicha erkaklardan oldinda
O‘zbekiston va Gruziya oliy darajadagi muzokaralarda 1 milliard dollarlik tovar ayirboshlash maqsadini belgiladi
O‘zgidromet kuchli yomg‘irlar va sel xavfi haqida ogohlantirdi
-
Dunyodan4 days agoEron Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtayotgan kemalarni ogohlantirdi
-
Jamiyat5 days agoToshkent davlat agrar universiteti sport kompleksida yong‘in sodir bo‘ldi
-
Sport5 days agoShomurodov jahon chempionatidagi deyarli imkonsiz gol muallifi bo‘ldi
-
Iqtisodiyot5 days ago
24-iyunda dollar yana ko‘tariladi
-
Iqtisodiyot5 days ago“Xohlagan ekinni ekish mumkin” – Yangi tartib fermerga nima beradi?
-
Jamiyat1 day agoToshkentda Malibu qahvaxonaga borib urildi
-
Dunyodan2 days ago
Tojikistonning Togri-Badaxshon muxtor viloyati raisining jasadi topildi.
-
Sport4 days ago«To‘pni yaxshi ushlab turolmadik» – futbolchilar turnirni tark etgandan keyin nimalar deyishdi?