Iqtisodiyot
noteng daromadlar siyosiy beqarorlikka olib boradi
Iqtisodchilar Ahliddin Malikov va Behzod Alimov olib borgan xalqaro darajadagi ilmiy tadqiqot iqtisodiy tengsizlikning hamda davlat boshqaruvi institutlari sifatining siyosiy barqarorlikka ta’sirini tushuntirib beradi.
Tadqiqotda Erondagi notinchlik, Bangladesh va Shri-Lankadagi “Z-avlod” revolyutsiyasi kabi “ijtimoiy sunami”lar iqtisodiy muammolarning keskin o‘sishi manzarasida ro‘y berishi, bu hodisalarning sabablari turlicha bo‘lsa-da, barchasi daromadlar bo‘yicha tengsizlikning kuchayishiga borib taqalishini ko‘rsatadi.
Ushbu beqarorlikning asosiy qismi olimlar tomonidan aniqlangan maxsus uzatish mexanizmida yotadi, u bunday ko‘rinishda:
Daromad tengsizligi → fuqarolik ishtiroki → siyosiy beqarorlik
Tadqiqot shuni ko‘rsatadiki, boy va kambag‘allar o‘rtasidagi tafovut kengayib ketganda, odamlar orasidagi ijtimoiy masofa va adolatsizlik hissi kuchayib, safarbarlik to‘lqinini keltirib chiqaradi.
Bunaqa fuqarolik ishtiroki ko‘pincha nosog‘lomdir, ya’ni bu ishtirok konstruktiv muloqot o‘rniga, umidsizlik va g‘azabdan kelib chiqadi va siyosiy beqarorlikning bevosita sababiga aylanadi.
Bu dinamika 2019 yilda Lotin Amerikasida yuz bergan norozilik namoyishlarida o‘z aksini topdi. Bu noroziliklar qit’a bo‘ylab: Chili, Ekvador, Kolumbiya, Boliviya, Gaiti, Peru va boshqalarda sodir bo‘lgan keng ko‘lamli namoyishlar to‘lqini bo‘lib, iqtisodiy tengsizlik, korrupsiya, yomon davlat xizmatlari va siyosiy elitalardan norozilik tufayli yuzaga kelgan va Boliviyada Evo Moralesning hokimiyatdan chetlatilishi, Chilida yangi konstitutsiya qabul qilish va’dasi kabi muhim siyosiy o‘zgarishlarga olib kelgan.
Tadqiqotning asosiy xulosalaridan biri – iqtisodiy tengsizlikning siyosatni beqarorlashtiruvchi ta’siri universal emas; u mamlakat institutlarining sifatiga bog‘liq. Kuchli institutlar muhim himoya vazifasini bajarib, fuqarolik ishtirokining energiyasini qonuniy, konstruktiv yo‘llar orqali yo‘naltiradi. Maqolada erishilgan topilmalar bu yerda ayniqsa ma’noli bo‘lib, ushbu himoyaning kuchli institutsional sifat, ya’ni qonun ustuvorligi, fuqarolarga nisbatan davlatning hisobdorligi, korrupsiyaning jilovlangani, davlatning ma’muriy salohiyati hamda hukumatning amaldagi qonunlarni tartibga solish sifati kabi muhim omillarga bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
Yuqoridagi xususiyatlarga ega mamlakatlarda tengsizlikning o‘sishi na fuqarolik ishtirokini sezilarli darajada oshiradi, na siyosiy barqarorlikka zarar yetkazadi.
Aksincha, Shri-Lanka va Eron kabi mamlakatlardagi so‘nggi inqirozlar modelning qorong‘i tomonini mukammal tarzda ko‘rsatadi. Institutlar zaif bo‘lganda yoki siyosiy muhit odamlar tomonidan korrupsiyalashgan deb qabul qilinganda, amaldagi hokimiyat iqtisodiy tafovut zarbini o‘zlashtira olmaydi.
40 foizdan oshiq inflatsiya bilan boshlangan, shu topda yuz berayotgan Eron inqirozi shuni ko‘rsatadiki, iqtisodiy shikoyatlarni hal qilish uchun qonuniy, samarali kanallar bo‘lmaganda, yuzaga kelgan norozilik darhol amaldagi hukumatni xavf ostida qoldiradi, bunday muhitda fuqarolarning ijtimoiy qatnashuvi siyosiy tizimga bevosita tahdidga aylanadi.
Bundan tashqari, hozirgi davrning siyosiy beqarorligi internetning roli bilan yanada tezlashmoqda. Raqamli dunyo maqolada tasvirlangan “nosog‘lom fuqarolik ishtiroki”ning kuchayib ketishiga imkon yaratadi. Yuqorida ta’kidlangan institutsional himoyasi zaif bo‘lgan mamlakatlarda bunday namoyishlar tezroq va tartibsizroq sodir bo‘ladi.
Siyosiy barqarorlikning institutsional asoslari
Tadqiqot natijalari daromad tengsizligi va siyosiy beqarorlik o‘rtasidagi murakkab munosabatlarga oid uchta asosiy umumlashtirilgan xulosani taqdim etadi.
1. Tengsizlikning siyosiy xavfi shartli: rivojlanayotgan iqtisodiyotlar eng zaif
Tadqiqotning eng muhim xulosasi shundaki, daromad tengsizligining siyosiy beqarorlikka olib keladigan ta’siri universal emas, balki shartlidir. Bu ta’sir asosan rivojlanayotgan mamlakatlar uchun xosdir. Rivojlangan, yuqori daromadli mamlakatlarda institutsional salohiyatning kuchliligi tufayli tengsizlikning o‘sishi fuqarolik ishtirokini sezilarli darajada oshirmaydi va siyosiy barqarorlikka jiddiy zarar yetkazmaydi.
Aksincha, rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda institutsional zaiflik mavjud bo‘lsa, daromad tengsizligining har bir o‘sishi fuqarolarning faolligini oshiradi, bu esa beqarorlikka olib keladi. Bu shuni anglatadiki, rivojlanayotgan mamlakatlarda iqtisodiy tengsizlikni bartaraf etish nafaqat ijtimoiy adolat masalasi, balki milliy xavfsizlikning bevosita omili hisoblanadi.
2. Fuqarolik ishtiroki: beqarorlik ko‘prigi yoki tahdidi
Tengsizlik siyosiy beqarorlikka to‘g‘ridan to‘g‘ri emas, balki fuqarolik ishtiroki orqali ta’sir qiladi. Institutlar sifati juda past bo‘lgan sharoitlarda, fuqarolik jamiyati faolligining ortishi siyosiy tizimni beqarorlashtiruvchi kuchga aylanadi. Bu yerda fuqarolik ishtiroki umidsizlik va norozilikni ifodalash vositasi bo‘lib, hokimiyatga qarshi chiqishga qaratilgan.
Biroq, institutsional sifat yaxshilanganda, fuqarolik ishtirokining bu beqarorlashtiruvchi ta’siri yo‘qoladi. Kuchli institutlar fuqarolarga o‘z shikoyatlarini qonuniy, konstruktiv kanallar orqali yetkazish imkonini beradi, norozilik energiyasini siyosiy tizimni mustahkamlovchi islohotlarga yo‘naltiradi.
3. Siyosatchilar uchun asosiy dars: qayta taqsimlash + institutsional salohiyat
Tadqiqotning eng muhim siyosiy xulosasi shundan iboratki, iqtisodiy tengsizlikni kamaytirishda qayta taqsimlovchi fiskal siyosatning o‘zi yetarli emas.
Siyosiy notinchlikka qarshi yakuniy himoya – davlatning institutsional salohiyatini mustahkamlashga qaratilgan doimiy sa’y-harakatlari. Xususan, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, institutsional sifatning beshta komponenti ichida aynan Hukumat samaradorligi (Government Effectiveness) va Tartibga solish sifati (Regulatory Quality) tengsizlikning siyosiy oqibatlarini yumshatishda eng kuchli moderatsiya rolini o‘ynaydi.
Hukumat samaradorligi – davlatning siyosatni shakllantirish va amalga oshirish, shuningdek, sifatli davlat xizmatlarini ko‘rsatish qobiliyati. Yuqori samaradorlik fuqarolik faolligiga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi va mavjud faollikning beqarorlashtiruvchi ta’sirini neytrallashtiradi.
Tartibga solish sifati – Hukumatning sog‘lom siyosat va qoidalarni ishlab chiqish va amalga oshirish qobiliyati. Bu sifat tengsizlik keltirib chiqaradigan fuqarolik javobining konstruktiv yoki buzuvchi bo‘lishini belgilaydi.
Iqtisodiy adolatni ta’minlash va ijtimoiy energiyani boshqarish uchun zarur bo‘lgan institutsional yaxlitlik ustuvor bo‘lmasa, iqtisodiy tengsizlik siyosiy barqarorlikni mo‘rtlashtirishda davom etadi. Shunday qilib, siyosiy barqarorlikning kaliti nafaqat daromadlarni taqsimlashda, balki davlat boshqaruvining sifatini oshirishdadir.
Eron markaziy banki 10 million riyollik banknotga murojaat qildi – bu mamlakat tarixidagi eng yirik nominaldir, deya yozadi Financial Times.
10 million riyol – 7 dollardan sal ko‘proq degani.
Markaziy bank yangi kupyura chiqarishdan maqsad «jamoatchilikning naqd pulga ega bo‘lishini ta’minlash»ga qaratilgani, mamlakatda elektron to‘lov tizimlari va internet-banking hali ham barqaror ishlayotganini ta’kidlagan.
Financial Times’ning qayd etishicha, yangi banknot Eronda naqd pulga bo‘lgan katta talab fonida muomalaga chiqarilgan. Eronliklar elektron to‘lov tizimlari ishlamay qolishidan xavotirda, ular hisob raqamlaridan pul yechish uchun banklarda soatlab navbatda turishmoqda. Shu bilan birga, Markaziy bank kredit tashkilotlariga yetarli miqdorda kupyuralar taqdim etayotganini aytayotgan bo‘lsa-da, banklar naqd pul berishda cheklovlar joriy qilmoqda.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, fevral oyida, ya’ni urush boshlanishidan oldinroq, Eronda inflatsiya yillik hisobda 47,5 foizni tashkil etayotgandi.
10 million riyollik banknotlar muomilaga chiqarilgunicha Erondagi eng yirik kupyura 5 million riyol bo‘lib turgandi. Markaziy bank uni fevral oyi boshida muomilaga chiqargan.
O‘zbekiston 2026 yildagi Iqtisodiy erkinlik indeksida o‘z o‘rnini 14 pog‘onaga yaxshilagan holda 184 ta mamlakat orasida 86-o‘rinni egalladi. Mamlakat iqtisodiyoti hisobot e’lon qilina boshlanganidan beri birinchi marta «o‘rtacha erkin» darajaga ko‘tarildi. Bir qator indikatorlarda o‘sish kuzatilgan, shu bilan birga, sud-huquq tizimi samaradorligi hamda biznes yuritish erkinligi ko‘rsatkichlari sezilarli darajada yomonlashgan.
O‘zbekiston 2026 yilgi iqtisodiy erkinlik indeksidagi o‘rnini 14 pog‘onaga yaxshiladi va 184 davlat orasida 86-o‘rinni egalladi. 2025 yilga nisbatan mamlakatning iqtisodiy erkinlik darajasi 2,3 punktga oshdi va 60,3 ko‘rsatkichga yetdi (maksimal natija – 100 ball). Reytingda O‘zbekistonning eng yaqin qo‘shnilari San-Tome va Prinsipi (85-o‘rin) va Namibiya (87-o‘rin) hisoblanadi.
1998-2026 yillarda O‘zbekistonga berilgan umumiy ballning o‘zgarish dinamikasi
Ko‘rsatkichlar o‘zgarishi
Iqtisodiy erkinlik indeksida O‘zbekiston 2025 yilga nisbatan 12 ta indikatorning 8 tasida ijobiy o‘zgarishlarni qayd etgan, 2 ta indikatorda esa salbiy o‘zgarishlar kuzatilgan. Shuningdek, yana 2 ta indikator bo‘yicha narijalar o‘zgarishsiz qolgan.
Qonun ustuvorligi:
mulkiy huquqi — 43,1 (+9,6);
davlat yaxlitligi — 32 (+0,8);
sud-huquq tizimi samaradorligi — 13,7 (-0,8).
Davlat aralashuvi darajasi:
soliq yuki — 95 (+2,2);
davlat xarajatlari — 73,7 (+0,1);
fiskal salomatlik — 79,9 (+6,6).
Davlat tomonidan tartibga solish samaradorligi:
biznes yuritish erkinligi — 62,5 (-1,9);
mehnat bozori erkinligi — 48,4 (+0,5);
pul erkinligi — 65,1 (+0,5).
Bozorning ochiqligi:
savdo erkinligi — 80,6 (o‘zgarmagan);
investitsiya erkinligi — 70 (+10);
moliyaviy erkinlik — 60 (o‘zgarmagan).
Mamlakatlar iqtisodiyoti besh guruhga bo‘lingan: erkin (80 dan 100 ballgacha), asosan erkin (70−79,9 ball), o‘rtacha erkin (60−69,9), asosan erkin bo‘lmagan (50−59, 9) va repressiv (0−49,9). Yangi reytingda O‘zbekiston iqtisodiyoti hisobot e’lon qilina boshlanganidan beri birinchi marta o‘rtacha erkin darajaga ko‘tarildi. Xususan, respublika 1998-2006 yillarda repressiv, 2007-2009 yillarda iqtisodiyoti erkin bo‘lmagan, 2010-2016 yillarda yana repressiv, 2017-2025 yillarda iqtisodiyoti erkin bo‘lmagan mamlakatlar qatoriga kiritilgandi.
«O‘zbekistonda umumiy qonun ustuvorligi zaif. Mamlakatdagi mulkchilik huquqi, sudning samaradorligi va hukumat yaxlitligi reytingi jahondagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan past», deyiladi hisobotda.
Qo‘shni mamlakatlarning o‘rni qanday?
MDH mamlakatlari orasida eng yaxshi ko‘rsatkichlarni Armaniston (52-o‘rin) va Ozarboyjon (67-o‘rin) qayd etgan. Keyingi pog‘onalardan Qozog‘iston (68-o‘rin), Moldova (101-o‘rin), Qirg‘iziston (114-o‘rin), Tojikiston (131-o‘rin), Rossiya (145-o‘rin), Belarus (150-o‘rin) va Turkmaniston (160-o‘rin) o‘rin olgan.
Umumiy reytingning eng yuqori 3 ta pog‘onasini Singapur (84,4 ball), Shveytsariya (83,7 ball) va Irlandiya (83,3 ball) egallagan bo‘lsa, eng quyi o‘rinlarda Venesuela (27,3 ball), Kuba (25,2 ball) va Shimoliy Koreya (3,1 ball) qayd etilgan. 8 ta davlat: Afg‘oniston, Iroq, Liviya, Lixtenshteyn, Samoli, Suriya, Ukraina va Yamanga turli sabablarga ko‘ra reyting berilmagan.
Umumiy iqtisodiy erkinlik bo‘yicha o‘rtacha ko‘rsatkich esa o‘tgan yilgi 59,7 ballda 59,9 ballga oshgan.
Iqtisodiyot
«Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston» temir yo‘lini 2030 yilda ishga tushirish rejalashtirilmoqda
Uning qurilishi doirasida umumiy uzunligi 120 kilometr bo‘lgan 50 ta ko‘prik va 29 ta tunnel qurilishi ko‘zda tutilgan.
«Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston» temir yo‘lini 2030 yilda ishga tushirish rejalashtirilmoqda, bu haqda Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov Navro‘z bayramiga bag‘ishlangan tadbirda aytdi.
«Agar hozir Yevropa va Xitoy o‘rtasidagi «boshi berk» mamlakatda yashayotgan bo‘lsak, Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston temir yo‘li qurilishi yakunlanishi bilan biz tranzit davlatiga aylanamiz», dedi u.
Davlat rahbari so‘zlariga ko‘ra, ushbu keng ko‘lamli loyihaning amalga oshirilishi yangi tranzit aloqalarini ochadi va mintaqaning xalqaro ahamiyatini oshiradi. Qirg‘izistonda yuklarni yetkazib berish vaqti sezilarli darajada qisqaradi, bu esa yangi bozorlarga chiqish uchun keng imkoniyatlar yaratadi. Temir yo‘l tarmog‘ining rivojlanishi ichki aloqalarni mustahkamlab, sanoat, qishloq xo‘jaligi va turizmga kuchli turtki beradi.
«Xitoy – Qirg‘iziston – O‘zbekiston» temir yo‘li qurilishi mintaqadagi texnik va muhandislik jihatdan eng murakkab loyihalardan biridir. Uning qurilishi doirasida umumiy uzunligi 120 kilometr bo‘lgan 50 ta ko‘prik va 29 ta tunnel qurilishi ko‘zda tutilgan. Bu – jami yo‘lning qariyb 40 foizi tunnel va ko‘priklar orqali o‘tadi, degani. Qirg‘iziston hududida temir yo‘lning umumiy uzunligi 304 kilometrni tashkil etadi.
Temir yo‘l loyihasining umumiy qiymati 4,7 milliard dollarga baholanmoqda. Ushbu mablag‘ning yarmi – taxminan 2,3 milliard dollar Xitoy tomonidan Qo‘shma loyiha kompaniyasiga 35 yil muddatga kredit sifatida taqdim etiladi. Qolgan 2,3 milliard dollar uch davlat tomonidan kompaniya ustav kapitaliga quyidagicha nisbatda kiritiladi: Xitoy – 51 foiz, Qirg‘iziston va O‘zbekiston – har biri 24,5 foizdan.
Markaziy bank o‘tkazgan so‘rovlarda Toshkent shahrida yashovchilar oxirgi 12 oyda narx-navo 13,3 foizga oshganini aytgan bo‘lsa, andijonliklar 12,9 foizlik inflatsiyani sezganliklarini bildirgan. Qoraqalpog‘istonda sezilgan inflatsiya ko‘rsatkichi esa eng past – 10 foiz.
2026 yil fevral oyida O‘zbekiston aholisi sezgan yillik inflatsiya darajasi yanvar oyiga nisbatan 0,1 foiz bandga pasayib, 11,6 foizni tashkil etdi. Bu haqda Markaziy bank xabar berdi.
So‘rovnomada 2800 dan ortiq respondent ishtirok etgan. Ular bergan javoblarga qaraganda, sezilgan inflatsiya Toshkent shahrida eng yuqori – 13,3 foizni, Andijon viloyatida 12,9 foizni, Farg‘ona viloyatida 12,2 foizni tashkil etgan.
Qoraqalpog‘istonliklar esa narx-navo oshishini hammadan ham kamroq sezishgan – 10 foiz. Namangan viloyatida yashovchilar 10,4 foiz, Navoiy viloyati aholisi 10,5 foizlik inflatsiyani his etishgan.
Fevral oyida aholi tomonidan narxlarida yuqori o‘sish kuzatilgan asosiy tovar va xizmatlar quyidagilar: go‘sht va sut, benzin va yoqilg‘i, meva va sabzavotlar, elektr va tabiiy gaz, dorilar, shuningdek, yo‘lkira va tashish xizmatlari.
Daromadlari 2 mln so‘mgacha bo‘lgan aholi qatlami eng kam – 10,4 foizlik inflatsiyani sezgan bo‘lsa, 20 mln so‘mdan ko‘proq daromad topuvchilar oxirgi 12 oyda narx-navo 14,4 foizdan ko‘proqqa oshdi deb hisoblayapti.
Ispaniya hukumati Eron bilan urushning iqtisodiy oqibatlarini yumshatish uchun aholini qo‘llab-quvvatlash paketini tayyorladi. Unga yonilg‘i uchun QQSni pasaytirish va uglevodorodlarga aksizni to‘xtatib turish kiradi, deb xabar bermoqda Cadena SER.
Ispaniya hukumati mamlakat aholisi uchun AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi iqtisodiy oqibatlarini yumshatish maqsadida yonilg‘iga qo‘shilgan qiymat solig‘i (QQS)ni 21 foizdan 10 foizga tushiradi. Bu haqda 20 mart, juma kuni Cadena SER radiostansiyasi xabar qildi.
Radiostansiyaga Ispaniya hukumatidan ma’lumot bergan manbalarga ko‘ra, mamlakat hokimiyati uglevodorodlarga aksiz solig‘ini ham vaqtincha to‘xtatib turishni rejalashtirmoqda. Bu esa dizel yonilg‘isi va benzin narxini darhol litriga 40 yevrosentga arzonlashtiradi. Yana bir chora sifatida elektr energiyasi iste’moliga qo‘yilgan 5 foizlik soliqni bekor qilish nazarda tutilgan. Hukumat ushbu choralar paketini 20 martning o‘zidayoq e’lon qilishi kutilmoqda.
Reuters agentligi ta’kidlashicha, AQSh va Isroilning Eronga qarshi urushi sharoitida energiya importiga kuchli darajada bog‘liq bo‘lgan Yevropa mamlakatlari inflatsiyani jilovlash choralari paketlarini tayyorlamoqda. 2027 yilning o‘zida inflatsiya 4 foizga yetishi mumkin. Mutaxassislar bahosiga ko‘ra, Yevropa Markaziy banki (YeMB) belgilagan 2 foizlik maqsadli darajaga qaytish uchun Yevropaga yillar talab qilinishi mumkin.
Jumladan, Italiya allaqachon yonilg‘iga aksizni 25 yevrosentga kamaytirgan. Germaniya hukumati ham qo‘llab-quvvatlash paketini tayyorlamoqda, unga neft kompaniyalari uchun ortiqcha foyda solig‘i kiritilishi mumkin.
AQSh Eronga qo’shin yuboradimi? Prezident Tramp javob berdi
Hayit va Navro‘z munosabati bilan qo‘shimcha poyezd va avtobuslar qatnovi yo‘lga qo‘yildi
Boysunda jarlikka tushib ketgan ayol qutqarildi
-
Dunyodan4 days ago
Eron Hormuz boʻgʻozi orqali cheklangan oʻtishga ruxsat beradi
-
Jamiyat4 days ago
Tadbirkor boshpanasiz bo‘lgan 5 ta oilani uy-joy bilan ta’minladi
-
Siyosat3 days agoSoʻnggi savdo maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekiston temir yoʻllari importi eksportdan 2,5 barobar koʻp
-
Iqtisodiyot4 days agopayme Tez QR orqali to‘lovni 3% keshbek bilan ishga tushirmoqda
-
Dunyodan5 days ago
Xakerlar Isroil va Rizo Pahlaviyning maxfiy hujjatlarini qo’lga kiritadilar
-
Dunyodan4 days ago
Istanbulda yetti yil avval sodir etilgan qotillik ishi fosh etildi. O’zbek ayoli vafot etdi
-
Dunyodan4 days ago
Isroil mintaqaviy tuzilmani qayta tiklamoqchi
-
Siyosat2 days ago
O‘zbekiston va Turkmaniston yetakchilari bir-birlarini tabrikladilar