Dunyodan
Nega Isroil Afrikadan ajralib chiqqan davlatni mustaqil deb tan oldi?
wedaeri belushi
Ameyu Etana, BBC News
Farah Rahmon, BBC Somali
AFP (Getty Images orqali)
Somaliland poytaxti Xargeysa aholisi Isroil deklaratsiyasini nishonlamoqda
Isroil bo‘lginchi Somaliland davlatini mustaqil davlat sifatida tan olish bo‘yicha munozarali qaror qabul qilib, ko‘plab boshqa davlatlar tomonidan qoralangan.
Xitoy bu qarorni eng ko’p qoraladi va Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Lin Jian jurnalistlarga: “Hech bir davlat o’z g’arazli manfaatlari uchun boshqa mamlakatlardagi ichki separatistik kuchlarni qo’llab-quvvatlamasligi yoki qo’llab-quvvatlamasligi kerak” dedi.
Xitoy Isroil qarorini muhokama qilish uchun Birlashgan Millatlar Tashkiloti Xavfsizlik Kengashining favqulodda yig’ilishi oldidan o’z pozitsiyasini bayon qildi.
Juma kuni Isroil Somalidan mustaqilligini e’lon qilganidan keyin 30 yildan ko’proq vaqt o’tgach, Somalilandni mustaqil respublika sifatida tan olgan dunyodagi birinchi davlat bo’ldi.
Somaliland prezidenti rivojlanishni “tarixiy lahza” deb atadi, biroq Somali Isroilning bu harakatini o’z suverenitetiga hujum sifatida keskin rad etdi.
Turkiya, Saudiya Arabistoni va Afrika Ittifoqi kabi o’nlab davlat va tashkilotlar ham Isroilning to’satdan bayonotini qoraladi.
Nima uchun Somaliland mustaqillikni xohlaydi?
Aden ko’rfazi sohilidagi yarim cho’l hududi bo’lgan Somaliland 1991 yilda Somali harbiy diktatori Siad Barre ag’darilganidan so’ng mustaqilligini e’lon qildi.
Bu harakat Siad Barre qo’shinlari hududda hukumatga qarshi partizanlarni ta’qib qilayotgan separatistik kurashdan keyin amalga oshirildi. O’n minglab odamlar halok bo’ldi, shaharlar vayron bo’ldi.
Somaliland xalqaro miqyosda tan olinmagan bo’lsa-da, uning amaldagi siyosiy tizimi, hukumat institutlari, politsiyasi va o’z valyutasi mavjud.
Somalining alohida mintaqa sifatida tarixi 19-asrda mustamlaka hukmronligi davridan boshlanadi. Bu Britaniya protektorati bo’lgan va 1960 yilgacha Italiya Somalilandi bilan birlashib, Somali Respublikasini tashkil etgunga qadar Britaniya Somalilendi sifatida tanilgan.
Somaliland mustaqilligi tarafdorlari, mintaqada asosan Isaak urug’iga mansub odamlar istiqomat qilishini, bu esa uni etnik jihatdan Somalining qolgan qismidan ajratib turishini ta’kidlaydi.
Taxminan 6 million aholi istiqomat qiladigan Somaliland ham nisbatan tinchlik va barqarorlikka ega. Qonun loyihasi tarafdorlari buni islomiy ekstremistlar hujumlaridan uzoq vaqtdan beri jabr ko‘rgan Somaliga bog‘lab qo‘ymaslik kerak, deydi.
Biroq Somali Somalilandni o‘z hududining ajralmas qismi deb biladi. Somalining poytaxti Mogadishu hukumati Somalining mustaqilligini tan olish Somalining suverenitetini buzishini qayta-qayta aytgan.
Somali prezidenti Hasan Shayx Muhammad ham Isroilning deklaratsiyasini mamlakat birligiga “ekzistensial tahdid” sifatida tavsifladi.
Nega Isroil Somalilandni mustaqil davlat sifatida tan oldi?
Isroil Bosh vaziri Benyamin Netanyaxu juma kuni Somaliland prezidenti Abdirahmon Muhammad Abdullahi bilan telefon orqali suhbatda uning mamlakati Somalilandning “o‘z taqdirini o‘zi belgilash huquqini” tan olishini aytdi.
Shuningdek, u rasmiy tan olinishi mamlakatlar o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirish uchun “ajoyib imkoniyat” bo‘lishini aytdi.
Ammo tahlilchilarga ko‘ra, Isroil deklaratsiyasining strategik sabablari bor.
“Isroilga Qizil dengiz mintaqasida bir qator strategik sabablarga ko’ra ittifoqchilar kerak, jumladan hutiylarga qarshi kelajakdagi amaliyotlar ehtimoli bor”, dedi Isroil tahlil markazi o’tgan oyda Yamandagi Eron tomonidan qo’llab-quvvatlangan isyonchilarga ishora qilib.
“Somaliland bunday hamkorlik uchun ideal nomzod, chunki u Isroilga mojaro zonasiga yaqin hududga kirish imkoniyatini beradi.”
2023-yil oktabr oyida G‘azo urushi boshlanganidan keyin isyonchilar G‘azo sektoridagi falastinliklar bilan birdam ekanliklarini da’vo qilgan husiylarning Isroil hujumlariga javoban Isroil Yamandagi nishonlarga bir necha bor hujum qildi.
Isroilning Somalilandni tan olishiga javoban hutiylar Isroilning Somalilanddagi har qanday mavjudligi o‘z kuchlari uchun “harbiy nishon” sifatida ko‘rilishi haqida ogohlantirdi.
Bir necha oy oldin ko’plab ommaviy axborot vositalari Isroil G’azodan majburan ko’chirilgan falastinliklarni joylashtirish imkoniyati bo’yicha Somaliland bilan aloqada bo’lganini xabar qilgan edi.
Isroil bu xabarga izoh bermadi, biroq Somaliland o‘shanda Isroilning mustaqillikni tan olishga qaratilgan har qanday harakati Falastin masalasiga aloqasi yo‘qligini aytgan edi. Somali ham, Falastin maʼmuriyati ham Isroilning Somalilandni tan olishi falastinliklarni quvib chiqarish rejalari bilan bogʻliq boʻlishi mumkinligini taxmin qilmoqda.
Somali prezidenti yakshanba kuni parlamentga “Somali hech qachon Falastin xalqining o‘z yerlaridan uzoqqa majburan ko‘chirilishini qabul qilmaydi”, dedi.
Amerikalik Afrika tahlilchisi Kemeron Hudsonning BBCga aytishicha, uning fikricha, Isroil Somalilandni tan olishining asosiy sababi Qizil dengiz mintaqasida Eron ta’siriga qarshi turishga harakat qilgani.
“Qizil dengiz, shuningdek, qurol va jangovar samolyotlar Qizil dengiz boʻylab yuqoriga va Sharqiy Oʻrta yer dengiziga oqib oʻtadigan yoʻldir. Qizil dengiz anʼanaviy ravishda Gʻazodagi jangchilar uchun qoʻllab-quvvatlash va taʼminot manbai boʻlib kelgan. Shuning uchun Qizil dengizning ogʻzida boʻlishi, xavfsizlikning mavjudligi va razvedka maʼlumotlarining mavjudligi faqat Isroilning milliy xavfsizligi manfaatlariga javob beradi”, dedi u.
Nega Isroilning bu harakati ko’pchilik tomonidan qoralanadi?
Isroil Misr, Turkiya, Saudiya Arabistoni, Afrika Ittifoqi, Yaman, Sudan, Nigeriya, Liviya, Eron, Iroq, Qatar va boshqalar tomonidan tanqid qilingan.
Bu mamlakatlarning aksariyati qoralashlarida Somalining “hududiy yaxlitligi” va xalqaro tamoyillarning buzilishini tilga oladi.
Afrika Ittifoqi uzoq vaqtdan beri Somalilandning tan olinishi ayirmachilar o’zlari da’vo qilayotgan hududni tan olishni talab qiladigan zanjirli reaktsiyaga sabab bo’lishidan qo’rqib keladi.
Buyuk Britaniyada istiqomat qiluvchi Afrika shoxi bo‘yicha tahlilchi Abdurahmon Said BBCga shunday dedi: “Mintaqa markaziy hukumatlar roziligisiz tashqi ittifoqlar o‘rnatishga intilishi va keng tarqalgan beqarorlikka olib kelishi mumkin bo‘lgan xavfli pretsedent yaratishi mumkin”.
Kimdir Isroil deklaratsiyasini qo’llab-quvvatlaydimi?
Somalilandning ittifoqchilari yoki Somalilandni tan olish uchun harakatga xayrixoh deb hisoblangan davlatlar, asosan, jim turishdi.
Misol uchun, Somalilandda harbiy portni boshqarayotgan Birlashgan Arab Amirliklari (BAA) hech qanday bayonot bermadi.
Janob Hudsonning BBCga aytishicha, BAA “Somaliland masalasida Isroil tomoni bilan juda hamfikr”.
“Hatto bugun ham, menimcha, biz Isroil va Amirlik manfaatlarining butun Qizil dengiz mintaqasida uyg’unligini ko’rmoqdamiz”, deya qo’shimcha qildi u.
Efiopiya hukumati ham izoh berishdan bosh tortdi. O’tgan yili Somaliland o’z qirg’oq chizig’ining bir qismini dengizga chiqish imkoni bo’lmagan Efiopiyaga ijaraga berishga rozi bo’ldi, bu esa Somalini g’azablantirdi.
Abdulrahman, Turkiya Somali va Efiopiya o’rtasidagi vositachilikka aralashganini aytdi. Natijada, Efiopiya Somali hukumati bilan uning hududiy yaxlitligini hurmat qilishga va’da bergan shartnoma imzoladi.
“Natijada, Isroilning Somalilandni bir tomonlama tan olishi Efiopiya tomonidan jimgina kutib olinishi mumkin boʻlsa-da, Addis-Abeba ehtiyotkor “kut va koʻr” yondashuvini qoʻllayotganga oʻxshaydi”, – deya qoʻshimcha qildi tahlilchi.
Somalilandliklar Donald Tramp ikkinchi prezidentlik muddatini boshlashdan oldin bergan ishorasidan keyin Qo’shma Shtatlar ularni mustaqil davlat sifatida tan olishiga umid qilgan edi.
Ammo Isroilning bayonotiga javoban Prezident Tramp New York Post gazetasiga darhol Bosh vazir Netanyaxu yoʻl-yoʻriqlariga amal qilmaslikni taklif qildi.
“Somaliland aslida nima ekanligini kimdir biladimi?” – dedi u.
Somaliland haqidagi boshqa BBC maqolalari:
Getty Images/BBC
Source link
Janubiy Koreyaning sobiq prezidenti ustidan sud jarayonining yangi bosqichi: prokurorlar o‘lim jazosini talab qilmoqda.
Yonhap News xabariga ko‘ra, Maxsus prokuratura 2024-yilda harbiy holat joriy qilinganidan keyin sodir bo‘lgan davlat to‘ntarishiga urinish munosabati bilan Janubiy Koreyaning sobiq prezidenti Yun Sek Yolga o‘lim jazosini berishni yana bir bor so‘ragan.
Seul apellyatsiya sudi tanaffusdan keyin qayta ochildi. Sud jarayoni avvalroq Yun Seok Yolning sudyani ishdan bo‘shatish haqidagi iltimosi tufayli to‘xtatilgan edi, biroq Oliy sud bu iltimosni rad etdi.
Ayblov tomoni birinchi instantsiya sudining hukmi juda yumshoq ekanligini ta’kidlab, avvalgi pozitsiyasini saqlab qoldi.
Fevral oyida sud sobiq prezidentni davlat toʻntarishiga urinishda boshchilik qilgani uchun umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan edi.
Bundan tashqari, prokuratura quyi sudning sobiq harbiy qo’mondon Roh Sang-vonning yozuvlarini harbiy holatga tayyorgarlik ko’rish dalili sifatida rad etish to’g’risidagi qaroriga e’tiroz bildirdi.
Maxsus prokuratura “Birinchi sud hukmi juda yumshoq bo‘ldi”, dedi va Yun Seok Yulga o‘lim jazosi berilishini so‘radi.
Xurmuz bo‘g‘ozi orqali suzib ketayotgan yuk kemasi snaryadga uchradi. Britaniya harbiylari hodisada kemaning boshqaruv qismi shikastlanganini, biroq qurbonlar va atrof-muhitga zarar yetkazilgani haqida xabar berilmaganini aytdi.
Hodisa Ummon qirg‘oqlaridan 12,5 dengiz mili uzoqlikda sodir bo‘lgan. Hodisa Eron Islom inqilobi qo‘riqchilari korpusi Tehron ruxsatisiz Hormuz bo‘g‘ozi orqali o‘tadigan kemalar haqida navbatdagi ogohlantirish berganidan bir necha soat o‘tib sodir bo‘lgan.
Ijtimoiy tarmoqlarda tarqalayotgan videoda IIMK dengiz floti nomidan radio ogohlantirish eshitilishi mumkin. Unda aytilishicha, Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtish faqat Eron ruxsati bilan va belgilangan yoʻnalishlar boʻylab amalga oshirilishi kerak.
Shu bilan birga, Ummon Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro dengiz tashkiloti bilan hamkorlikda kemalar uchun yangi xavfsiz marshrutni ishga tushirdi. Maʼlumotlarga koʻra, ushbu yoʻnalish boʻylab oʻtuvchi kemalar soni tez surʼatlar bilan ortib bormoqda.
Eron bu yo‘nalishni “qabul qilib bo‘lmaydigan va o‘ta xavfli” deb atadi, chunki u o‘z roziligisiz o‘rnatilgan.
AQSh Davlat kotibi Marko Rubio Fors ko‘rfazi mamlakatlari tashqi ishlar vazirlari bilan uchrashuvda AQSh va uning ittifoqchilari Hormuz bo‘g‘ozi orqali yuk tashish erkinligini ta’minlashda davom etishini aytdi. Uning aytishicha, yangi dengiz yo‘llari ochiq qolishi muhim.
Venesuela shimolida sodir bo‘lgan ikki kuchli zilzila oqibatida vayron bo‘lgan binolar va uylar vayronalari ostidan tirik qolganlarni qidirish ishlari davom etmoqda. Rasmiylarga ko’ra, 235 kishi halok bo’lgan va 4300 kishi yaralangan.
“Afsuski, bizda jasadlari tibbiy muassasalarimizga olib ketilgan yoki to’g’ridan-to’g’ri vafot etgan 235 qurbon haqida ma’lumot bor”, dedi payshanba kuni sog’liqni saqlash vaziri Karlos Alvarado davlat televideniyesida.
Chorshanba kuni kechki 7,2 va 7,5 magnitudali zilzilalar ortidan minglab odamlar bedarak yo‘qolganligi sababli qurbonlar soni yanada ortishi kutilmoqda. Ushbu zilzilalar Venesuelada 100 yildan ortiq vaqt davomida sodir bo’lgan eng kuchli zilzilalar qatoriga kirdi va ular butun mintaqada sezildi.
Ushbu fojiaga javoban, AQSh Moliya vazirligi Venesueladagi zilzila oqibatlarini bartaraf etish bilan bog’liq faoliyatga ruxsat berish uchun 23 oktyabrgacha ba’zi sanksiyalardan voz kechishga qaror qildi.
Shu bilan birga, Venesuela shimolidagi shaharlarning vahimaga tushgan aholisi vayronalar orasidan bedarak yo‘qolganlarni qidirish uchun ko‘chalarga chiqdi.
Chang va qonga botgan qurbonlar vayronalar ostidan olib chiqildi. Ular orasida bolalar va hayvonlar ham bor edi.
Venesuela davlat televideniyesi qutqaruv operatsiyasining dramatik lavhalarini namoyish etdi.
Biroq tabiiy ofat yuz bergan hudud aholisi qutqaruv guruhlari yetarli emasligidan noligan. Ba’zilar rasmiylar va’da qilgan og’ir texnika qayerdaligini so’rashdi, aholi va qo’shnilar esa vayronalarni o’zlari olib tashlashga majbur bo’lganidan shikoyat qilishdi.
Uch farzandning onasi Diana Delgado bedarak yo‘qolgan 8 yoshli o‘g‘li haqida “Men farzandim qayerdaligini bilmoqchiman, u vayronalar ostidami yoki evakuatsiya markazidami, bilishni xohlayman”, dedi.
Poytaxt Karakasdan shimolda joylashgan La Guayra qirg‘oq mintaqasi bo‘ronning eng og‘ir qismini ko‘tardi. U yerda mamlakatning asosiy aeroporti joylashgan. Zarar tufayli yopilgan, bu esa yordam yetkazilishini imkonsiz qilgan.
Dunyoning turli burchaklaridan, jumladan, shu yil boshida Venesuelaning o‘sha paytdagi prezidenti Nikolas Maduroni harbiy amaliyotda qo‘lga olgan AQShdan yordam va materiallar takliflari kelib tushdi.
Belarus Rossiya va Ukraina o’rtasidagi urushda qatnashish niyatida emas. Bu haqda Aleksandr Lukashenko Rossiyaning Belarusdagi elchisi Boris Grizlov va Moskva viloyati gubernatori Andrey Vorobyov bilan uchrashuvda gapirdi.
Bu Lukashenko Kreml Boris Grizlov orqali Belarusni mojaroda faolroq ishtirok etishga undayotganini birinchi marta oshkora tan oldi.
Lukashenko Grizlovga shunday dedi: “Urushga aralashishning hojati yo’q. Boris Vyacheslavovich bizni urushga tortish jarayonini uyushtirmoqda. Bizni bunga undash ham kerak emas”.
Lukashenko bu masalani Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan bir necha bor muhokama qilganini va belaruslar ukrainaliklar bilan jang qilishni istamasligini aytdi.
Shu bilan birga, u Belarus Rossiya mintaqasini, jumladan, Moskva viloyatini iqtisodiy va xavfsizlik sohalarida qo‘llab-quvvatlashga tayyorligini bildirdi.
Wall Street Journal gazetasining yozishicha, Ukraina neftni qayta ishlash zavodlaridagi ish tashlashlar tufayli Belarus Rossiyaga benzin va boshqa neft mahsulotlarini yetkazib bermoqda.
Nashr Rossiya va Yevropaning sobiq va amaldagi rasmiylariga tayanib, Rossiya yil boshidan beri Belarus hududidan Ukrainaga hujum qilish va NATO davlatlariga qarshi gibrid operatsiyalarni o‘tkazish uchun ruxsat so‘raganini xabar qiladi. Manbalarning aytishicha, bu muzokaralarga birinchi navbatda Boris Grizlov rahbarlik qiladi.
Hisobotda, shuningdek, Fransiya prezidenti Emmanuel Makron may oyida janob Lukashenkoga qo‘ng‘iroq qilib, uni urushga qo‘shilmaslikka chaqirgan.
AQSh Oliy sudi prezident Donald Tramp ma’muriyati mamlakatda qonuniy istiqomat qilayotgan 350 ming gaitilik va 6 ming suriyalikni gumanitar himoyadan zudlik bilan mahrum qilishi mumkinligi haqida qaror chiqardi.
Avvalroq quyi sud prezidentning muhojirlarni vaqtincha himoyalangan maqomdan (TPS) mahrum qilish haqidagi farmonini bloklagan edi. 1990 yilda Kongress tomonidan kiritilgan dastur deportatsiya xavfi ostida bo’lgan muhojirlarni himoya qilishga qaratilgan.
Oliy sud qarori immigratsiya organlariga ko‘proq vakolatlar beradi. Shu nuqtai nazardan, bu qaror Trampning immigratsiya bo‘yicha navbatdagi g‘alabasi sifatida ko‘rilmoqda.
Hozirda 17 mamlakatda 1,3 millionga yaqin odam vaqtinchalik himoyaga ega. Gaitiliklarga bu maqom birinchi marta 2010 yilda dahshatli zilziladan keyin berilgan edi. Mamlakatdagi qurolli guruhlarning zo‘ravonliklari tufayli 1 milliondan ortiq odam o‘z uyini tashlab ketishga majbur bo‘lganidan keyin bu himoya muddati bir necha bor uzaytirildi.
Suriyaliklar bu maqomga 2012-yilda fuqarolar urushi tufayli erishgan.
2025-yil yanvar oyida Oq uyga qaytganidan beri Tramp 17 mamlakatdan 13 tasida TPS maqomini olib tashlashga harakat qildi. Oliy sudning so‘nggi qarori ushbu sa’y-harakatlarni davom ettirish uchun huquqiy asos yaratadi.
Qaror, shuningdek, hali ham TPS maqomiga ega bo’lgan to’rtta davlat vakillariga ham tegishli: Salvador, Livan, Sudan va Ukraina, chunki ularning kafolatlari joriy yilda tugaydi.
Avval xabar qilinganidek, ayni damda Qo‘shma Shtatlar ham siyosiy boshpana so‘ragan xorijlik fuqarolarni qabul qilishni to‘xtatmoqda.
Joriy yilning boshida Qo’shma Shtatlar 75 davlat fuqarolariga immigratsion vizalar berishni to’xtatdi.
2025-yil sentabrida Tramp ma’muriyati chet elliklar uchun immigratsion bo‘lmagan vizalar, jumladan B1/B2 turistik vizalar berish tartib-taomillarini kuchaytirdi.
2025-yil may oyida Oq uy Qo‘shma Shtatlarda o‘qish uchun ariza topshirgan barcha xalqaro talabalar ijtimoiy tarmoqlardagi ma’lumotlar tekshiruvidan o‘tkazilishini e’lon qildi. Vashington AQShning butun dunyodagi elchixonalariga majburiy tekshiruvga tayyorgarlik ko’rish maqsadida yangi talaba vizalari uchun rejalashtirilgan suhbatlarni bekor qilishni buyurdi.
2025-yilning 4-iyunida Tramp ma’muriyati Afg‘oniston, Chad, Kongo, Ekvatorial Gvineya, Gaiti, Somali va Eron kabi 12 davlat fuqarolari uchun AQSh eshiklarini yopdi va ikki hafta o‘tib, AQShga kirishi taqiqlangan davlatlar ro‘yxatiga yana 36 davlat qo‘shildi.
Janubiy Koreyaning sobiq prezidenti yana o‘lim jazosiga hukm qilindi
Shavkat Mirziyoyev Gurbanguli Berdimuhamedovni tavallud kuni bilan tabrikladi
Issiq havoda qanday himoyalanamiz? – mutaxassislar muhim tavsiyalar berdi
-
Jamiyat5 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport4 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan3 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan5 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Siyosat4 days agoPrezident Shavkat Mirziyoyev AQSh Savdo vakili Jeymison Grini qabul qildi
-
Jamiyat4 days agoMehnat inspeksiyasi Adiz Boboyevga ogohlantirish yubordi
-
Iqtisodiyot5 days ago
Dollar bir necha kunlik ko‘tarilishdan so‘ng pastladi
-
Iqtisodiyot3 days ago
Ertaga dollar tushib, yevro biroz ko‘tariladi