Iqtisodiyot
nazorat va ishonchning yangi bosqichi
O‘zbekistonda 2025 yil 1 martdan biologik faol qo‘shimchalarni (BFQ) ixtiyoriy raqamli markirovkalash loyihasi ishga tushdi. Bu tashabbus farmatsevtika va nutritsevtika bozorlaridagi nazoratni kuchaytirish, shuningdek, kontrabanda va soxta mahsulotlar bilan bog‘liq xavflarni kamaytirishga qaratilgan. Loyiha iste’molchilar huquqlarini himoya qilish va tovarlar aylanmasining shaffofligini oshirishga qaratilgan bo‘lib, sohada halol va xavfsiz raqobatni rivojlantirish uchun sharoit yaratadi.
Ixtiyoriy markirovkalash doirasida ishlab chiqaruvchilar, importyorlar va BFQ bozorining boshqa ishtirokchilari tizimning yangi versiyasiga ulanib, mahsulotlarni DataMatrix kodlari bilan bepul markirovkalashlari mumkin.
Bugungi kunga qadar loyihaga 284 ta mahsulotni markirovkalovchi 63 ta ishtirokchi qo‘shildi. XTrace platformasining yangilangan shaxsiy kabineti va funksiyalari nafaqat qulayroq, tushunarli va tezkor bo‘ldi, balki kengaytirilgan imkoniyatlarga ham ega bo‘ldi. Bular qatoriga xodimlarni shaxsiy kalit orqali avtorizatsiya qilish, kirish huquqlarini moslashuvchan sozlash, qulay qidiruv, filtrlar, agregatsiya haqida batafsil ma’lumot, transport qadoqlarining tarkibi va boshqalar kiradi.
Bu afzalliklardan foydalanish va BFQlarni majburiy markirovkalash boshlanishidan oldin ishlab chiqarish jarayonlarini yo‘lga qo‘yishga “GLORIOUS HEALTHY NUTRITION” MChJ qaror qildi. Kompaniya 2023 yildan beri NOW, JARROW FORMULAS, Doktor More, SWANSON, Childlife kabi taniqli jahon brendlarining BFQlari, sport ozuqalari va shaxsiy gigiyena vositalarini tarqatish bilan shug‘ullanadi. U O‘zbekistondagi eng yirik FMCG kompaniyalaridan biri bo‘lib, mamlakatning yetakchi beshta distribyutori qatoriga kiradi.
Biz “GLORIOUS HEALTHY NUTRITION” MChJ direktori Viktoriya Vasilevadan markirovkalash jarayoni qanday amalga oshirilayotgani va bugungi kungacha nimalar qilinganligi haqida so‘radik:
— Hozirgi bosqichda bizda markirovkalash jarayoni to‘liq yakunlandi. Biz “Asl belgi”sida ro‘yxatdan o‘tdik, mahsulot tavsifi yozilgan kartochkalarni to‘ldirdik, zarur uskunalarni xarid qildik va omborimizda markirovkalash jarayoni allaqachon yo‘lga qo‘yildi.
— Sizningcha, nima uchun BFQlarni markirovkalashni majburiy qilish kerak?
— BFQlar bozori juda katta va tez rivojlanmoqda. Ayniqsa, import qismi. Ammo importning katta qismi «kulrang» yo‘l bilan kirib kelmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, soliq to‘lovlarining yo‘qligiga va mahsulotlarning noto‘g‘ri olib kirilishi hamda saqlanishiga olib keladi. Shuningdek, tarkibiy qismlari SanQvaN normalari yoki Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan cheklangan yoki taqiqlangan BFQlar ham mavjud. Afsuski, «kulrang» importda bunday holatlar tez-tez uchraydi. Raqamli markirovka bozorni tartibga solish, uni shaffof qilish va iste’molchilarga sertifikatlangan, sifatli mahsulotlar yetkazib berishga imkon yaratadi.
Ta’kidlash joizki, BFQlarni ixtiyoriy raqamli markirovkalash loyihasida nafaqat mahalliy ishlab chiqaruvchilar, balki yirik importyorlar va distribyutorlar ham ishtirok etmoqda. Buning foydasi aniq:
1. Brendga bo‘lgan ishonchni mustahkamlash: raqamli markirovkali mahsulotlar rasmiy, sifatli va xavfsiz deb qabul qilinadi.
2. Ixtiyoriy markirovka bosqichida bepul kodlar: ishtirokchilar loyiha sinov rejimida amalga oshirilayotganda bepul markirovka kodlarini olishadi.
3. Soxta va «kulrang» importdan himoya: raqamli markirovkalash mahsulotning qonuniyligini nazorat qilishga yordam beradi.
4. Shaffof logistika va hisob: mahsulotni ishlab chiqarishdan to yakuniy sotuvgacha bo‘lgan butun zanjir bo‘ylab kuzatish osonlashadi.
5. Majburiy markirovkaga tayyorgarlik: ixtiyoriy ishtirok etish talablarga oldindan moslashish, XTrace platformasining imkoniyatlarini o‘rganish va ichki biznes jarayonlarini sozlash imkonini beradi.
6. Davlat idoralari bilan hamkorlikni soddalashtirish: ma’lumotlarning shaffofligi tekshiruvlardan o‘tishni osonlashtiradi va hujjat aylanishini soddalashtiradi.
7. Ichki va tashqi bozorlarda raqobatbardoshlikni oshirish: markirovkaning mavjudligi xalqaro standartlarga moslik belgisidir.
BFQlarni ixtiyoriy markirovkalashning dastlabki yakunlari haqida CRPT TURON tajriba loyihalari bo‘limi mutaxassisi Gaziyeva Alisha so‘zlab berdi:
— O‘tgan davr mobaynida biologik faol qo‘shimchalarni ixtiyoriy markirovkalash loyihasi doirasida sezilarli natijalarga erishdik. Bugungi kunga kelib loyihada 76 ta tadbirkorlik sub’yekti ro‘yxatdan o‘tgan, bu esa mahsulotlar shaffofligi va kuzatuviga biznesning yuqori qiziqishidan dalolat beradi. Markirovkalanayotgan mahsulotlar reestrida (MMR) uch yuzdan ortiq tovar ro‘yxatga olingan bo‘lib, bu bozor ishtirokchilari va iste’molchilarga mahsulot haqida to‘liq va ishonchli ma’lumot olish imkonini beradi. Bundan tashqari, qisqa vaqt ichida ishlab chiqaruvchilar 3 milliondan ortiq markirovka kodlarini shakllantirgani kompaniyalarning markirovkalash jarayonida faol ishtirok etayotgani va mahsulot aylanmasiga raqamli yechimlarni joriy etishga tayyorligini tasdiqlaydi. Bu ko‘rsatkichlar jarayonning barcha ishtirokchilari hamjihatlikda ishlayotganining natijasi bo‘lib, ixtiyoriy bosqich hozirdanoq BFQlarning shaffof va madaniy bozori uchun poydevor yaratayotganini ko‘rsatmoqda.
Ekspertlar baholashicha, O‘zbekiston hududida sotilayotgan biologik faol qo‘shimchalarning aksariyati noqonuniy aylanmoqda. Ushbu toifadagi mahsulotlar aylanmasi va xavfsizligini nazorat qilishning samarali mexanizmlari yo‘qligi iste’molchilar salomatligi uchun jiddiy xavf tug‘diradi, shuningdek, davlat uchun sezilarli iqtisodiy yo‘qotishlarga sabab bo‘ladi.
BFQlarni raqamli markirovkalashni joriy etish iste’molchilarni soxta mahsulotlardan himoya qilishga, mahsulot aylanmasini hisobga olish va nazorat qilishning shaffof tizimini yaratishga, noqonuniy bozor ulushini kamaytirishga, shuningdek, qonuniy ishlab chiqaruvchilar va import qiluvchilarga bo‘lgan ishonchni mustahkamlashga qaratilgan.
Loyihaga qo‘shilishni xohlagan tashkilotlar tizimda ro‘yxatdan o‘tish bo‘yicha batafsil yo‘riqnoma bilan quyidagi havola orqali tanishishlari mumkin: https://help.crpt-turon.uz/hc/ru/articles/32039062914193.
Barcha qo‘shimcha savollar bo‘yicha murojaat qilishingiz mumkin:
• elektron pochta orqali: support@crpt-turon.uz
• Telegram-bot orqali: @aslbelgisiuz_bot
• mijozlarga xizmat ko‘rsatish xizmati telefoni orqali: +998 71 203-88-72.
BFQlarni raqamli markirovkalash bozor shaffofligini oshirish, iste’molchilarni himoya qilish va qonuniy ishlab chiqaruvchilar hamda import qiluvchilarga ishonchni mustahkamlash uchun yangi imkoniyatlar yaratadi. Loyihaga qo‘shilish nafaqat mahsulot nazorati va sifatini yaxshilash uchun qadam, balki raqobatbardoshlikni oshirish va brendingizni himoya qilish imkoniyatidir.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–mart oylarida O‘zbekistonda aholi jon boshiga to‘g‘ri keladigan yalpi ichki mahsulot (YaIM) hajmi 11,7 million so‘mni tashkil etdi.
Bu ko‘rsatkich 2025-yilning mos davriga nisbatan 6,7 foizga oshgan.
So‘nggi yillarda aholi jon boshiga YaIM hajmi izchil o‘sish dinamikasini namoyon etmoqda:
2022-yil — 5,3 mln so‘m;
2023-yil — 6,3 mln so‘m;
2024-yil — 7,5 mln so‘m;
2025-yil — 9,9 mln so‘m;
2026-yil — 11,7 mln so‘m.
Shu tariqa, so‘nggi besh yilda aholi jon boshiga yalpi ichki mahsulot hajmi qariyb 2,2 barobarga oshdi.
Dunyodagi eng yirik valuta zaxiralariga ega davlatlar reytingida Osiyo mamlakatlari mutlaq ustunlik qilmoqda. Xalqaro valuta jamg‘armasi ma’lumotlariga ko‘ra, eng yirik o‘nta zaxira egasining yettitasi aynan Osiyoda joylashgan bo‘lib, ular jahon valuta zaxiralarining qariyb uchdan ikki qismiga egalik qiladi.
Bugungi kunda eng katta valuta zaxiralariga ega davlatlar ro‘yxatiga nazar tashlansa, uning shakllanishiga qariyb 30 yil avval yuz bergan Osiyo moliyaviy inqirozi katta ta’sir ko‘rsatganini ko‘rish mumkin.
1997 yildagi Osiyo moliyaviy inqirozi xorij kapitaliga haddan tashqari qaramlik bozor beqarorligi davrida qanchalik xavfli ekanini yaqqol namoyon etdi. Shu voqeadan so‘ng ko‘plab davlatlar tashqi iqtisodiy xatarlarga qarshi himoya sifatida xalqaro valuta zaxiralarini faol to‘play boshladi.
Xalqaro valuta jamg‘armasi (XVJ)ning International Reserves and Foreign Currency Liquidity (IRFCL) bazasiga kiritilgan, 2025 yil o‘rtalaridan 2026 yilning ikkinchi choragigacha bo‘lgan ma’lumotlar davlatlarning oltin hisobga olinmagan valuta zaxiralari bo‘yicha reytingini aks ettiradi.
Tahlillarga ko‘ra, reytingning eng muhim xususiyati — Osiyo mamlakatlarining ustunligidir. Eng yirik o‘nta valuta zaxirasiga ega davlatning yettitasi Osiyo hissasiga to‘g‘ri keladi. Bu davlatlar jahon valuta zaxiralarining taxminan uchdan ikki qismini nazorat qiladi.
Mutaxassislar bu holatni o‘nlab yillar davomida eksportga yo‘naltirilgan iqtisodiy rivojlanish, tashqi savdodagi barqaror ijobiy saldo hamda davlatlar tomonidan iqtisodiyotni tashqi xatarlardan himoya qilish maqsadida yirik moliyaviy zaxiralarni shakllantirish siyosati bilan izohlaydi.
Valuta zaxiralari nima uchun kerak?
Valuta zaxiralari mamlakat uchun o‘ziga xos «moliyaviy xavfsizlik yostig‘i» vazifasini bajaradi. Zarur holatlarda markaziy banklar ushbu mablag‘lardan milliy valutani keskin qadrsizlanishdan himoya qilish, muhim import mahsulotlari uchun to‘lovlarni amalga oshirish, tashqi davlat qarzlarini qoplash hamda sarmoyadorlar ishonchini saqlab qolish uchun foydalanadi.
Zaxiralar qancha katta bo‘lsa, mamlakat tashqi iqtisodiy inqirozlarga xalqaro moliyaviy yordamsiz mustaqil qarshi tura olish imkoniyati shuncha yuqori bo‘ladi.
Yirik valuta zaxiralari davlatlarga tashqi iqtisodiy zarbalarni yengilroq yengib o‘tish va moliya bozorlaridagi beqarorlik sharoitida investorlar ishonchini saqlab qolish imkonini beradi.
Biroq bunday zaxiralarni saqlashning ham o‘z qiymati bor. Chunki bu mablag‘lar odatda xavfsiz, ammo daromadliligi past bo‘lgan davlat obligatsiyalariga yo‘naltiriladi. Natijada ushbu resurslar milliy iqtisodiyotni rivojlantirishga sarflanmay qolishi mumkin.
Shu bois iqtisodchilarning ta’kidlashicha, hukumatlar moliyaviy xavfsizlikni ta’minlash va iqtisodiy o‘sish uchun mavjud imkoniyatlardan samarali foydalanish o‘rtasida muvozanatni saqlashi lozim.
O‘zbekiston Markaziy banki tomonidan e’lon qilingan 2026-yil I choragi uchun «Biznes kayfiyati sharhi» natijalariga ko‘ra, mamlakatda tadbirkorlarning biznes muhiti va iqtisodiy istiqbollarga bo‘lgan ishonchi yuqori darajada saqlanib qolmoqda.
Hisobotga ko‘ra, so‘rovda qatnashgan tadbirkorlarning 60 foizi biznes yuritish shart-sharoitlari yaxshilanganini qayd etgan. Ayniqsa, ta’lim, umumiy ovqatlanish, aloqa va axborot, qishloq xo‘jaligi hamda turizm sohalarida biznes muhiti sezilarli darajada yaxshilangani ta’kidlangan.
Tadbirkorlar biznes rivojiga ijobiy ta’sir ko‘rsatayotgan asosiy omillar sifatida:
bank xizmatlari sifati;
kredit olish imkoniyatlari;
raqobat muhiti;
litsenziya olish jarayonlarining soddalashganini qayd etgan.
Shuningdek, hisobotda buyurtmalar hajmi oshganini bildirgan tadbirkorlar ulushi 56 foizga yetgani qayd etilgan. Qo‘shimcha ishchi kuchiga bo‘lgan talab bo‘yicha ijobiy baholar o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 9 foiz bandga oshgan.
Energiya iste’moli oshganini bildirgan respondentlar ulushi esa aksincha 15 foiz bandga kamayib, 45 foizni tashkil etgan.
Eng muhim ko‘rsatkichlardan biri sifatida, so‘rov ishtirokchilarining 67 foizi kelgusi uch yil davomida O‘zbekiston iqtisodiyoti va biznes muhiti yanada yaxshilanishiga ishonch bildirgan.
15–21-iyun kunlari «O‘zbekiston respublika tovar-xom ashyo birjasi» AJning barcha savdo platformalarida jami 32 ming 132 ta bitim tuzildi. Bu ko‘rsatkich bundan avvalgi haftaga nisbatan 45,9 foizga kamaygan.
Hafta davomida ochiq birja savdolari orqali 23 ming 548 ta bitim tuzildi. Sement savdolariga jami 621 ming 800 tonna mahsulot qo‘yilgan bo‘lib, uning 245 ming 975 tonnasi sotildi. Bu taklif qilingan hajmning 48,2 foizini tashkil etdi.
Sementning o‘rtacha kunlik sotuv hajmi 49 ming 195 tonnaga yetgan. Savdolarda har kuni o‘rtacha 87 nafar xaridor ishtirok etgan.
Un bozorida esa jami 11 ming 856 tonna mahsulot sotildi. O‘rtacha kunlik sotuv hajmi 2 ming 371 tonnani tashkil qildi. Bu segmentda har kuni o‘rtacha 146 nafar xaridor qatnashgan.
Hisobot davrida sementning kunlik o‘rtacha narxi bir tonna uchun 637,4 ming so‘mdan 625,3 ming so‘mgacha pasaydi. Bu qurilish materiallari bozorida taklifning yuqoriligi saqlanib qolayotganini ko‘rsatadi.
Un mahsulotida esa pasayish yanada sezilarli bo‘ldi. Bir tonna unning o‘rtacha narxi 3 million 895,2 ming so‘mdan 3 million 750,9 ming so‘mgacha tushdi.
24-iyunda dollar yana ko‘tariladi
Source link
O‘zbekistonda aholi jon boshiga YaIM hajmi 11,7 mln so‘mga yetdi
Qaysi davlatlar eng katta valuta zaxirasiga ega?
Elektr ta’minoti tizimida mansabdorlar pora bilan ushlandi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport3 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan2 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan4 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Jamiyat3 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Dunyodan5 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Siyosat5 days agoAshraf Xo‘jayev O‘zbekistonning Efiopiyadagi birinchi elchisi etib tayinlandi.