Jamiyat
«Men borman, chunki biz bormiz» yoxud nima uchun afrikalik bolalar ovqat talashmaydi?
Bir antropolog Afrika qabilasidagi bolalarni o‘yin o‘ynashga taklif qildi. U meva solingan savatni daraxtning yoniga qo‘yib, e’lon qildi: «Kim birinchi bo‘lib daraxtga yetib kelsa, meva solingan savatga ega bo‘ladi». U yugurishga ishora qilganida, bolalar bir-birining qo‘lidan ushlab yugurishdi va keyin birgalashib shirin mevalardan zavqlanishdi. Ajablangan olim bolalardan nega bunday qilganlarini so‘radi, chunki ularning har biri sovg‘ani yolg‘iz o‘zi olishi mumkin edi. Bunga bolalar javob berishdi: «Obonato!» yoki «Ubuntu» – hamma xafa joyda, bir kishi baxtli bo‘lishi mumkinmi? Ya’ni ularning tilida bu «Hamma borligi uchun men borman» degan ma’noni anglatadi. Ubuntu – bu Afrika axloqiy ta’limoti, odamlarning ishonchiga va ularning munosabatlariga asoslangan o‘ziga xos gumanistik falsafa.
«Ubuntu» so‘zi afrikaning zulu va xosa tillariga tegishli bo‘lib «boshqalarga nisbatan insonparvarlik» va «butun insoniyatni birlashtiruvchi jamoaviy harakat kuchiga ishonish» deb tarjima qilinishi mumkin. Shunga o‘xshash atamalar ko‘plab Afrika dialektlarida mavjud, ular boshqalarga nisbatan saxiylik, xushmuomalalik va insoniylikni ham anglatadi. Afrikada kimnidir maqtamoqchi bo‘lsangiz, oddiygina aytishingiz mumkin: «Falon odamning ubuntusi bor». Bu uning saxovatli, mehmondo‘st, do‘stona, g‘amxo‘r va rahm-shafqatga to‘la ekanligini anglatadi. Va u boshqalar bilan bor narsasini baham ko‘radi.
1980 yilda Zimbabvelik tarixchi, jurnalist va yozuvchi J. T. Samkange ubuntu tamoyillarini tizimlashtirishga harakat qildi. U uchta asosiy narsani aniqladi. Birinchisi inson bo‘lish – o‘zgalardagi insoniylikni tan olish orqali o‘zining insoniyligini tasdiqlash va shu asosda boshqalar bilan hurmatli munosabatlar o‘rnatishdir. Ikkinchisi agar kimdir boylik va boshqaning hayotini saqlab qolish o‘rtasidagi yakuniy tanlovga duch kelsa, u holda hayotni saqlab qolishni tanlov qilish kerak. Uchinchisi podshoh o‘z maqomi, shu jumladan, u bilan bog‘liq barcha vakolatlar uchun xalqining irodasiga qarzdor.
Liberiyalik tinchlik faoli Leyma Roberta Gbovi Ubuntu prinsipining eng mashhur ta’rifini berdi: «Men borman, chunki biz bormiz». Ushbu qisqa va aforistik ta’rif chuqur ma’noga to‘la: men yakka holda mavjud emasman. Va mening mavjudligim men tomonidan belgilanmagan (yoki faqat men emas). Biz bir-birimiz bilan shunchalik bog‘liqmizki, biz ulkan tirik butunning tirik qismimiz. Va har birimiz qanday bo‘lsak, har birimiz mavjudmiz, chunki biz bir butunmiz. Mening shaxsiy mavjudligim butunning mavjudligi bilan shartlangan, men uning bir kichik bo‘lakchasi lekin ajralmas qismiman. Tan olishingiz kerak, bunday fikrni darhol qabul qilish oson emas!
Tinchlik uchun Nobel mukofoti laureati, arxiyepiskop Desmond Tutu «Kechirimsiz kelajak yo‘q» kitobida shunday deb yozgan edi: «Ubuntuga ega odam boshqalar uchun ochiq va sodiq, boshqalarga o‘zining ajralib turgan qobiliyati bilan tahdid qilmaydi va boshqalarni kamsitish yoki qiynoqqa solishdan chekinadi.»
Keyinchalik, 2008-yilda, o‘z nutqlaridan birida, Tutu shunday dedi: «Mamlakatimizdagi tushunchalardan biri ubuntu – inson bo‘lishning mohiyatidir. Ubuntu, xususan, siz alohida holda inson sifatida mavjud bo‘lolmasligingizni aytadi, biz bir-birimiz bilan bog‘liq ekanligimizni aytadi. Aslida biz bir-birimiz bilan bog‘langanimizda qilayotgan ishimiz butun dunyoga ta’sir qiladi.»
Nelson Mandela, Janubiy Afrikaning birinchi qora tanli prezidenti, quyidagi misolni keltiradi: «Mamlakat bo‘ylab sayohat qilgan sayohatchi qishloqda to‘xtaydi va ovqat yoki ichimlik so‘rashga hojat qolmaydi. U to‘xtashi bilan odamlar unga ovqat beradilar, unga g‘amxo‘rlik qiladilar. Yana bir jihati ubuntu odamlar yakka holda boyib ketish kerak emasligini aytadi. Atrofingizdagi jamoadan yaxshiroq bo‘lishingiz mumkinmi? Ya’ni savol shundaki, siz atrofingizdagi jamiyatni yaxshilash uchun o‘zingizni boyitasizmi, yoki faqat o‘zingiz uchung boyiysizmi?»
Ubuntusi bor odam: «Axir men qanday qilib baxtli bo‘la olaman, agar boshqalar baxtsiz bo‘lsa?» Go‘yoki bu qabilalar shunday bir baxt sirini biladiki – bu sirni o‘zini «rivojlangan», «sivilizatsiyalashgan» deb hisoblovchi jamiyatlar allaqachon yo‘qotib qo‘ygan.
Keniyalik adabiyotshunos Jeyms Ogudening fikricha, ubuntu zamonaviy dunyoda keng tarqalgan individualizmga qarshi kurashuvchi vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ubuntu tiklovchi adolat va jamiyatga yo‘naltirilgan axloqni targ‘ib qiladi. «Odamlar sifatida biz insoniy qadriyatlarimizni chuqur o‘rganishimiz, shifo berish va bo‘shliqni bartaraf etish uchun ulardan eng yaxshisiga intilish qobiliyatiga egamiz», deydi Ogude. Bu g‘oya nafaqat insonga, balki daryolar, o‘simliklar va hayvonlar dunyosi bilan munosabatlarimizga ham taalluqlidir. Tabiatning markaziy ustunini tan olganimizda va ifodalaganimizda, uning ma’nosi yanada kengayadi: men – biz borligimiz uchun, biz – yer borligi uchun bormiz. Tabiatning farovonligini bizning farovonligimizdan ajratib bo‘lmaydi.
Ubuntu konsepsiyasining yagona ta’rifi yo‘q, lekin uning yadrosi insoniyat atrofida aylanadi. Bu g‘oya shundan iboratki, inson faqat boshqalar baxtli bo‘lsagina baxtli bo‘ladi, boshqa birovning azobini ko‘rsa, o‘zi ham azob chekadi. Shunday qilib, biz hammamiz bir-biriga bog‘langanmiz va hech kimga hasad qilish yoki hech kimdan qasos olish kerak emas. Ubuntu yordamida moddiy va nomoddiy narsalar bilan bo‘lishish, kechirish va boshqalarga nisbatan adolatsizlik qilmaslikdir. Shaxsiy rivojlanishga erishish uchun avvalo, boshqalarning rivojlanishiga yordam berishingiz kerak.
Ilk odamlar Afrikada yashaganligini hisobga olsak, bu Ubuntu biz kabi eski ekanligini anglatadi. Aslida ubuntu tamoyillari butun insoniyat genining bir qismi. Ajdodlarimizda hamdardlik, mehr-oqibat va hamjihatlik yuksak darajada bo‘lgan.
Ubuntuni shunday o‘xshatish bilan umumlashtirish mumkin: «Menda sigir va sizda idish bor, demak ikkalamiz ham sut ichishimiz mumkin». Bu oddiy misol bo‘lsa-da, uning qamrovi juda katta. Bu mo‘l-ko‘llik, qadrlash va hamkorlikda birga yashashimiz mumkinligini ko‘rsatadi.
Ehtimol, ubuntu nima uchun Afrikadagi qishloqlarda ochlik va tanlov yetishmasligiga qaramay, o‘zlarini baxtli his qilishlarini, ko‘pincha tabassum qilishlarini tushuntiradi. Afrika qishloqlariga sayohat qilgan har bir kishi bu jamoalarning donoligi, hamdardligi, kamtarligi, g‘amxo‘rligi va quvnoqligidan hayratda qoladi.
Aksincha qulay turmush tarziga qaramay, har kuni ko‘plab tanlovlar mavjud bo‘lsa-da, ba’zi odamlar kulishni unutganini ko‘ramiz. Har bir insonning borlig‘ida bo‘shliq bordek.
Afrikaning qishloqlarida insoniylik yuzasidan har kimga qalbini, uyini ochadi, borini birga baham ko‘radi. Ular o‘zlariga yordam kerak bo‘lsa, yordam berilishiga ishonishadi. Bu so‘ramasdan, iltifotsiz va evaziga hech narsa kutmasdan sodir bo‘ladi. Ubuntu e’tibor yoki tanlov emas. Bu go‘zal, ilhomlantiruvchi va chuqur bog‘langan jarayon. Qabul qiluvchilar beruvchiga aylanadi va aksincha. Ishonch asosni tashkil qiladi.
Afrikadagi bolalarning boshqa joylardan jo‘natilgan yordam, oziq-ovqatlarga navbatda turishi yangilik emas. Bu holat ko‘p sayyohlar va antropologlarni hayratga solgan. Bolalar har qanday holatda – oziq-ovqat, o‘yinchoqlar va hatto suhbatlashishda ham navbat bilan harakat qilishadi. Ularda «men birinchi» degan da’vo kam uchraydi.
Masalan butun dunyoda kuzatayotganimiz kiyimlar yoki oziq ovqatlarga aksiya ketayotgan joyda talash-talashni ko‘ramiz. Afrika xalqi esa o‘z ubuntusi bilan bizga o‘rnak bo‘layotgandek.
Ubuntu aslida biz unutgan qadriyat emasmi?
Ubuntu go‘yoki bizga «birinchi bo‘lish shart emas» deb o‘rgatayotgandek. U «yolg‘iz g‘olib bo‘lish» emas, «birga baham ko‘rib quvonish» muhim ekanini esga soladi. Ya’ni bir inson baxti boshqalar baxti bilan bog‘liq.
Men baxtli bo‘lishim uchun sen ham baxtli bo‘lishing kerak. Va men borligim sen bor bo‘lganing uchundir.
Ubuntu insoniyatga nima uchun kerak? Bu dunyodagi har xil vaziyatlarda omon qolish uchun kerak. Ochlik va yo‘qchilik, urush, tabiiy ofatlar boshimizga kulfat keltirganida yanada jipslashish uchun kerak. Afrikani qiyin ahvoldan saqlayotgan narsa ham shu ubuntudir.
Afrikada odamlar ko‘p narsadan mahrum – toza suv, barqaror ish, tinchlik, hatto oddiy dori-darmon. Lekin ularda bir narsa bor: ubuntu. Va ehtimol, aynan shu ubuntu ularni hamon inson qilib turibdi.
Ubuntu insoniylikni eslashning, inson bo‘lib qolishning so‘nggi imkoniyatidir.
Sizning-chi, sizning ubuntungiz bormi?
Barno Sultonova
Toshkent shahrida o‘tkazilgan tezkor tadbirlar davomida noqonuniy muomalada bo‘lgan qariyb 3,2 kilogramm giyohvandlik vositalari musodara qilindi. Holatlar yuzasidan bir necha nafar gumonlanuvchi qo‘lga olinib, ularga nisbatan jinoyat ishlari qo‘zg‘atildi.
«Xavfsiz va sog‘lom yurt» keng qamrovli tezkor-profilaktik tadbirlari doirasida Davlat xavfsizlik xizmati Toshkent shahar boshqarmasi hamda poytaxt IIBB xodimlari hamkorligida giyohvandlik vositalarining noqonuniy aylanmasiga qarshi qator tezkor tadbirlar o‘tkazildi.
Dastlabki holatda Bektemir tumani hududida harakatlanayotgan Gentra rusumli avtomashina to‘xtatilib tekshirildi. Avtomashinada Yashnobod tumanida yashovchi, 1998 yilda tug‘ilgan ikki nafar fuqaro bo‘lgan. Tekshiruv chog‘ida transport vositasi salonidan bir nechta zip-paketlarga qadoqlangan och sariq rangli kukunsimon moddalar topildi.
Tezkor tadbir davomida gumonlanuvchilar avvaldan yashirib qo‘ygan xufiya joy hamda ijaraga olgan xonadon ko‘zdan kechirildi. U yerdan ham kukunsimon moddalar, elektron tarozilar va giyohvandlik vositalarini qadoqlashda foydalaniladigan anjomlar aniqlandi.
Ekspertiza xulosasiga ko‘ra, musodara qilingan moddalar 1,2 kilogramm geroin va 100 gramm mefedron ekani tasdiqlangan. Ma’lum qilinishicha, mazkur ikki shaxs ham muqaddam giyohvandlik vositalari bilan bog‘liq jinoyatlari uchun sudlangan.
Yana bir tezkor tadbirda Shayxontohur tumanida yashovchi, 1982 yilda tug‘ilgan, muqaddam sudlangan fuqaroning yashash xonadonidan 47 gramm gashish va 34 gramm opiy musodara qilindi.
Tergov harakatlari davomida uni narkotik moddalar bilan ta’minlab kelgani gumon qilinayotgan Olmazor tumanida yashovchi 1980 va 1985 yillarda tug‘ilgan ikki nafar fuqaro ham ushlandi. Ularning avtomashinalari va yashash xonalari tekshirilganda, 1,8 kilogramm gashish hamda 12 gramm opiy aniqlanib, protsessual tartibda rasmiylashtirib olindi.
Har ikki holat yuzasidan gumonlanuvchilarga nisbatan jinoyat ishlari qo‘zg‘atilgan. Ayni paytda tergov harakatlari davom etmoqda.
Reklama qo‘ng‘iroqlari va xabarnomalariga oid huquqlar himoyasi kuchaytiriladi.
«Aholiga ko‘rsatilayotgan davlat xizmatlarini takomillashtirish hamda fuqarolar uchun qo‘shimcha qulayliklar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi Prezident qarori (PQ-265-son, 15.07.2026-y.) qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, voyaga yetmagan shaxslar o‘z huquqlarini mustaqil ravishda amalga oshirish yuzasidan sudlarga murojaat qilishda davlat bojidan ozod qilinishi belgilandi.
2026-yil 1-oktyabrdan jismoniy shaxsning familiyasi, ismi va otasining ismi, tug‘ilgan sanasi kabi birlamchi ma’lumotlari o‘zgarganda o‘zida ushbu ma’lumotlarni aks ettiruvchi davlat organlariga tegishli axborot tizimlaridagi ma’lumotlarga avtomatik tarzda idoralararo elektron hamkorlik yo‘li bilan o‘zgartirishlar kiritish amaliyoti yo‘lga qo‘yiladi.
2026-yil 1-noyabrdan boshlab:
– mobil aloqa vositalari orqali SMS-xabarnomalar yo‘li bilan tovar (ish, xizmat)larni taklif (reklama) qiluvchi har qanday yuridik va jismoniy shaxslar faqat shaxsning yozma yoki elektron roziligini olgandan so‘ng ushbu harakatlarni (reklamani) amalga oshiradi;
– mobil aloqa vositalariga reklama qo‘ng‘iroqlari va SMS-xabarnomalarni jo‘natish xizmatini ko‘rsatuvchi yuridik shaxslar o‘zlarining axborot tizimlarini Shaxsga doir ma’lumotlar bazalarining davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazgandan keyin tegishli xizmatlarni ko‘rsatishiga yo‘l qo‘yiladi;
– reklama qo‘ng‘iroqlari va xabarnomalarini telekommunikatsiya tarmoqlari (mobil aloqa) orqali soat 18.00 dan 09.00 gacha tarqatish taqiqlanadi;
– mobil aloqa operatorlariga o‘zlari tomonidan tarqatiladigan reklama qo‘ng‘iroqlari va xabarnomalarini abonent so‘roviga ko‘ra to‘liq yoki qisman bloklash majburiyati yuklatiladi;
– mazkur belgilangan talablarga rioya etmaslik reklama hamda shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish hisoblanadi va tegishli choralar ko‘rish uchun asos bo‘ladi.
Kino, teatr, muzey va konsertlarga muntazam tashrif buyurish fiziologik qarishning sekinlashishi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin.
Bu ikki mingga yaqin keksa odamlarning ma’lumotlarini tahlil qilgan yapon olimlari tomonidan chiqarilgan xulosadir. Tadqiqot natijalari Epidemiologiya va Jamiyat Salomatligi jurnalida (JECH) chop etildi.
Tadqiqotchilar qarish bo‘yicha uzoq muddatli tadqiqotda ishtirok etgan 50 yoshdan oshgan 1899 nafar ingliz fuqarosining ma’lumotlarini o‘rganib chiqdilar.
Ishtirokchilar kinoteatrlar, muzeylar, san’at galereyalari, teatrlar, konsertlar va operalarga qanchalik tez-tez tashrif buyurganliklarini xabar qilishdi. Keyin bu ma’lumot ularning fiziologik yoshi bilan taqqoslandi – bu qon bosimi, o‘pka funksiyasi, gemoglobin va xolesterin darajasi, tana massasi indeksi, ushlash kuchi va yurish tezligi kabi o‘nta parametr asosida tananing haqiqiy sog‘lig‘ini aks ettiruvchi ko‘rsatkich.
Ma’lum bo‘lishicha, madaniy tadbirlarga kamida bir necha oyda bir marta tashrif buyurgan odamlarning o‘rtacha fiziologik yoshi 66,9 yoshni tashkil etgan. Deyarli faqat madaniy hayotda ishtirok etganlar orasida bu ko‘rsatkich 69,9 yoshga yetdi – bu taxminan uch yillik farq.
Daromad, bandlik, surunkali kasalliklar va boshqa omillarni hisobga olgan holda ham, madaniy faoliyat shkalasidagi har bir qo‘shimcha birlik fiziologik yoshni taxminan 31 kunga qisqartirish bilan bog‘liq edi.
Mualliflarning fikriga ko‘ra, bu ta’sir madaniy dam olish ijtimoiy muloqotni rivojlantirishi, aqliy farovonlikni yaxshilashi va sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirishi bilan izohlanishi mumkin.
Olimlar madaniy faoliyatning fiziologik qarishga ta’siri muntazam jismoniy faollikning ta’siriga o‘xshashligini va qo‘shimcha tadqiqotlarga loyiqligini ta’kidlamoqdalar.
«Aholiga ko‘rsatilayotgan davlat xizmatlarini takomillashtirish hamda fuqarolar uchun qo‘shimcha qulayliklar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi prezident qarori qabul qilindi.
Foto: Ronstik / Shutterstock
«Aholiga ko‘rsatilayotgan davlat xizmatlarini takomillashtirish hamda fuqarolar uchun qo‘shimcha qulayliklar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi prezident qarori qabul qilindi.
Qarorga ko‘ra, 2026 yil 1 noyabrdan boshlab:
mobil aloqa vositalari orqali SMS-xabarnoma shaklida tovar va xizmatlarni taklif (reklama) qiluvchi har qanday yuridik va jismoniy shaxs faqat shaxsning yozma yoki elektron roziligini olgandan so‘ng ushbu harakatlarni (reklamani) amalga oshiradi;
mobil aloqa vositalariga reklama qo‘ng‘iroqlari va SMS-xabarnomalarni jo‘natish xizmatini ko‘rsatuvchi yuridik shaxslar o‘z axborot tizimlarini Shaxsga doir ma’lumotlar bazalarining davlat reyestrida ro‘yxatdan o‘tkazgandan keyin tegishli xizmatlarni ko‘rsatishiga yo‘l qo‘yiladi;
reklama qo‘ng‘iroqlari va xabarnomalarini telekommunikatsiya tarmoqlari (mobil aloqa) orqali soat 18.00 dan 9.00 gacha tarqatish taqiqlanadi;
mobil aloqa operatorlariga reklama qo‘ng‘iroqlari va xabarnomalarini abonent so‘roviga ko‘ra to‘liq yoki qisman bloklash majburiyati yuklatiladi;
Ushbu talablarga rioya etmaslik reklama hamda shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonunchilikni buzish hisoblanadi va tegishli choralar ko‘rish uchun asos bo‘ladi.
Jamiyat | 20:07 / 15.07.2026
2671
2 daqiqa o‘qiladi
«Aholiga ko‘rsatilayotgan davlat xizmatlarini takomillashtirish hamda fuqarolar uchun qo‘shimcha qulayliklar yaratish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi prezident qarori qabul qilindi.
Foto: Dreamstime
Qarorga ko‘ra, 2026 yil 1 oktyabrdan Yagona interaktiv davlat xizmatlari portalida (Yagona portal) quyidagi xizmatlar joriy etiladi:
Jismoniy va yuridik shaxslarga o‘ziga mulk huquqi asosida tegishli bo‘lgan ko‘chmas mulk obektlari va avtomototransportlarni garovga yoki ipotekaga qo‘yishga, shuningdek, ularni begonalashtirishga taqiq qo‘yish yoki uni bekor qilish;
Fuqarolarning o‘z nomiga rasmiylashtirilgan va foydalanilayotgan telefon raqamlari va bank kartalari to‘g‘risida ma’lumot olish va ushbu jarayonni boshqarishning quyidagi imkoniyatlarini yaratish:
telefon raqamini muayyan muddatga nofaol holatga o‘tkazish (faollashtirish) va o‘zi foydalanmayotgan telefon raqamlariga xizmat ko‘rsatishni to‘xtatish haqida ariza kiritish;
telefon raqami ulangan pulli xizmatlar haqida ma’lumot olish;
bank kartalarini bloklash (yopish) haqida emitentga arizalar yuborish;
fuqaroning nomiga yangi notarial harakat rasmiylashtirilganda avtomatik tarzda uni Yagona portal orqali xabardor qilish va ular hisobini yuritish.
Toshkentda 3,2 kgga yaqin narkotiklar qo‘lga olindi
Prezident Tramp uning o‘ldirilishi masalasiga oydinlik kiritmoqda
Reklama qo‘ng‘iroqlari va xabarnomalariga oid huquqlar himoyasi kuchaytiriladi
-
Sport5 days agoIspaniya Belgiyani yengib, yarimfinalga chiqdi
-
Jamiyat4 days agoBektemir tumanida «zakladchik»lar qo‘lga olindi
-
Sport4 days agoAngliya-Norvegiya bahsi boshlanish vaqti kechiktirilishi mumkin
-
Jamiyat5 days agoDori narxini sun’iy oshirgan yuzlab dorixonalar aniqlandi
-
Jamiyat5 days agoJanubiy Koreya va AQShga noqonuniy migratsiya tashkil etmoqchi bo‘lganlar ushlandi
-
Iqtisodiyot5 days ago
17 mlrd so‘mdan ortiq davlat xaridlaridagi qonunbuzilishlar aniqlandi
-
Dunyodan4 days ago
Frantsiyada ko’pchilik qo’rqqan narsa yuz berdi.
-
Sport4 days agoInfantino yana JCh ishtirokchilari sonini oshirish g‘oyasi haqida gapirdi