Mahalliy
Markaziy Osiyoda yangi davr va bu Yaponiya uchun nimani anglatadi?
O‘zing yashayotgan yurt, vatan haqida xorij matbuotida maqola chop etilsa o‘zgacha faxr tuyasan. Bo‘lib hamki eng rivojlangan davlatlar qatoriga kiradigan Yaponiya iliq fikrlar bildirsa. Albatta, Yaponiya matbuotida O‘zbekiston alohida e’tirof etilishi bejiz emas. Yil boshidan beri biz Yaponiya bilan O‘zbekistonning o‘rtasida juda ko‘p hamkorliklarga guvoh bo‘ldik.
The Japan News – Yaponiyadagi eng nufuzli ingliz tilidagi nashrlardan biri bo‘lib, Yomiuri Shimbun media guruhi tarkibiga kiradi. Asosiy auditoriyasi diplomatlar, siyosatchilar, investorlar va akademik doiralar bo‘lgan ushbu yetakchi nashrda «O‘zbekiston chorrahada: Qanday qilib Toshkent Markaziy Osiyoda yangi davrni shakllantirmoqda va bu Yaponiya uchun nimani anglatadi?» sarlavhali maqola chop etilgan. Unda O‘zbekistonning bugungi roli va kelajagi Yaponiya nigohida chuqur tahlil qilingan. O‘zbekiston Markaziy Osiyoda mintaqani birlashtirayotgan lokomotiv davlat sifatida namoyon bo‘layotgani, mintaqa yetakchilarining muntazam uchrashuvlari, chegaraviy kelishuvlar, infratuzilma va savdo integratsiyasi maqolada yaxshi ochib berilgan. Anglashiladiki, Yaponiya O‘zbekistonni nafaqat ishonchli strategik hamkor, balki butun Markaziy Osiyoga chiqish uchun muhim darvoza sifatida ko‘radi.
Bu O‘zbekiston haqidagi ilk maqola emas. Yaponiya tashqi ishlar vaziri Takesi Ivaya joriy yil 26-27 avgust kunlari mamlakatimizga tashrifi chog‘ida «Dunyo» axborot agentligida chop etilgan maqolasida shunday ta’kidlaydi: «Markaziy Osiyo, xususan, O‘zbekiston va Yaponiya o‘rtasidagi ayirboshlash tarixi ming yildan ko‘p davrga borib taqaladi. Ipak yo‘li orqali mamlakatimizga turli madaniyat va texnologiyalar kirib keldi va Yaponiya tarixi, jamiyatiga katta ta’sir ko‘rsatdi. O‘zbekiston va Yaponiyani bir necha ming kilometr quruqlik va dengiz ajratib turganiga qaramay, o‘tgan yillar davomida xalqlarimiz madaniy va etnik yaqinlik tuyg‘usini saqlab, mustahkamlab kelmoqda. O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, 1992-yilda Yaponiya va O‘zbekiston o‘rtasida diplomatik munosabatlar o‘rnatildi. Yaponiya o‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida O‘zbekiston taraqqiyotini izchil qo‘llab-quvvatlab keladi va doimo uning ishonchli hamkori hamda do‘sti bo‘lib kelayotir».
Davlatlar o‘rtasidagi hamkorlik faqat imzolangan bitimlar yoki rasmiy tashriflar bilan cheklanib qolmaydi. Bu munosabatlarning eng mustahkam poydevori – kadrlar, ya’ni ikki mamlakatni, ikki tizimni, ikki tafakkurni bog‘lay oladigan bilimli va malakali insonlardir. Shu ma’noda Yaponiya va O‘zbekiston o‘rtasidagi hamkorlikda kadrlar tayyorlash masalasi alohida ahamiyat kasb etib kelmoqda.
Kadrlarni qo‘llash uchun stipendiya
Ana shu maqsadda «Kadrlar tayyorlash uchun stipendiyalar taqdim etish» dasturi doirasida rasmiy Tokio yigirmaga yaqin davlat xizmatchisining Yaponiya universitetlarida tahsili uchun grant ajratishni rejalashtirgan.
Qayd etish joizki, hozirga qadar 430 dan ziyod o‘zbekistonlik davlat xizmatchisi Kunchiqar o‘lkada bilim va malaka oshirdi. Jumladan, Yaponiya hukumatining beg‘araz yordam dasturi doirasida 2024 yilda O‘zbekistonning 18 nafar yosh davlat xizmatchisi magistratura (2 yil) va 1 nafar yosh davlat xizmatchisi doktorantura (3 yil) bosqichida ta’lim olgan edi.
Imzolangan ikkinchi bitimga ko‘ra esa, Yaponiya BMTT dasturlari doirasida Surxondaryo viloyatida aholi zaif qatlamining kasbiy ta’limi uchun moliyaviy ko‘mak ajratadi.
O‘zbekistondagi 18 ta ta’lim muassasasida 4 ming nafarga yaqin yoshlar yapon tilini o‘rganayotgani esa hamkorlikni yanada mustahkamlanishiga ishora.
Shuningdek, o‘zbek talabalarining Moskvada bo‘lib o‘tgan xalqaro notiqlik san’ati hamda Markaziy Osiyo notiqlik san’ati tanlovlarida yuqori natijalar ko‘rsatganligi hatto yapon mutaxassislarini hayratlantirgani ham bor gap.
Ikki mamlakat o‘rtasidagi madaniy almashuvni chuqurlashtirish maqsadida Tokio chet tillar universiteti xodimi, yurtimizda bir necha yil davomida faoliyat yuritgan Xidaka Sinsuke Yaponiyada o‘zbek tili bo‘yicha darslik nashr etgani esa nafaqat o‘zbekistonliklar yapon tilini balki, yaponlar o‘zbek tilini o‘rganishga bel bog‘laganidan darak. Mutaxassisning fikricha, o‘quvchilar darslikni puxta o‘rganganidan so‘ng O‘zbekistonga tarjimonsiz sayohat qilishi mumkin.
Darvoqe, shu o‘rinda O‘zbekiston va Yaponiya o‘rtasida turistik tashriflar oshayotganini ta’kidlab o‘tmasak bo‘lmas.
2025-yilning yanvar-noyabr oylarida jami 2,7 ming nafar O‘zbekiston fuqarolari turistik maqsadlarda Yaponiyaga safar qilgan.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, bu ko‘rsatkich o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 16,2 foizga oshgan.
Shuningdek, mazkur davrda O‘zbekistonga qariyb 30 ming nafar yaponiyaliklar turistik maqsadlarda tashrif buyurgan. Yaponiyalik turistlar soni avvalgi yilning mos davriga nisbatan 41,1 foizga ko‘paygan…
Yaponiya texnika ishlab chiqarish bo‘yicha yetakchi mamlakatlardan biri ekanligi hech kimga sir emas. Shu yilning aprel oyida Yaponiyaning «BHN Association» kompaniyasi «Yoshlar tashabbusi platformasi: akademik mukammallikni oshirish» nomli loyiha doirasida O‘zbekistonga 200 dona zamonaviy noutbuklarni taqdim etdi.
Loyiha nafaqat mamlakatlarimiz o‘rtasida ikki tomonlama hamkorlikni mustahkamlashga, balki O‘zbekistonda raqamli ta’lim infratuzilmasini rivojlantirishga hissa qo‘shishi shubhasiz.
– 2023-yilda men bu loyihaning menejeri sifatida ish boshlaganimda rostini aytsam, avvalroq O‘zbekiston haqida yetarlicha ma’lumotga ega emas edim. Biroq, ushbu dasturni amalga oshirish jarayonida o‘zbekistonliklar bilan yaqindan muloqot qilish imkoniyatiga ega bo‘ldim va shu orqali menda O‘zbekistonga nisbatan katta qiziqish paydo bo‘ldi, – deydi «BHN Association» ijrochi direktori Katakami Kanji aprel oyida o‘zbekistonliklar uchun 200 dona noutbuklarni taqdim etish asnosida. – Yaponiyaga stajirovka uchun keladigan o‘zbekistonlik mutaxassislar juda iqtidorli, bilimdon va shu bilan birga katta intilish va ishtiyoqqa ega. Ularning bilim olishga bo‘lgan ishtiyoqlari bizda katta taassurot qoldiradi.
Tibbiyotga beg‘araz yordam
Shu yilning boshida Toshkentda Yaponiya hukumatining «Inson xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha ijtimoiy loyihalarga beg‘araz yordam» dasturi doirasida grant shartnomalarini imzolash marosimi bo‘lib o‘tdi.
Grant bitimlariga muvofiq, Respublika shoshilinch tibbiy yordam ilmiy markazi Buxoro filialiga, Respublika perinatal markaziga, Bolalar onkologiyasi, gematologiyasi, immunologiyasi ilmiy-amaliy tibbiyot markaziga zamonaviy tibbiyot uskunalari taqdim etilishi ko‘zda tutilgan.
O‘zbekiston investitsiyalar, sanoat va savdo vazirligi ham Yaponiya hukumati bilan sog‘liqni saqlashga doir loyiha bo‘yicha 150 million dollarlik kredit shartnomasi imzolanganini tasdiqlagan.
Noyabr oyida esa Toshkentda Yaponiya hukumati tomonidan amalga oshirilayotgan 859 million iyena (taxminan 5,6 million AQSh dollari) miqdoridagi «Iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanish dasturi» beg‘araz yordami doirasida almashinuv notasi imzolandi.
Yaponiya elchixonasi matbuot xizmati xabariga ko‘ra, ushbu dastur doirasida Toshkent va O‘zbekistonning boshqa hududlaridagi jami 17 ta davlat shifoxonalari Yaponiyada ishlab chiqarilgan mammografiya skrining uskunalari bilan jihozlanadi, butun mamlakat bo‘ylab mammografiya skriningi xizmatlari kengaytiriladi. Ushbu loyiha ko‘krak bezi saratonini erta tashxislashni osonlashtirishi va zamonaviy yapon texnologiyalarini joriy etish orqali sog‘liqni saqlash tizimini mustahkamlashi kutilmoqda.
«Markaziy Osiyo + Yaponiya»: yangi bosqich
Shu tariqa, yil oxirida O‘zbekiston va umuman Markaziy Osiyo davlatlarining Yaponiya bilan hamkorligi yangi bosqichga ko‘tarildi. 19-20 dekabr kunlari Tokio shahrida «C5+1» formatida o‘tkazilgan sammit mintaqa davlatlari va Yaponiya o‘rtasidagi siyosiy muloqotning mustahkamlanib borayotganini, tomonlarning qonun ustuvorligiga asoslangan erkin va ochiq xalqaro tartibni qo‘llab-quvvatlash borasidagi umumiy qarashlari yana bir bor tasdiqlanganini ko‘rsatdi. Yil yakunida o‘tgan ushbu sammit hamkorlikni izchil va tizimli ravishda rivojlantirishga bo‘lgan qat’iy irodani namoyon etdi.
Hozirga qadar «Markaziy Osiyo + Yaponiya» muloqotining tashqi ishlar vazirlari darajasida to‘qqizta uchrashuvi o‘tkazilgan.
Davlatimiz rahbari ta’kidlaganidek, savdo-iqtisodiy ko‘rsatkichlarda ham ijobiy sur’at kuzatilmoqda: oxirgi sakkiz yilda tovar ayirboshlash 2 baravar, O‘zbekistonda faoliyat yuritayotgan yapon kompaniyalarining soni esa 10 karra oshdi, amalga oshirilayotgan loyihalarning umumiy qiymati esa 20 milliard dollardan oshdi.
Energetika, sog‘liqni saqlash, geologiya, axborot texnologiyalari, infratuzilma va boshqa ustuvor sohalarda mustahkam kooperatsiya o‘rnatildi.
Uchrashuvda Prezidentimiz mamlakatimiz ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy yo‘nalishlariga to‘xtalib o‘tarkan, so‘nggi 8 yil ichida O‘zbekistonning yalpi ichki mahsuloti 2 baravarga oshganini 2030 yilga qadar mamlakatni o‘rta darajadan yuqori daromadli davlatlar qatoriga kiritish vazifasi qo‘yilganini alohida qayd etdi.
Sammit doirasida axborot texnologiyalarini rivojlantirish, jumladan, sun’iy intellekt va raqamlashtirish dasturlarini amalga oshirishga alohida e’tibor qaratildi.
Yana bir muhim yo‘nalish – Yaponiya xalqaro hamkorlik agentligi (JICA) ko‘magida, ya’ni Yaponiya modeli va standartlari asosida maxsus iqtisodiy zona barpo etish loyihasi ishlab chiqilayotgani bo‘lib, mazkur tashabbus investitsiyalarni jalb etish, yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishga qaratilgan.
Prezidentimiz o‘z nutqida keyingi yillarda bank bilan hamkorlikdagi ijobiy sur’at mamnuniyat bilan qayd etib o‘tdi. Loyihalarning umumiy portfeli 5 milliard dollardan oshgan hamda neft-kimyo, energetika, telekommunikatsiyalar, infratuzilma, yengil sanoat va boshqa sohalarni qamrab olgan.
– Ishonchim komil, birgalikdagi sa’y-harakatlarimiz bilan yangi marralarga erishamiz. Donishmand yapon xalqi aytganidek, agar kuchlar birlashtirilsa, tog‘larni ham o‘z o‘rnidan siljitish mumkin, – dedi yurtboshimiz. – Darvoqe, bugun raqamli transformatsiya iqtisodiy o‘sish va barqarorlikning hal qiluvchi omiliga aylanib borayotgan ekan, «Markaziy Osiyo – Yaponiya» raqamli xabi – raqamli yechimlar, sun’iy intellekt, «buyumlar interneti», kiberxavfsizlik va innovatsion iqtisodiyot sohalarida ko‘p tomonlama hamkorlik platformasini yaratish muhim.
Sammit doirasida biror soha chetdan qolgani yo‘q. Yaponiya o‘zining tezyurar poyezdlari va avtomobil yo‘llari bilan ham dunyoni hayratga sola olgan mamlakat. Shu bois transport yo‘laklarini raqamlashtirish, aeroportlar va logistika markazlarini qurish loyihalariga Yaponiya investitsiyalari, texnologiyalari va ekspertlari ko‘magini jalb etish maqsadga muvofiq.
«Yashil» energetika sohasidagi hamkorlik doirasida kogeneratsiya texnologiyalarini joriy etish, yo‘qotishlarni qisqartirish, zararli gazlarni ushlab qolish bo‘yicha birgalikda loyihalarni amalga oshirish muhimligi ta’kidlandi. Toshkentda Qayta tiklanadigan energetika sohasida mutaxassislarni tayyorlash bo‘yicha mintaqaviy markazni tashkil etish taklifi ilgari surilgani esa yurtimizdagi ekologiya va energetika bilan bog‘liq muammolarga yechim bo‘lishi shubhasiz.
Shu bois Prezidentimiz tomonidan Yaponiyaning seysmik xavfsizlik sohasidagi ulkan tajribasini hisobga olib, mintaqada seysmik barqarorlikni baholash va oshirish bo‘yicha qo‘shma dasturni ishga tushirish, Toshkent shahrida Yaponiya standartlari va protokollari bo‘yicha muhandislar, arxitektorlar, qutqaruv xizmatlarini tayyorlash uchun Mintaqaviy malaka oshirish markazini ochish taklif qilindi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, yakuniga yetayotgan yil oxirida prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning Yaponiyaga rasmiy tashrifi ikki tomonlama munosabatlar rivojida sifat jihatidan yangi bosqichni boshlab berdi.
Dunyodagi eng ilg‘or texnologiya va investitsiya markazlaridan biri bilan 12 milliard dollarlik loyihalar portfelining imzolanishi shunchaki raqam emas – bu O‘zbekistonning ochiq, ishonchli va uzoq muddatli sherik sifatida qabul qilinayotganining belgisidir. Navbatdagi uchrashuvni O‘zbekistonda o‘tkazishga bildirilgan tashabbus esa mamlakatimizning xalqaro maydondagi nufuzi va qiziqish markaziga aylanayotganini ko‘rsatadi. Demak, oldinda O‘zbekiston haqida yanada keng qamrovli, ta’sirli va jahon jamoatchiligi diqqatini tortgan maqolalar, tahlillar va baholar paydo bo‘ladi.
Barno Sultonova
U bir oz kechikib tug‘ilgan bola edi. Shu bois chaqaloqning inga-ingasi er-xotin o‘rtasida soviy boshlagan munosabatlarni yana asl holiga keltirdi…
Chaqaloqqa Orzimurod deb ism qo‘yishdi. Topgan-tutganlarini dasturxonga to‘kib, qarindosh-urug‘, do‘st-qadrdonga aqiqa oshi tortmoqchi bo‘lishgandi, kimdir: «Hay-hay, aslo unday qilmang, bola ko‘zikib ketadi», dedi. Aqiqa marosimi juda kamtarin o‘tdi, birov bildi, birov bilmadi.
Orzimurodning sunnat to‘yi ham choqqina o‘tdi. Otasining yelkasiga omad qushi qo‘nib, balandroq lavozimga o‘tirgan payt edi-da, bir-ikkita hamkasbi: «To‘yni katta qivormang, nozik joyda ishlayapsiz», deb shipshib qo‘yishdi.
Orzimurod uylanganida, o‘zi farzand ko‘rganida ham shunday bo‘ldi. Farzandlari ulg‘aygach, orttirgan uch-to‘rt so‘miga hovli qurmoqchi bo‘lgandi, «Hay birodar, sal o‘ylab ish qiling. Otangiz falon joyda, o‘zingiz pismadon joydasiz, «dom»ingiz bo‘lsa bor, hovlini nima qilasiz, gap-so‘z bo‘lishi mumkin», deb bu niyatidan qaytarishdi.
Gap-so‘z bo‘lishidan qo‘rqib, hovli qurmadi, mashina sotib olmadi, umrida biror marta bo‘lsin bola-chaqasi bilan kurortga borib dam olmadi. Ellik, oltmishga kirganini birov bildi, birov bilmadi.
Nabirasi uylanayotganida yoshlar «To‘yni falon restoranda qilamiz, falon-pismadon san’atkorlarni taklif qilamiz, qancha deyishsa, beramiz», deb oyoq tirab qolishdi. Maslahatchilarning fikri esa butunlay boshqacha bo‘ldi: «Dabdabaning nima keragi bor, el og‘izga tushgan to‘yning xosiyati bo‘lmaydi».
To‘y mahalla choyxonasida, mahalla havaskorlari ishtirokida o‘tdi. Birovga ma’qul keldi, boshqa birov burnini jiyirdi: «O‘l, xasis, puling bo‘lsa bor, to‘y deganni varanglatib qilmaysanmi…»
Orzimurod ota pensiyaga chiqayotganida hamkasblari maromiga yetkazib maqtashdi. Kamtar, kamsuqumligi, o‘zini o‘t-cho‘qqa urmasligi, betga chopmasligi, kim nima desa «xo‘p» deyishini takror-takror aytib, qo‘liga bir dasta gul tutqazishdi.
Otaxon gulni ko‘tarib uyiga keldi. Bekorchilik, kun sanashga o‘tdi. Umrida birinchi marta kasal bo‘ldi. Uzoq vaqt yotib qoldi. Birov bildi, birov bilmadi.
O‘tgan yili bahorda Orzimurod otaning qazosi yetdi. Mahalladoshlaridan biri: «Ta’ziya marosimida bir-ikki kishi gapirsin», deganday gap qilgandi, masjid imomi unga yovqarash qildi. Marhum «Menga hech narsa kerakmas», deganday qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib, shahar chekkasidagi qabristonning bir chetidan qazilgan qabrga beozorgina kirib ketdi.
Xotira marosimlari choqqina o‘tdi. Birov bildi, birov bilmadi…
(«Siz yozmagan kitob»dan)
Jakarta shahrida bo‘lib o‘tgan «Global Sustainable Development Congress-2026» doirasida «Times Higher Education» xalqaro reyting agentligi «THE Sustainability Impact Ratings-2026» natijalarini e’lon qildi. Reyting oliy ta’lim muassasalarining Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariga qo‘shayotgan hissasini baholaydi.
Bu yilgi reytingga O‘zbekistonning 50 ta oliy ta’lim tashkiloti kiritildi. Ulardan 24 tasi dunyoning eng yaxshi 1000 ta universiteti qatoridan joy oldi.
101–200 o‘rinlar:
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti;
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
201–300 o‘rinlar:
O‘zbekiston Milliy universiteti;
«TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti.
301–400 o‘rinlar:
Buxoro davlat universiteti;
Samarqand davlat tibbiyot universiteti;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti.
401–600 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat texnika universiteti;
O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti;
Toshkent davlat texnika universiteti;
Toshkent davlat yuridik universiteti;
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti;
Termiz davlat universiteti;
Toshkentdagi «Vestminster» xalqaro universiteti.
601–800 o‘rinlar:
International School of Finance Technology and Science;
Navoiy davlat universiteti;
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti;
Samarqand davlat universiteti;
Toshkent davlat tibbiyot universiteti;
Toshkent davlat transport universiteti;
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
801–1000 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi;
Toshkent farmatsevtika instituti.
O‘zbekiston universitetlari Barqaror rivojlanish maqsadlarining alohida yo‘nalishlari bo‘yicha ham yuqori o‘rinlarni egalladi. Xususan, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Gender tengligi» yo‘nalishida dunyoda 8-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat texnika universiteti «Arzon va toza energiya» yo‘nalishida 5-o‘rin, Farg‘ona politexnika instituti esa shu yo‘nalishda 6-o‘rinni qayd etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti «Gender tengligi» bo‘yicha 20-o‘rin, Termiz davlat universiteti 36-o‘rin, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 48-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat tibbiyot universiteti «Sog‘liq va farovonlik» yo‘nalishida 81-o‘rin, Samarqand davlat tibbiyot universiteti esa 82-o‘rindan joy oldi.
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
Andijonda do‘ppisi ichiga 35 ming dollar yashirgan yo‘lovchi ushlandi
Delegatsiya Dohaga boradi, ammo AQSh bilan muzokaralar o’tkazilmaydi
Qamchiqda yonilg‘i tashuvchi maxsus avtomobil YTHga uchradi
-
Dunyodan2 days agoEron Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtayotgan kemalarni ogohlantirdi
-
Dunyodan4 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Sport5 days agoDo‘stlar sharafiga Lamin Yamal deb nomlangan bola – jahon futbol yulduzi haqida
-
Iqtisodiyot5 days ago
Ertaga dollar tushib, yevro biroz ko‘tariladi
-
Iqtisodiyot3 days ago“Xohlagan ekinni ekish mumkin” – Yangi tartib fermerga nima beradi?
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekiston kivilarni asosan Erondan import qilmoqda
-
Jamiyat5 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Sport4 days agoJCh kundaligi. Kabo-Verdeda mo‘jiza, Urugvayda sharmandalik, Dembeleda het-trik, Eronda drama