Siyosat
Markaziy Osiyo rivojlanayotgan klaster sifatida
Qozog’iston, O’zbekiston va Qirg’iziston: mintaqaning yangi moliyaviy geografiyasi
Qirg‘iziston Vazirlar Mahkamasi kotibi Adilbek Qoshimimaliyev 2025-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti 11,1 foizga o‘sib, 1,976 trillion so‘mni (taxminan 22,5 milliard dollar) tashkil etishini ma’lum qildi. Shuningdek, u XVJ Qirg‘izistonni yalpi ichki mahsulotning real o‘sishi bo‘yicha dunyoning yetakchi uch davlati qatoriga kiritganini ta’kidladi. Bu jahon reytingidagi navbatdagi chiziq emas, balki chuqurroq o’zgarishlarni ifodalaydi. Markaziy Osiyo nafaqat makroiqtisodiy nuqtai nazardan, balki moliya bozorlarining institutsional asoslarida ham o‘zgarishlarni boshdan kechirmoqda.
Hududlar tizim sifatida: rivojlanayotgan klasterlar shakllanadi
Tahlilchilar va xalqaro tashkilotlar 2024 yildan 2025 yilgacha Markaziy Osiyo iqtisodiyoti rivojlangan bozorlarga qaraganda tezroq o’sishini kutmoqda. XVJ bu davr uchun rivojlanayotgan va rivojlanayotgan mamlakatlar uchun asosiy o’sish sur’atini taxminan 4,2% deb hisoblaydi. Jahon banki “Yevropa va Markaziy Osiyoga umumiy sharh”da mintaqaning rivojlanayotgan iqtisodlari barqaror oʻsish bosqichiga kirgan boʻlsa-da, Markaziy Osiyo kengroq makromintaqadagi boshqa koʻplab mintaqalarga qaraganda barqarorroq koʻrinishini taʼkidladi.
Rivojlanayotgan bozorlar faqat o’sish bilan belgilanmaydi. Ular, shuningdek, yuqori tartibga solish, valyuta va siyosiy xavf-xatarlarga duch kelishadi, ayni paytda ularning potentsial moliyaviy infratuzilmasi iqtisodiy kengayishdan orqada qolmoqda. Markaziy Osiyo o’sish va institutsional qurilishning parallel rivojlanishining ushbu profiliga mos keladi. Mintaqada kapital bozorlaridan tortib raqamli to‘lovlargacha bo‘lgan makro darajada o‘z moliyaviy tizimlarini qurish jadallashtirilmoqda. Markaziy Osiyo bozorining o‘zi hali unitar bo‘lmagan bo‘lsa-da, biz turli rollarga ega bo‘lgan o‘zaro bog‘langan platformalar tarmog‘i rivojlanishining guvohi bo‘lishimiz mumkin. Aynan shu tuzilma Markaziy Osiyoni rivojlanayotgan klasterga aylantiradi.
3 davlat 3 rol
Qozog’iston infratuzilmaning asosiy va kapital bozori markazi sifatida
Qozog’iston etuk kapital bozorining muhim elementlariga ega. U rivojlangan birja infratuzilmasi, institutsional likvidlik va investorlar uchun qulay axborotni oshkor qilish va boshqaruv standartlarini taklif etadi. Shuningdek, u Ostona xalqaro moliya markazi (AIFC) va Astana xalqaro birjasi (AIX) orqali xalqaro shlyuzlarni taqdim etadi. AIX tashkil etilganidan beri taxminan 7 milliard dollar mablag’ to’pladi. 2024 yilda tranzaktsiyalar hajmi 1,3 milliard dollardan oshdi, bu o’tgan yilga nisbatan ikki baravar ko’p. 2024-yil oxiriga kelib, KASE indeksi (Qozog‘iston fond birjasi) 33,2 foizga o‘sib, 5 578,1 punktga yetdi, fond bozori kapitallashuvi esa 32,9 trillion tengega yetdi.
Investorlar uchun Qozog’iston mintaqaviy aktivlar bozorga eng tez o’tadigan joy hisoblanadi. Listing, emissiya, ikkilamchi bitimlar va qonuniy ravshanlik bu yerda birlashadi. Klaster modelida Qozog‘iston qo‘shni davlatlar bilan raqobatlashmaydi. Qozog’iston mintaqaviy landshaftning bozor tomonidan eng oson talqin qilinishi uchun asosiy infratuzilmani taqdim etadi.
O‘zbekiston: o‘sish va islohotlar jadalligi
Ushbu bozorning asosiy kuchli tomonlari uning ichki bazasi, jumladan, aholi soni, iste’mol talabi, sanoat va xizmat ko’rsatish sohasini o’zgartirish, xususiylashtirish va bank sohasida keng tarqalgan o’zgarishlardir.
2024-yil oxirigacha mamlakat aholisi 37,5 million kishidan oshadi.
O‘zbekiston Markaziy banki kapital va risklarni boshqarish talablarini kuchaytirish orqali davlatning bank faoliyatidagi rolini kamaytirishda davom etmoqda. 2024-yil 1-aprel holatiga ko‘ra, davlat banklari tizim aktivlarining 67 foiziga ega bo‘lgan, bu bir necha yil avval taxminan 84 foizga kamaygan.
Islohotlar chuqurlashib, iqtisodiyot murakkablashib borar ekan, kapitalga bo‘lgan talab muqarrar ravishda “kredit ustunligidan” turli xil moliyalashtirish manbalariga o‘tadi. Mintaqaviy tuzilmada O‘zbekiston vaqt o‘tishi bilan muhim tranzaksiya va emitent oqimini yaratuvchi “hajm mexanizmi” vazifasini bajaradi.
Qirg’iziston: chegara tezligi va transmilliy mantiq
Qirg’iziston bu uch bozor orasida chegara bozorini ifodalaydi. O’zgarishlar tezligi kichik miqyosda tezdir va transchegaraviy iqtisodiyot moliyaviy hayotda muhim rol o’ynaydi.
“Bunday bozorda infratuzilma cheklovlari tezda yuzaga keladi”, deydi Epsilon Capital biznesni rivojlantirish va sotish bo’limi rahbari Aleksey Skorodumov. “O’sish tez sur’atlarda va iqtisodiyot ochilganda, investorlar tez orada amaliy savollarni berishadi: ular mahsulotlarga qanday kirishadi? Ular o’z pozitsiyalaridan qanday chiqishadi? Qanday qoidalar qo’llaniladi, qaysi vositachilar ishlaydi? Jarayon qanchalik shaffof?”
Qirg’iziston misolida ikkita signal ayniqsa muhimdir. Birinchisi, asosiy mahsulotlarga, xususan, davlat qimmatli qog’ozlariga kirish uchun aniq huquqiy bazaga taalluqlidir. Ikkinchisi tashqi ko’rsatkichlar haqida. 2025-yilda 700 million dollarlik suveren evro obligatsiyalarning birinchi chiqarilishi daromadlilik, qonuniy asoslar va investorlarning taxminlari atrofidagi muhokamalar uchun barni avtomatik ravishda oshiradi.
Amaldagi klaster modelida Qirg‘iziston xizmat ko‘rsatish qatlamlari va pilot yechimlarni yig‘ish uchun foydali platforma sifatida paydo bo‘ldi, ular keyinchalik mintaqa bo‘ylab kengaytirilishi mumkin.
Bunday echimlar allaqachon paydo bo’lgan. Ulardan biri Markaziy Osiyoni jahon kapital bozorlari bilan bog‘lash uchun mo‘ljallangan fintech ekotizimidir. Ushbu loyihani yaratish va rivojlantirish ustida bir guruh moliyachilar va xalqaro investorlar, jumladan Muras bank direktorlar kengashi raisi Sergey Ents ish olib bormoqda. Entzning aytishicha, maqsad chet ellik investorlar uchun kam baholangan mintaqaviy qimmatli qog’ozlarga kirish imkoniyatini ochishdir. Shu bilan birga, platforma Markaziy Osiyo investorlari uchun tashqi bozorlarga chiqishni soddalashtirishga qaratilgan.
Dubay strategik joy sifatida: transchegaraviy faoliyatni “mahsulot”ga aylantiradigan tashqi markaz.
BAAning mintaqaviy konfiguratsiyada paydo bo’lishi ushbu mantiqning amaliy davomi sifatida sodir bo’ladi. Ushbu modelda Dubay tashqi markaz vazifasini bajaradi. U global kapital standartlariga javob beradigan transchegaraviy tuzilmalarni yig’ish uchun joy beradi.
“Ushbu tashqi platformaning roli juda oddiy”, deydi Aleksey Skorodumov. “Mintaqaviy aktivlar va xatarlarni xalqaro investorlar tushunadigan formatga tarjima qiling. Bu bashorat qilinadigan yurisdiktsiyalar, kuchli muvofiqlik, zamonaviy texnologiyalar va aniq investor munosabatlari standartlarini anglatadi.”
Dubay Sergey Entz Markaziy Osiyoda qurayotgan fintech infratuzilmasi uchun strategik markazga aylanadi. Investorning taʼkidlashicha, dastlab Qirgʻiziston va BAA oʻrtasida amalga oshirilgan qimmatli qogʻozlar savdosini ilova orqali oziq-ovqatga buyurtma berishdek oson, tez va samarali boʻlgan oddiy raqamli xizmat koʻrinishiga keltirishni maqsad qilgan. Bu metafora emas. Bu g‘oyadan maqsad transchegaraviy qimmatli qog‘ozlar savdosini kengaytiriladigan, takrorlanadigan va bashorat qilinadigan to‘liq xizmatga aylantirishdir.
Uzoq vaqt davomida yakkalanib qolgan iqtisodiyotlar yig‘indisi sifatida ko‘rilgan mintaqa endilikda yagona moliyaviy mintaqaga, ya’ni aniq belgilangan rollarga ega bo‘lgan Markaziy Osiyoda rivojlanayotgan klasterga birlashmoqda. Qozog‘iston tizimni infratuzilma va standartlar bilan qo‘llab-quvvatlaydi, O‘zbekiston miqyos va islohotlarning jadallashuviga hissa qo‘shadi, Qirg‘iziston esa tezlik va transchegaraviy aloqani olib keladi. O’sish uchun poygadan ko’ra, bu erda eng muhimi ulanish – tashqi kapitalning kirib kelishi va mahalliy investorlarning xalqaro muvofiqlik talablariga muvofiq global bozorlarga kirish qobiliyatidir. Ushbu infratuzilma qatlami o’sishni mavhum statistik ma’lumotdan institutsional investorlar, investitsiya qo’mitalari va tartibga soluvchilar uchun izchil investitsiya hikoyasiga aylantirish potentsialiga ega.
Siyosat
Oʻzbekiston rasmiy aʼzo boʻlganidan keyin yangi taraqqiyot banki va infratuzilma portfelini rejalashtirmoqda
Prezident Shavkat Mirziyoyev Toshkent xalqaro investitsiya forumida ishtirok etish uchun Toshkentga kelgan Yangi taraqqiyot banki (YTB) prezidenti Dilma Russev bilan ikki tomonlama muzokaralar o‘tkazdi. Oliy darajadagi muhokamalarda O‘zbekiston xalqaro moliya institutlarida aktsiyador sifatida rasman tan olinganidan so‘ng tizimli hamkorlik asoslarini yaratish masalalariga e’tibor qaratildi.
Sessiyada Prezident Russef O‘zbekistonda amalga oshirilayotgan tub ijtimoiy-iqtisodiy va tarkibiy islohotlarga yuksak baho berdi. U ko‘p tomonlama moliya institutining mamlakatlarning strategik rivojlanish maqsadlari va farovonlik tashabbuslarini bevosita institutsional sheriklik orqali qo‘llab-quvvatlashga sodiqligini tasdiqladi.
Uchrashuv tomonlar O‘zbekistonning Yangi Taraqqiyot bankiga rasmiy a’zo bo‘lishi, uning 10-aksiyadori va Markaziy Osiyo mintaqasidagi birinchi vakiliga aylanganini nishonlashi bilan alohida ahamiyatga ega bo‘ldi. Ushbu muhim bosqichdan foydalanish uchun janob Mirziyoyev va janob Russev NDB ekspert missiyasini qoʻshma investitsiya operatsiyalarining keng qamrovli, oʻrta muddatli portfelini ishlab chiqish uchun safarbar qilishga kelishib oldilar.
Kelgusi loyiha quvuri energetika infratuzilmasi, suv resurslarini boshqarish va transport tarmoqlari kabi asosiy tarmoqlar bo‘ylab barqaror rivojlanishga ustuvor ahamiyat beradi. Hamkorlik, shuningdek, muhandislik infratuzilmasi, xususiy sektor va ijtimoiy rivojlanish tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash uchun moliyalashtirish mexanizmlarini kengaytiradi.
Bundan tashqari, ikki davlat rahbarlari NDBning mintaqaviy aloqalarni yanada kengaytirishga qaratilgan transchegaraviy transport va logistika loyihalarida ishtirok etishining muhim ahamiyatini ta’kidladilar. O‘zbekistonning yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonini jadallashtirish maqsadida Bank resurslarini amalga oshirilayotgan atrof-muhitni o‘zgartirish dasturiga integratsiyalashga alohida e’tibor qaratildi. Shuningdek, tomonlar kelgusi yillarda O‘zbekistonda Yangi Taraqqiyot Bankining yirik tashkiliy tadbirlarini o‘tkazish bo‘yicha dastlabki rejalarni ham ko‘rib chiqdilar.
O‘zbekiston Prezidenti Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva Toshkent xalqaro investitsiya forumida ishtirok etish uchun Toshkentga kelgan Rossiya Bosh vaziri Mixail Mishustin bilan uchrashdi.
Foto: Saida Mirziyoeva/Telegram
Mirziyoyevaning soʻzlariga koʻra, muzokaralarda asosan ikki davlat oʻrtasidagi savdo-iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish masalalari muhokama qilingan.
“O‘zbekiston va Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar jadal rivojlanishda davom etmoqda”, — deb yozdi Saida Mirziyoyeva o‘zining Telegram’dagi kanalida va ayni paytda biznes, infratuzilma va madaniyat kabi muhim sohalarda ko‘plab qo‘shma loyihalar amalga oshirilayotganini ta’kidladi.
Muzokaralar ikki tomonlama oliy darajadagi bir qancha tadbirlar oldidan o’tkazilmoqda. Hukumatlararo qoʻshma qoʻmita va mintaqaviy kengashlarning navbatdagi yigʻilishlari yaqin kunlarda oʻtkazilishi kutilmoqda.
Mirziyoyeva xonim ushbu boʻlajak tadbirlar ikki tomonlama hamkorlikning barcha yoʻnalishlariga yanada turtki berishiga ishonch bildirdi.
Ko‘ksaroy qarorgohida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Albaniya Respublikasi Prezidenti Bayram Begay rasmiy delegatsiyalar ishtirokida muzokara o‘tkazdilar.
Ikki davlat o‘rtasida amaliy hamkorlikni yanada mustahkamlash istiqbollari ko‘rib chiqildi.
Uchrashuv avvalida davlatimiz rahbari O‘zbekiston va Albaniya munosabatlari tarixida ilk bor o‘tkazilayotgan ushbu sammit alohida ahamiyatga ega ekanini, uning ikki tomonlama hamkorlikni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqishini qayd etdi.
Siyosiy muloqot va turli darajadagi aloqalar faollashgani mamnuniyat bilan qayd etildi. BMT va boshqa xalqaro tuzilmalar doirasida tomonlar bir-birini qo‘llab-quvvatlab kelmoqda.
Tovar ayirboshlashni kengaytirishga, agrosanoat majmui, “yashil” energetika, geologiya, axborot texnologiyalari va raqamlashtirish, turizm hamda boshqa muhim sohalarda keng ko‘lamli kooperatsiya dasturini tayyorlashga alohida e’tibor qaratildi.
O‘zbekiston mahsulotlarini Janubiy Yevropa va O‘rta yer dengizi bozorlariga chiqarishda logistika xabi sifatida Albaniyaning Durres portidan foydalanish imkoniyatlari o‘rganiladi.
Iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlikning huquqiy asoslarini kengaytirish muhimligi alohida ta’kidlandi.
Hamkorlikning iqtisodiy kun tartibini ilgari surish maqsadida Hukumatlararo komissiyani tashkil etish va uning birinchi yig‘ilishini joriy yilda Toshkent shahrida o‘tkazishga kelishib olindi.
Madaniy-gumanitar sohada tomonlar o‘zaro Madaniyat kunlari, kino namoyishlari, ko‘rgazma va ijodiy safarlarni tashkil etish muhimligini ta’kidladilar.
Yetakchilar mintaqaviy va xalqaro kun tartibidagi dolzarb masalalar yuzasidan ham fikr almashdilar.
Oliy darajadagi muzokaralar yakunida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev va Albaniya Respublikasi Prezidenti Bayram Begay Faxriy mehmonlar xiyobonida birgalikda daraxt ekdilar.
Ushbu marosim ikki mamlakat xalqlari o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuv mustahkamlanib borayotgani, O‘zbekiston – Albaniya ko‘p qirrali munosabatlarini rivojlantirishda yangi bosqich boshlanganining ramzi bo‘ldi.
Toshkent xalqaro investitsiya forumi doirasida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev AQSh Eksimbanki prezidenti va raisi Jon Yovanovich hamda Xalqaro moliyaviy taraqqiyot korporatsiyasi («DFC») bosh ijrochi direktori Ben Blek bilan uchrashuv o‘tkazdi. Bu haqda Prezident matbuot xizmati xabar berdi.
Qayd etilishicha, uchrashuv avvalida amerikalik mehmonlar davlatimiz rahbariga AQSh Prezidenti Donald Trampning samimiy salomi va ezgu tilaklarini yetkazdi. Tomonlar iqtisodiy va investitsiyaviy hamkorlikning ustuvor yo‘nalishlarini muhokama qildi.
Muzokaralarda AQShning yetakchi moliyaviy institutlari ishtirokida infratuzilmani rivojlantirish, muhim minerallarni o‘zlashtirish, energetika, sun’iy intellekt texnologiyalarini joriy etish va raqamlashtirish sohalaridagi strategik loyihalarni moliyalashtirish masalalari atroflicha ko‘rib chiqildi.
Uchrashuvda «Eksimbank» bilan energetika tarmog‘ini modernizatsiya qilishga qaratilgan qo‘shma loyihalarni jadallashtirish bo‘yicha kelishuvga erishildi. Shuningdek, mahalliy tadbirkorlarning ustuvor sohalardagi tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash maqsadida eksport kreditlari mexanizmlarini yanada kengaytirish masalasiga alohida e’tibor qaratildi.
«DFC» korporatsiyasining sog‘liqni saqlash sohasidagi loyihalarni moliyalashtirish, energetika tizimi va infratuzilmani modernizatsiya qilish uchun qo‘shma investitsiya platformasini ishga tushirish bo‘yicha takliflari ham qo‘llab-quvvatlandi.
Tomonlar hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish uchun investitsiya va texnologiyalarga asoslangan loyihalarni amalga oshirishni tezlashtirish zarurligini ta’kidladi. Jumladan, Toshkent shahrida yangi xalqaro aeroport qurish, Farg‘ona viloyatida zamonaviy tibbiyot majmuasini tashkil etish, raqamli bankni ishga tushirish, data-markazlar va quruq portlar barpo etish loyihalari muhokama qilindi.
Uchrashuv yakunida muhokama qilingan investitsiyaviy va texnologik loyihalarni ilgari surish maqsadida qo‘shma «yo‘l xaritasi»ni qabul qilishga kelishib olindi.
Albaniya Respublikasi Prezidentining mamlakatimizga rasmiy tashrifi doirasida Ko‘ksaroy qarorgohida O‘zbekiston Respublikasi Birinchi xonimi Ziroat Mirziyoyeva hamda Albaniya Respublikasi Birinchi xonimi Armanda Begayning uchrashuvi bo‘lib o‘tdi.
Ochiq va samimiy muloqot ruhida o‘tgan uchrashuvda ikki davlat rahbarlarining rafiqalari O‘zbekiston va Albaniya xalqlari o‘rtasidagi do‘stlik va o‘zaro anglashuvni mustahkamlash, shuningdek, madaniy-gumanitar hamkorlikni yanada kengaytirish masalalarini muhokama qildilar.
Madaniy dastur davomida oliy martabali mehmon o‘zbek amaliy san’ati ustalarining ijod namunalari, jumladan, yog‘och o‘ymakorligi, qadimiy so‘zana kashtachiligi texnikasi hamda an’anaviy kulolchilik buyumlari bilan tanishdi.
Dasturning yorqin lahzalaridan biri an’anaviy o‘zbek liboslari namoyishi, shuningdek, mamlakatimizning turli hududlariga xos jihatlarni aks ettirgan «Kelin salom» marosimi taqdimoti bo‘ldi. Oliy martabali mehmon o‘zbek xalqining milliy an’ana va urf-odatlariga samimiy qiziqish bildirib, ularning chuqur tarixiy ildizlari, go‘zalligi va betakrorligini alohida ta’kidladi.
Oʻzbekiston rasmiy aʼzo boʻlganidan keyin yangi taraqqiyot banki va infratuzilma portfelini rejalashtirmoqda
O‘zboshimchalik bilan saqlangan solyarka portlagan – Yozyovondan reportaj
JChda 8-kun. Husanov operatordan uzr so‘radi, Shveytsariyada yangi yulduz porladi
-
Siyosat4 days ago
«Ushbu masalani shaxsan nazoratimga oldim» — Saida Mirziyoyeva giyohvandlikka qarshi kurash haqida
-
Mahalliy5 days ago
my.gov.uz — 35 yilda odamlarning vaqtini qaytarib berdi!
-
Jamiyat4 days agoFarg‘onada 1 kilogrammdan ortiq gashish olib ketayotgan shaxs qo‘lga olindi
-
Jamiyat5 days agoFarg‘onada “Lasetti” qarama-qarshi yo‘nalishga chiqib ketishi oqibatida ikki kishi halok bo‘ldi
-
Sport4 days agoEron Amerikaga bordi, Osiyo Yevropaning ta’zirini berayotir – JCh kundaligi
-
Mahalliy5 days ago
Quyoshda turgan suvning ta’mi emas, tarkibi o‘zgaradi… bu esa juda xavfli
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekiston qaysi davlatlarga gilam eksport qilmoqda?
-
Dunyodan3 days ago
Dunyo bo’ylab qochqinlar soni 10 yil ichida birinchi marta kamaydi.