O’sib borayotgan birja, inflyatsiyaning pasayishi va muhim tarmoqlardagi kuchli ko’rsatkichlar Turkiya iqtisodiyotini qo’llab-quvvatlamoqda. Biroq, siyosiy xavflar saqlanib qolmoqda.

Yangi 2026 yil misli ko’rilmagan geosiyosiy noaniqlik sharoitida boshlandi. Ammo dunyodagi eng tinch mintaqa bo’lmagan Turkiyadagi atmosfera hayratlanarli darajada ko’tarinki.

Qimmatli qog’ozlar bozori jadal rivojlanmoqda, BIST 100 indeksi fevral oyi boshida 13 867 punktga yetib, investorlarni quvontirdi. Boshqa omillar qatorida, Turkiya Respublikasi Markaziy bankining yanvar oyida foiz stavkalarini 100 bazis punktga tushirib, 37 foizga tushirgani sabab bo’ldi, bu esa TCMB inflyatsiyaning pasayishi fonida yumshatishda davom etishi kerakligini aytgan siyosatning boshlanishi hisoblanadi.

Boshqa joylarda Anqara moliya vazirligi ikkita yevrobond emissiyasi bo‘yicha 3,5 milliard dollar, jumladan, 12 yillik to‘lov muddati 1,5 milliard dollarga to‘plagani investorlarning mamlakatga so‘nggi oylarga qaraganda ijobiyroq qarashini ko‘rsatmoqda.

Akbank moliya direktori Turker Tunari, investorlar bilan bo’lgan qo’ng’iroqda, Akbank “turli moliyaviy mahsulotlarimizga institutsional investorlarning kuchli qiziqish va talabni ko’rishda davom etmoqda” dedi.

Ayni paytda valyuta zaxiralari o‘tgan oyda 218 milliard dollarga yetdi, bu 2023-yil oxiridagi 100 milliard dollar darajasidan ancha yuqori bo‘ldi va Turkiyaning bu yil to‘lanishi kerak bo‘lgan 224 milliard dollarlik qarzining yarmidan ko‘pi, ya’ni 109 milliard dollari bank qarzidir.

Reyting agentliklari optimistik kayfiyatni aks ettirmoqda. Yanvar oyi oxirida Fitch Ratings BB reytingi boʻyicha suveren reyting prognozini “barqaror”dan “ijobiy”ga koʻtardi, soʻngra Turkiyaning 13 ta yirik banki va 11 ta nobank moliya instituti (NBFI) uchun ham xuddi shunday koʻtarildi, bu esa operatsion muhit va prognozning umumiy yaxshilanishini taʼkidladi.

Duglas Uinslou, Fitch Turkiya tahlilchisi

“Reyting prognozimizdagi o‘zgarishlarning asosiy qismi biz bir necha yil avvalgi o‘ta noodatiy, o‘ta qulay siyosatga qaytmaymiz, degan taxmin edi”, dedi Fitchning turkiyalik tahlilchisi Duglas Uinslou. “Bizning fikrimizcha, rahbariyat biroz saboq oldi va barqarorlik bo’lsa, bunday qimor o’ynash ehtimoli kamroq.”

Iqtisodiy yangiliklar ham o‘tgan yil oxirida kutilganidan oshib ketdi, inflyatsiya 2024 yil oxiridagi 44,4 foizga nisbatan 30 foiz atrofida bo‘ldi. YaIM o‘sish sur’ati tezlashar ekan, ING Bank yalpi ichki mahsulot o‘sishini ko‘rsatib, 2025 yil uchun to‘liq yillik prognozini 3,4 foizdan 3,8 foizga ko‘tardi. Boshqa muassasalar ham xuddi shunday ishlarni qilmoqda.

Siyosiy jabhadagi xushxabar, demokratiya, so’z erkinligi va boshqaruv borasidagi xavotirlar davom etayotganiga qaramay, ijobiy kayfiyatni kuchaytirdi. Istanbul meri Ekrem Imomo‘g‘li asosan yolg‘on ayblovlar bilan qamoqda qolmoqda, biroq oktyabr oyida sud Imomo‘g‘lining Respublika Xalq partiyasi yetakchisi O‘zgul O‘zerga qarshi shikoyatini “asossiz” deb rad etgan edi.

Ayni paytda Turkiya hukumati kurd millatchi PKK guruhi bilan tinchlik muzokaralarini faollashtirdi, yuqori martabali hukumat amaldorlari unga qamoqdagi yetakchilari Abdulla O‘jalan va Salohattin Demirtoshni ozod qilish va bir yildan ko‘proq vaqt oldin lavozimidan chetlashtirilgan kurd merlarini qayta tiklashni taklif qilishdi.

Minglab odamlarning hayotiga zomin boʻlgan va milliardlab dollar moddiy zarar keltirgan 43 yildan beri davom etayotgan kurd mojarosiga chek qoʻyilishi Turkiya va shaxsan Prezident Rajab Toyyib Erdogʻan uchun xayrli boʻlardi. Tinchlik muzokaralariga boshchilik qilayotgan o‘ta o‘ngchi Millatchi Harakat partiyasi yetakchisi Debret Bahcheli uni ozod qilishga chaqirib, kelasi yili erta saylovlar o‘tkazilishiga ko‘pchilik ishongan Prezident Erdo‘g‘on kurdlarning yondashuviga oid millatchilik xavotirlarini yo‘qotishga jiddiy yondashayotganini aytdi.

kursda qoling

Yil boshidagi nutqida prezident “Global iqtisodiy noaniqlik kuchayishi, savdo urushlari kuchayishi, mahallamizda va butun dunyoda keskinlik kuchayib borayotganiga qaramay, biz 21 chorakda uzluksiz o‘sishga erishdik”, dedi.

Siyosatchilar inflyatsiyani 2022-yilda 90 foizga oshirib, foiz stavkalarini pasaytirgan munozarali “siz o‘sishingiz mumkin” siyosatidan omon qolgan investorlarni ishontirish uchun joriy inflyatsiyaga qarshi qat’iy dasturidan kursni o‘zgartirish niyatida emasligini aytishdi.

Ammo iyul oyida NATO sammiti, kuzda Turk Davlatlari Tashkilotining yillik sammiti va noyabrda boʻlib oʻtadigan COP31 global iqlim sammiti bilan Turkiya jahon sahnasida katta rol oʻynaydigan bir yilda mamlakat oʻzining eng yaxshi yuzini dunyoga taqdim qilmoqchi.

Iqtisodiy jabhada inflyatsion bo’lmagan o’sishni rag’batlantirish va ushlab turish ustuvor vazifa bo’ladi. Dekabr oyida 1,5% dan 38% gacha pasaygan stavka va yanvar oyida qo’shimcha 1% pasayganidan dalolat sifatida, bu biroz tuzatishni anglatadi.

Prezident Erdo’g’anning 2024-2028 yillarga mo’ljallangan rivojlanish rejasi doirasida Turkiyani dunyoning eng yaxshi 10 iqtisodiyoti qatoriga kiritish niyatini aks ettiruvchi bu yil ham yangi loyihalar va sarmoya kiritilishi kutilmoqda. Turkiya hukumati yalpi ichki mahsulotning 4% dan 5% gacha o’sishini maqsad qilib qo’ymoqda, Fitch Ratings’ning Uinslou fikricha, ayniqsa erta saylovlar rejalashtirilgan bo’lsa, bunga erishish mumkin.

“Reytingning kuchliligi – bu juda dinamik va barqaror xususiy sektor tomonidan qo’llab-quvvatlanadigan 4% atrofida o’sish sur’atining juda qulay tendentsiyasi”, dedi u va uy xo’jaliklari qarzining pastligi va rekord darajadagi oltin narxining boylikka ta’siri ham iste’molchilarni yuqori real foiz stavkalaridan himoya qilishga yordam berishini ta’kidladi.

Turkiya mamlakat infratuzilmasini o’zgartirish va muhim aviatsiya, avtomobilsozlik, qurilish va energetika sohalariga sarmoyani oshirishda davom etar ekan, to’g’ridan-to’g’ri xorijiy investitsiyalarni global jami 1,5% va mintaqaviy to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarning 12% ga oshirish yana bir maqsaddir.

“Toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar oqimi biroz yaxshilandi, biroq ular iqtisodiyot hajmiga nisbatan past darajada”, – deydi Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB) Turkiya va Kavkaz iqtisodiyoti va siyosati boʻyicha direktor oʻrinbosari Konstantin Kinturashvili. “Qayta tiklanadigan energiya tarmoqlari, energiya samaradorligi, sanoat dekarbonizatsiyasi, ijtimoiy uy-joy va ulangan infratuzilmaga investitsiyalarning mavjud quvurlari, agar ular amalga oshsa, o’sishni qo’llab-quvvatlashi mumkin. To’g’ridan-to’g’ri investitsiyalarning ko’payishi hisobiga o’sish uchun sezilarli potentsial mavjud.”

COP 31 oldidan barqaror energiya eng faol sohalardan biri bo’lishi mumkin. YeTTB energetika sohasida va undan tashqarida sezilarli foydalanilmagan investitsiya salohiyatini ko’radi.

“Mintaqaning ijobiy rivojlanishi bilan Turkiya aloqa va rekonstruksiya sarmoyalaridan foyda olish va oʻsib borayotgan bozorlarga kirish uchun yaxshi mavqega ega”, dedi Kintulashvili.

Turk Havo Yo’llari Turkiyaning turizm sanoati muvaffaqiyati va 2033 yilga borib dunyoning birinchi milliy aviakompaniyasi bo’lish rejalarini aks ettiruvchi 2,2 milliard dollarlik sakkizta yirik loyihani e’lon qildi. Yanvar oyi boshida Xitoyning Dongfeng Motor kompaniyasi Turkiyada yengil avtomobillar ishlab chiqarishni boshlash bo’yicha muzokaralar olib borayotganini e’lon qildi, bu katta yangi sarmoyadir.

Qurilish ham faol. O’tgan yilning fevral oyidan buyon Istanbul fond birjasida eng yaxshi natijalarga erishgan kompaniyalardan biri xalqaro muhandislik va qurilish kompaniyasi Enka Insaat Ve Sanayi bo’lib, uning qiymati o’sha davrda 100% dan ortiq oshdi. O’tgan yilning oktyabr oyida Londondagi yangi ofisiga 253 million dollar sarflagan kompaniya o’sha oyda Iroqning Total Energy kompaniyasi bilan 1 milliard dollarlik yangi loyihani e’lon qildi, keyin esa Mozambikdagi 158 million dollarlik 456 megavatlik elektr stansiyasi shartnomasini e’lon qildi.

Biroq, geosiyosiy muhit bilan birga iqtisodiyotning o’zi ham o’zgarmoqda. Buning tasdig‘i “Aselsan” shiddat bilan rivojlanib borayotgan, dronlar, sun’iy yo‘ldoshlar, radar uskunalari, quruqlik va havo raketa tizimlari kabi ilg‘or mudofaa texnologiyalarini ishlab chiqaradi. Oxirgi yil davomida Aselsan aksiyalari narxi taxminan 250 foizga oshdi, bu kompaniya mahsulotlariga NATO aʼzolari va boshqa mijozlarning rekord darajadagi talabini aks ettiradi.

Potentsial xavflardan ehtiyot bo’ling

2026 va 2027 yillarda investorlar nimani kutishlari mumkin? Hozirgi kayfiyat ijobiy bo‘lsa-da, Uinslou va boshqa kuzatuvchilar Turkiyaning suveren reytingini cheklashi mumkin bo‘lgan “siyosatdagi yuqori darajadagi oldindan aytib bo‘lmaydiganlik va pravoslavlikka qaytish potentsiali” kabi potentsial xavflardan ehtiyot bo‘lish muhimligini ta’kidlamoqda. “Shunga o’xshab, 2025 yil mart oyida Imommo’g’lining qamoqqa olinishi ortidan ichki siyosiy voqealar miqyosda bozor beqarorligiga olib kelishi ehtimoli kamaygan bo’lsa-da, saylov oldidan jiddiy xavflar saqlanib qolmoqda”, – deya qo’shimcha qildi u.

Londondagi Bank of America iqtisodchisi Hande Küçük, iste’molchilar kutishlarining asta-sekin yaxshilanishini, ichki talabni qo’llab-quvvatlashini va 2027 yildagi erta saylovlar oldidan asta-sekin de-inflyatsiyani aks ettirishini kutayotgan bir oz optimistikdir. U joriy yil oxiriga qadar inflyatsiya 24% ga tushishini kutmoqda, markaziy TCMB siyosat stavkasi 30% va GDP 3% gacha o’sadi.

“Biroq, yuqori inflyatsiya saylovchilar uchun asosiy tashvish bo’lib qolmoqda va kelgusi saylovlarda hukumat siyosatining diqqat markazida bo’ladi”, deb ta’kidlaydi u.

Saylovlar oldidan tizimli yoki mehnat bozorida islohotlar o‘tkazish imkoniyati bo‘lmagani uchun Turkiyaning biznes rahbarlari o‘zlaricha harakat qilmoqda.

31 yanvar kuni DEÍK Tashqi iqtisodiy aloqalar qo‘mitasi Turkiyaning 26 ta Yevropa Ittifoqi ishbilarmonlar kengashi rahbarlari bilan birgalikda Yevropa Ittifoqi yetakchilariga “Turkiya-Yevropa Ittifoqi munosabatlarida paradigma o‘zgarishi” taklifi bilan ochiq xat chop etdi. Mualliflar “Turkiyaning qo’shilish jarayonini kechiktirayotgan mavjud teskari metodologiyalarni qayta ko’rib chiqish vaqti keldi. Turkiyaga Yevropa Ittifoqiga a’zo davlat bo’lish bo’yicha aniq va bir ma’noli istiqbolni taqdim etish… strategik ravshanlik va o’zaro ishonch tiklanadi”, deb taklif qilishgan.

Bu investorlar, bozorlar va to’g’ridan-to’g’ri investitsiyalar uchun foydali bo’lishi mumkin va siyosat daromadlarining oldindan aytib bo’lmaydiganligi va siyosiy o’zgaruvchanlik ehtimoli kamroq bo’ladi.

Source link