Siyosat
Islom bank ishi anʼanaviy foizlarga asoslangan modellardan nimasi bilan farq qiladi?
Yaqinda Senat islom banklariga ruxsat beruvchi qonun loyihasini ma’qullagani bilan O‘zbekiston moliyaviy xilma-xillikning yangi davrini boshlab bermoqda. Bu tushuncha ko‘pchilik fuqarolar uchun nisbatan yangi bo‘lgani uchun Kun’uz moliya sohasida 30 yildan ortiq tajribaga ega, 2011-yildan buyon islom banki ishi bo‘yicha mutaxassis bo‘lgan Jahongir Imomnazarov bilan suhbatlashib, bu ikki tizimni solishtirishga oydinlik kiritdi.
banklarning umumiy maqsadi
Qanday model bo’lishidan qat’i nazar, bankning asosiy roli moliyaviy vositachi sifatida harakat qilishdir. Ular fuqarolar va korxonalarning bo’sh turgan mablag’larini yig’ish va kapitalni muhtojlarga qayta taqsimlash orqali iqtisodiy o’sishga yordam beradi. Imomnazarov: “Iqtisodiyotda pul aylanmasi, taraqqiyotga olib kelishi kerak”, – deya tushuntiradi Imomnazarov va plastik kartochkalar va raqamli pul o’tkazmalari orqali zamonaviy bank faoliyati bu tezlikda muhim ahamiyatga ega.
Daromad modeli: foiz va savdo
Asosiy farq bu muassasalarning daromad keltirishida. Garchi ikkalasi ham xizmat to’lovlari (o’tkazmalar, valyuta ayirboshlash, saqlash va boshqalar) orqali “foizsiz” daromad olsalar ham, ularning asosiy moliyalashtirish usullari juda farq qiladi.
An’anaviy banklar: kreditor-qarzdor munosabatlari asosida ishlaydi. Ular kafolatlangan foiz stavkalarini (masalan, yiliga 20%) va’da qilish orqali omonatlarni jalb qiladilar va keyin bu mablag’larni kompaniyalarga yuqori foiz stavkalarida (masalan, 24% dan 30% gacha) qarz beradilar. Banklar qarz oluvchining biznesi muvaffaqiyatli yoki muvaffaqiyatsiz bo’lishidan qat’i nazar, marja oladi. Islom banki: xaridor-sotuvchi yoki sherik-sherik munosabatlari asosida ishlaydi. Naqd pulni foiz evaziga kreditlash o‘rniga banklar o‘z mijozlari uchun aktivlarni sotib olishlari va ularni ustama (savdo) evaziga qayta sotishlari yoki foyda va zararni taqsimlash bo‘yicha shartnomalar tuzishlari mumkin.
Xatarlarni diversifikatsiya qilish va “Mudarabah”
Islom moliyasida risk tushunchasi markaziy o’rinni egallaydi. Mudarabah (foydani taqsimlash) tamoyiliga asoslanib, banklar kapital, mijozlar esa ekspertiza bilan ta’minlaydi. Agar korxona foyda keltirsa, foyda oldindan kelishilgan nisbatlarga muvofiq taqsimlanadi.
An’anaviy depozitlardan farqli o’laroq, islom banklari ma’lum daromadni kafolatlay olmaydi. “Islom banklari 20% kutilgan daromadni taklif qilishlari mumkin, ammo bu maqsadli va shartnoma kafolati emas”, – deydi Imomnazarov. Bu islom qonunining “foyda olish huquqi tavakkal qilish bilan oqlanadi” degan qoidasiga mos keladi.
Narxi va “Halol” xizmatlariga javob
Iste’molchilar orasida keng tarqalgan savol nima uchun islomiy moliyaviy mahsulotlar an’anaviy mahsulotlarga qaraganda qimmatroq ko’rinadi. Imomnazarov ikkita asosiy omilga ishora qiladi.
Tijorat tabiati: Islom banklari foyda ko’ruvchi muassasalar bo’lib, xayriya tashkilotlari emas. Ular mijozlarga sotishdan oldin aktivlarga egalik qiladilar, shuning uchun ular yuqori xavflarni o’z zimmalariga oladilar. Bozor yetukligi: O‘zbekistonda bu soha endilikda. Cheklangan kapital va kam raqobat sharoitida narxlar yuqoriligicha qolmoqda. Ko’proq kompaniyalar bozorga kirishi sababli raqobat xarajatlarni kamaytirishi kutilmoqda.
Moliyaviy savodxonlikning ahamiyati
Ushbu yangi variantlar paydo bo’lgach, mutaxassislar jamoatchilikni ehtiyotkorlik va tirishqoqlikka chaqirmoqda. An’anaviy yoki islomiy tashkilot bilan ishlasangiz ham, maslahat o’zgarmaydi. Barcha shartnomalarni diqqat bilan o’qing.
– Moliyaviy savodxonlik nihoyatda muhim, – deydi Imomnazarov. “Hujjatni mazmunini tushunmasdan imzolash kutilmagan jarimalar va katta xarajatlarga olib kelishi mumkin. Agar shartlarni tushunmasangiz, rozilik berishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashing.”