Turk dunyosi
“Inqirozni hal qiluvchi: Xoqon Fidan qanday qilib Turkiya maqomini tiklamoqda”
Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdo‘g‘an Tashqi ishlar vaziri Hoqon Fidanga “Turkiyaning va o‘zimning sirlarini saqlovchi” deb ta’riflagan. Prezident Fidan Turkiyani Sharq va G’arb o’rtasidagi muvozanat yo’li sifatida ko’rsatishga harakat qildi, bu ko’pincha “Erdog’onning yangi Turkiyani boshqarish haqidagi qarashlari” deb ataladi.
O’n yarim yildan ko’proq vaqt davomida, avvaliga Turkiya razvedka boshqarmasi boshlig’i, endi esa tashqi ishlar vaziri sifatida Xoqon Fidan kamdan-kam hollarda Sharqiy poytaxtlar va G’arb qaror qabul qilish markazlari o’rtasida harakatni to’xtatdi va Turkiyaning Yaqin Sharqdagi yangi rolini kuchaytirishga harakat qildi. U Turkiyaning birinchi razvedka ma’lumotlariga ega tashqi ishlar vaziri bo’lib, mintaqadagi nozik va murakkab inqirozlarga yechimlar yaratishga qaratilgan xavfsizlikka asoslangan tizim orqali ishlaydi.
Fidan Turkiya razvedka boshqarmasi boshlig‘i bo‘lgan davrida Suriya, kurdlar bilan bog‘liq ishlar, IShIDga qarshi kurash va Eron bilan bog‘liq razvedka kabi bir qancha muhim portfellarni muvaffaqiyatli boshqargan. Tashqi ishlar vaziri bo’lganidan beri u xavfsizlik sohasidagi muvaffaqiyatini tashqi siyosat sahnasida ham takrorlaydi, degan umidlar ortib bormoqda.
Erta hayot va ta’lim
Hakan Fidan 1968-yilda Turkiyaning poytaxti Anqara shahrida tugʻilgan, Armiya tillari maktabida tahsil olgan, 1986-yili Turkiya harbiy akademiyasini tamomlagan.
O‘qishni tamomlagandan so‘ng darhol Turkiya armiyasining Germaniyadagi NATOdagi tezkor harakat kuchlariga qo‘shildi. Fidan NATOda xizmat qilar ekan, AQShning Merilend universitetida siyosat va davlat boshqaruvi bo‘yicha bakalavr darajasini oldi.
2001-yilda Fidan harbiy xizmatdan voz kechdi va Anqaradagi Bilkent universitetining xalqaro munosabatlar fakultetida akademik tahsil oldi. 2003-yilda shu kafedrada magistr, 2006-yilda esa doktorlik darajasini olgan.
Fidan, shuningdek, Venadagi Xalqaro Atom Energiyasi Agentligi Associated Akademiyasida, Birlashgan Millatlar Tashkilotining Qurolsizlanish bo’yicha tadqiqotlar institutida va Londondagi Verifikatsiya tadqiqoti, o’qitish va axborot markazida tahsil olgan. Bu davrda Turkiya Tashqi ishlar vazirligida maslahatchi, Ahmet Dovuto‘g‘li esa tashqi ishlar vaziri bo‘lib ishlagan.
Janob Fidan 2009 yilning aprel oyida Turkiya razvedka xizmati direktori o‘rinbosari etib tayinlangan va 2010 yilning may oyida agentlik direktori lavozimiga tayinlangan.
2015-yil fevralida hayratlanarli harakat qilib, janob Fidan razvedka boshlig‘i lavozimini tark etishini va hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasi ro‘yxatidan parlamentga nomzodini qo‘yishini e’lon qildi. Bu qaror Turkiyada keng muhokamalarga sabab bo‘ldi. Yillar davomida mamlakatning ichki va xalqaro fayllarini parda ortidan boshqargan odam yana diqqat markaziga qaytishni tanladi. Biroq, bu harakat uzoq davom etmadi. 2015-yilning mart oyida Fidan prezident Erdo‘g‘anning iste’foga chiqishidan norozi bo‘lgani haqida o‘z nomzodini qaytarib oldi. Prezident Erdog’an, Fidanni razvedka idoralarini boshqarishdagi kuchli qobiliyatlari uchun tayinlaganini va saylov siyosati uchun lavozimni tark etmasligi kerakligini aytdi.
2023-yilning iyun oyida Xoqon Fidan Turkiyaning Prezident Erdo‘g‘an boshchiligidagi 67-hukumatining Tashqi ishlar vaziri etib tayinlandi va hozirda bu lavozimni egallab turibdi.
Fidan va inqirozni boshqarish
Independent Turkce gazetasi bosh muharriri Muhammad Zohid Gulga ko‘ra, Fidanning yondashuvi mudofaa realizmi mantig‘iga to‘g‘ri keladi, bu mantiq tashqi siyosatni ta’sirni kengaytirishdan ko‘ra tahdidlarni kamaytirish vositasi sifatida belgilaydi, ayniqsa ziddiyatlarning bir-birini takrorlashi va kuchayishi bilan tavsiflangan mintaqaviy muhitda.
“Fidan inqirozni to’liq hal qilishdan ko’ra, Turkiyaning milliy xavfsizligiga to’g’ridan-to’g’ri tahdid bo’lishiga yo’l qo’ymaslikka harakat qilmoqda”, dedi Gul Alhura bilan suhbatda.
Gulning ta’kidlashicha, bu yo’nalish mintaqaviy mojarolarga to’liq miqyosda qatnashish buzilish xarajatlarini oshirishi, nizolarni boshqarish diplomatiyasi esa manevr uchun joy va ma’lum darajada nisbiy barqarorlikni saqlab qolishini tushunishni aks ettiradi.
Fidan Anqaradan, Turkiya hududining katta qismini egallagan Anadolu yarim orolining markazida joylashgan. Anadolu etnik va madaniy xilma-xilligi bilan ajralib turadi, ko’plab Sharq va G’arb tsivilizatsiyalari tomonidan boshqarilgan va tarixan Sharq va G’arb o’rtasida ko’prik bo’lib xizmat qilgan. Shuningdek, u Islom va Vizantiya oʻrtasidagi kurashda muhim rol oʻynagan Saljuqiylar saltanatining sobiq poytaxti Konya shahri boʻlgan turklarning siyosiy va maʼnaviy markazidir.
Anadoluga xos bu xususiyatlar Fidanning shaxsiyati va dunyoqarashida aks etadi. U Anadolu xilma-xilligi va integratsiya modelini Turkiyaning yangi siyosiy yondashuviga ham ichki, ham tashqi siyosatda tatbiq etishga intiladi.
“Fidanning Anadolu o’ziga xosligi, geografiyani tashqi siyosatda majburiy omil sifatida ko’radigan dunyoqarashga aylanadi. O’zining joylashuvi hisobga olinsa, Turkiya izolyatsiya siyosatini yoki qat’iy bir uyg’unlikni qabul qila olmaydi”, deb tushuntirgan Gul va bu tushuncha Turk tashqi siyosatini yanada qo’shnichilikka asoslangan yondashuvga yo’naltirishga yordam berganini qo’shimcha qildi.
Fidanning sharqqa ochilishi G‘arbga muqobil bo‘ladimi yoki yo‘qligi haqida esa, “Fidan bu yo‘nalishni G‘arbga muqobil emas, balki Turkiyaning imkoniyatlarini kengaytirish va bir tomonlama qaramligini kamaytirish yo‘li sifatida taqdim etmoqda” deb aniqlik kiritdi.
Ammo Fidan maxfiy fayllarni omma oldida, soyada bo’lgani kabi samarali boshqara oladimi?
“Ushbu yondashuvning muvaffaqiyati Fidanning xavfsizlik bo’yicha tajribasini tashkiliy diplomatiyaga aylantirish qobiliyatiga bog’liq bo’ladi, bu qutblanishga tushib qolmasdan, raqobatdosh o’qlar o’rtasidagi muvozanatni saqlashni anglatadi”, deb javob berdi Gul.
Maxfiy fayl arxitektori
Hoqon Fidan nozik ichki va mintaqaviy masalalar, xususan, kurdlar masalasida Turkiyaning xavfsizlik siyosatining me’mori sifatida tan olingan. So‘nggi yillarda u Suriya va Iroqdagi dala qo‘mondonlarini nishonga olish va havo hujumlari uyushtirish strategiyasi orqali Kurdiston Ishchilar partiyasini (PKK) zaiflashtirishga muvaffaq bo‘ldi.
U, shuningdek, Suriya Demokratik kuchlari (SDF) va uning Suriya shimoli-sharqini nazorat qilish masalasini hal qilishda muhim rol o’ynadi va Damashq va SDF o’rtasidagi kelishuvga sezilarli hissa qo’shdi. Bundan tashqari, u Anqara va PKK o’rtasida davom etayotgan tinchlik muzokaralarida muhim rol o’ynadi, bu PKKning tarqatib yuborilishiga va 40 yildan ortiq davom etgan qurolli to’qnashuvlarga chek qo’ydi.
Kurd muammosidan tashqari, Fidan Turkiyaning qoʻshnilari va butun dunyo uchun ochiqligiga asoslangan yondashuvni qoʻlladi va Turkiyaning mintaqa davlatlari bilan murosa siyosatini kuchaytirishga harakat qildi. Eronning Suriya va Livandagi ta’siri pasaygani sababli so’nggi ikki yil ichida uning mintaqaviy fayllarni boshqarishdagi roli kengaydi.
Fidan Misr bilan munosabatlarni yaxshilash, Fors ko‘rfazi davlatlari bilan aloqalarni mustahkamlash, ko‘rfazning bir qancha davlatlari bilan iqtisodiy va sarmoyaviy bitimlar tuzishda ham muhim rol o‘ynadi.
Turk millatining strategik ruhi
Turkiya xalqaro munosabatlari bo‘yicha mutaxassis Mohamed Rakib O‘lu Hoqon Fidanni Turkiyaning strategik davlat nuqtai nazari vakillaridan biri deb hisoblab, uning ko‘p yillar davomida davlat muassasalarida o‘ta nozik mas’uliyatni o‘z zimmasiga olgan tajribali byurokrat ekanligini ta’kidladi.
“Turkiya tashqi siyosatidagi Hoqon Fidan bosqichini Anqara o’rnatish va rivojlantirishga harakat qilayotgan uzoq muddatli strategik traektoriyaning kengayishi sifatida talqin qilish mumkin”, dedi Tashqi ishlar vaziri Rakib Olu Alhurerga.
Istanbulda joylashgan Dimensions strategik tadqiqot markazining katta ilmiy xodimi Rakib Oluning aytishicha, Turkiya oxirgi yillarda Saudiya Arabistoni, Misr va Birlashgan Arab Amirliklari kabi davlatlar bilan olib borgan normallashuv asosan “axborot diplomatiyasi”ga tayanadi.
“Bu yo’lda Xoqon Fidan hal qiluvchi rol o’ynadi. Bu yondashuv Turkiyaga manevr qilish uchun keng o’rin berdi va unga keskin qutblanish yoki ziddiyatga tushmasdan murakkab mintaqaviy inqirozlardan o’tish imkonini berdi”, dedi u.
Rakib O‘lu qo‘shimcha qildiki, Turkiya bugungi kunda istisnosiz barcha mintaqaviy ishtirokchilar bilan hamkorlik qilish va inqirozni boshqarishda “mahalliy mulkchilik” tamoyilini kuchaytirishga, istisno qilishdan ko‘ra, qamrab olishga asoslangan mintaqaviy qarashni shakllantirishga intilmoqda.
Ushbu maqola asl arabcha matnning tarjimasidir.