Yogita Limaye Myanmadagi Janubiy Osiyo/Afg’oniston muxbiri

BBC

Yan Kim xunta yaqin atrofda havo hujumi uyushtirganidan keyin uyini evakuatsiya qilishga majbur bo’ldi.

O’tgan oyning bir kuni kechqurun Ian Kim qo’shni qishloqda portlashlar ovozini eshitdi, ortidan qiruvchi samolyotlar tepada uchib ketdi. U uydan yugurib chiqdi va uzoqdan ko’tarilayotgan tutunni ko’rdi.

“Biz qo’rqib ketdik. Xuntaning samolyotlari bizni ham bombardimon qiladi deb o’ylagandik. Shuning uchun qo’limizdan kelganini, oziq-ovqat va kiyim-kechaklarni olib, qishloqni o’rab turgan o’rmonga qochib ketdik.”

Myanma g‘arbidagi Chin shtatidagi K Xaim Al qishlog‘ida 26-noyabr kuni sodir bo‘lgan voqeani aytib bergan Ianning yuzi qaltirab, yig‘lab yubordi.

U 28-dekabrda boshlanadigan saylovlar arafasida Birma harbiylari butun mamlakat bo‘ylab isyonchilar nazoratidagi hududlarda kuchli havo hujumlari va quruqlikdan hujumlar uyushtirganidan so‘ng, so‘nggi haftalarda uylaridan evakuatsiya qilingan minglab tinch aholidan biri.

Uning atrofidagi to‘shakda o‘tirgan yana to‘rt ayol ham yig‘lay boshlaydi. Xavfsizlikka erishish uchun ular boshidan kechirgan travma aniq ko’rinadi.

Havo hujumi Ianning parvoziga bevosita sabab bo’lgan bo’lsa-da, u ham saylovda ishtirok etishga majbur bo’lishni xohlamaydi.

“Agar bizni qo’lga olib, ovoz berishdan bosh tortganimizda, bizni qamoqqa tashlashadi va qiynoqqa solishadi. Biz ovoz bermaslik uchun qochib ketdik”, – deydi u.

Ko’plab tinch aholi Myanmadagi zo’ravonliklardan qutulish uchun Hindistonga kirgan

Chin shtatining ba’zi aholisi xuntaning so’nggi hujumini so’nggi uch yildan ko’proq vaqt davomidagi eng og’ir hujum deb ta’rifladi.

Ko‘chirilganlarning ko‘pchiligi shtatning boshqa hududlarida boshpana topgan. Ian Hindistonning Mizoram shtatiga chegarani kesib o’tgan guruhdan biri edi. Ular hozir Bafai qishlog‘idagi vayronaga aylangan badminton maydonchasida boshpana olib, olib yurishga qodir bo‘lgan bir nechta narsalarni polietilen paketlarga joylashtirmoqda.

Hind qishloqlari ularga oziq-ovqat va asosiy vositalarni berishdi.

80 yoshli Lal Uk Tan uyidan qochishga majbur bo’ldi va nihoyat xavfsiz joyga yetguncha bir necha kun o’rmondagi vaqtinchalik boshpanada yashadi.

“Biz hukumatimizdan qo’rqamiz. Ular juda shafqatsizlar. Ilgari ularning qo’shinlari bizning qishlog’imizga va boshqa qishloqlarga kelib, odamlarni hibsga olishdi, odamlarni qiynoqqa solishdi, uylarini yoqib yuborishdi”, – deydi u.

Birma tinch fuqarolari bilan erkin gaplashish oson emas. Myanma harbiy hukumati xorijiy jurnalistlarning mamlakatga erkin kirishiga ruxsat bermaydi. U 2021-yilning fevralida, oxirgi saylovlardan ko‘p o‘tmay davlat to‘ntarishi natijasida mamlakat ustidan nazoratni qo‘lga kiritdi va shundan so‘ng Myanma bo‘ylab hukumatga qarshi qurolli qo‘zg‘olonni bostirishga intilayotgan tinch aholini beg‘araz nishonga olgan repressiv rejimni boshqarishda keng ayblanmoqda.

O’tgan hafta xunta o’zining so’nggi hujumida Chin shtatining janubidagi Rakxayn shtatidagi kasalxonani nishonga oldi. Rakxayn isyonchilarining aytishicha, kamida 30 kishi halok bo‘lgan, 70 dan ortiq odam yaralangan.

Chin inson huquqlari tashkilotlarining bildirishicha, Chin shtatidagi kamida uchta maktab va olti cherkov sentabr oyi o‘rtalaridan beri xunta havo hujumlari nishoniga olingan, 12 kishi, jumladan, olti bola halok bo‘lgan.

BBC mustaqil ravishda Van Xa qishlog‘idagi maktab 13 oktabr kuni bombalanganini tasdiqladi. Ikki talaba, 7 yoshli Yoxan Hung Lyan Kung va 12 yoshli Jin Sar Mavi darsga borish vaqtida vafot etgan. Bomba sinfni parchalab tashladi, o‘ndan ortiq o‘quvchilar jarohatlandi.

Myanma harbiy hukumati BBCning ayblovlar haqidagi savollariga javob bermadi.

Bavi Ney Lyan va uning yosh oilasi (xotini va ikki yosh bolasi) ikkinchi marta evakuatsiya qilinmoqda. 2021 yilda, to’ntarishdan ko’p o’tmay, ularning Faram shahridagi uyi havo hujumida yoqib yuborilgan. Ular K-Haimual qishlog’ida o’z hayotlarini qayta qurishdi. Endi ular yana uysiz qolishdi.

“Bu qanchalik og’riqli va qiyin bo’lganini va ketish qanchalik qiyin qaror bo’lganini tushuntirishga so’z topa olmayapman. Lekin tirik qolish uchun buni qilishimiz kerak edi”, deydi u.

“Men butun dunyo harbiylarning bu saylovlar erkin va adolatli o’tgani haqida nima da’vo qilayotganini bilishini istayman, bu mutlaqo yolg’on. Yirik siyosiy partiyalarning saylovlarda ishtirok etishiga ruxsat berilmaganida qanday qilib haqiqiy demokratiya bo’lishi mumkin?”

Bavi Nay Lian (chapda) bo‘lajak saylovlar soxta ekanini aytadi

Aun San Su Chjining “Demokratiya uchun milliy ligasi” davlat to‘ntarishidan oldin ikki marta o‘tkazilgan saylovlarda ko‘pchilik ovoz bilan g‘alaba qozongan partiyasi saylovda qatnashmaydi, chunki uning aksariyat yetakchilari, jumladan, Su Chji qamoqda.

“Biz saylovlarni istamaymiz, chunki harbiylar mamlakatimizni qanday boshqarishni bilmaydi. Ular faqat yuqori martabali rahbarlar manfaati uchun ishlaydi. Aun San Su Chji partiyasi hokimiyatda bo’lganida biz ozgina demokratiyani boshdan kechirdik. Lekin hozir qo’limizdan kelganicha yig’lab, ko’z yosh to’kishdan boshqa narsa emas”, – deydi Lal Uk Tan.

Yan Kim saylovlar soxtalashtirilganiga ishonadi. “Agar biz harbiylar bilan ittifoqdosh boʻlmagan partiyaga ovoz bersak, ular bizning ovozlarimizni oʻgʻirlashadi va biz ularga ovoz berganmiz, deb daʼvo qilishadi”.

Saylov bosqichma-bosqich o’tkaziladi, natijalar yanvar oyi oxirida ma’lum bo’lishi kutilmoqda. Isyonchilar bu soxta ekanligini da’vo qilmoqda.

“Bu saylov faqat harbiy diktatura muddatini uzaytirish uchun oʻtkazilmoqda. Gap xalq tanlovida emas. Chin shtatida esa ular koʻp hududlarni zoʻrgʻa nazorat qilgan holda qanday qilib saylov oʻtkazishadi?” – dedi Myanmada faoliyat yuritayotgan eng kuchli isyonchilar guruhi – Chin milliy fronti raisi o’rinbosari Suy Kxar.

U xaritada eng og‘ir janglar davom etayotgan hududlarga ishora qilib, o‘tgan oyning o‘zida 50 ga yaqin isyonchi jangari yaralanganini aytdi. Ba’zi odamlar halok bo’ldi, ammo tashkilotlar hozircha o’lganlar sonini e’lon qilishmadi.

“Bir necha yuz askardan iborat kolonnalar to’rt tomondan Shimoliy Chin shtatiga harakat qilmoqda”, dedi Suy Khar. “Askarlarga havo hujumlari, artilleriya otishmalari va dron birliklari yordam bermoqda”.

Abel harbiy rejimga qarshi kurashda chap va o‘ng qo‘lidan ayrilgan va ikki qo‘lidan og‘ir yaralangan.

Bazaga kirish juda kam uchraydi. Atrofi zich oʻrmonli togʻlar bilan oʻralgan boʻlib, Chin davlatining harbiy rejimiga qarshilik koʻrsatish markazi hisoblanadi.

Sui Karl bizni bazaviy kasalxonaga olib bordi. Biz bir kechada olib kelingan yarador jangchilar guruhini ko’rdik va ular bir necha soat jarrohlik amaliyotidan o’tishlari kerak edi. Ba’zilar amputatsiyaga to’g’ri keldi.

2021-yilda davlat to‘ntarishi sodir bo‘lganida ularning ko‘pchiligi hali boshlang‘ich maktabda o‘qiyotgan edi. Hozir deyarli kattalar, ular harbiy tuzumga qarshi frontda jang qilish orzularidan voz kechishdi.

18 yoshli Abel shu qadar og’riqliki, u gapira olmadi. U bir hafta oldin xunta bosib olgan hududni qaytarib olishga urinayotgan bir guruh jangchilar bilan birga edi. Hobil jangda g‘alaba qozongan bo‘lsa-da, o‘ng oyog‘idan ayrilib, qo‘lini og‘ir jarohatlagan.

Uning yonidagi to’shakda 19 yoshli Si Si Maung o’tiribdi, uning ham oyog’i kesilgan.

“Dushman orqaga chekinayotganida, biz oldinga sakrab mina ustiga bosdik. Portlashdan jarohat oldik. Keyin bizga havodan hujum qilishdi. Havo zarbalari vaziyatni juda qiyinlashtirdi”, – deydi u. “Men oyog’imni yo’qotdim, lekin hayotimni qurbon qilishim kerak bo’lsa ham, kelajak avlodlar yaxshiroq hayot kechirishi uchun men bu qurbonlikni berishga tayyorman”.

So’nggi hujumlarning og’ir oqibatlari kasalxonada xonadan xonaga ko’rinadi.

Ammo xuntaga qarshi jang qilish uchun qo‘liga qurol olgan Si Si Maung kabi o‘n minglab yoshlarning qo‘llab-quvvatlashi va g‘ayrati tufayli isyonchilar so‘nggi to‘rt yarim yil ichida o‘zlarining ancha qudratli raqiblariga qarshi tez muvaffaqiyatga erisha oldi.

80 yoshli Lal Uk Tan kabi odamlar saylovlardan so‘ng xunta ketib, o‘z uylariga qaytishlari mumkinligiga umid qilmoqda.

“Ammo Myanmada demokratiya tiklanmaguncha yashay olmaymiz, deb o’ylayman”, – deydi u. “Umid qilamanki, qachondir farzandlarim va nevaralarim bunga guvoh bo’lishadi”.

Aamir Peerzada, Sanjay Ganguli va Aakriti Thapar tomonidan qo’shimcha hisobot

Source link