Turk dunyosi
Faktlar qutisi – Turkiya sudi qarori asosiy muxolifatdagi CHPga nisbatan tazyiqni kuchaytirdi
Kanan Sevgi va Milak Dereli tomonidan yozilgan
22-may (Reuters) – Turkiya sudi asosiy muxolifat partiyasining 2023-yilgi qurultoyini haqiqiy emas deb topdi va partiya yetakchisi O‘zg‘ur O‘zerni amalda ag‘darib tashladi, bu siyosiy inqirozni kuchaytirishi, moliyaviy bozorlarni qo‘rqitishi va Prezident Toyyib Erdo‘g‘onning 23 yillik boshqaruvini uzaytirishi mumkin.
Qaror muxolifatdagi Jumhuriyat Xalq partiyasining (CHP) yuzlab aʼzolari va bir necha shahar hokimlari hibsga olingan yoki qamoqqa tashlangan kengaygan repressiyalar fonida qabul qilindi.
Bostirish tafsilotlari quyidagicha.
Hozirgacha qanday reaktsiya bo’ldi?
CHP apellyatsiya sudining qarorini “sud to’ntarishi” deb qoraladi va O’zer qonuniy murojaatlar orqali kurashishga va shaxsan “kechayu kunduz” poytaxt Anqaradagi partiya qarorgohida qolishga va’da berdi.
Kichik muxolifat partiyalari ham hukmni antidemokratik deb tanqid qildi va Erdo‘g‘anning ittifoqchisi Debret Bahcheli sud tizimi partiyaning ichki ishlariga aralashmasligini taklif qildi.
Adliya vaziri Akin Gurrekning aytishicha, sud qarori demokratiya va qonun ustuvorligining o’z-o’zini tuzatish mexanizmlari ishlayotganini ko’rsatadi.
Yevropa Ittifoqi Yevropa Ittifoqiga a’zolikka nomzod bo’lgan Turkiyada qonun ustuvorligi, sud mustaqilligi va demokratik plyuralizmdan xavotir bildirdi va muxolif partiyalar repressiyadan qo’rqmasdan erkin faoliyat yurita olishi kerakligini aytdi.
Inqiroz bozorlarni vahima qo’ydi va juma kuni bozorlar barqaror bo’lsa-da, lira valyutasi va boshqa turk aktivlari tushib ketdi, bu markaziy bankni milliardlab dollar valyuta zaxiralarini sotishga majbur qildi.
Bosh qahramonlar kimlar?
O’zer 2023 yilgi partiya qurultoyida Kemal Kilichdaro’g’li o’rniga CHP raisi etib saylandi. U Erdo‘g‘onning asosiy siyosiy raqibi Istanbul hokimi Ekrem Imomo‘g‘li hibsga olinganidan beri Erdo‘g‘onga qarshi namoyishlarni boshqarib keladi.
Sud qarori natijasida Kilikdaro‘g‘li CHP rahbari lavozimiga tiklandi. Bo‘luvchi shaxs bo‘lgan Qilichdaro‘g‘li partiyani 13 yil boshqargan, biroq 2023-yilgi prezidentlik saylovida Erdo‘g‘onga yutqazib, partiya raisi lavozimidan ayrilgan.
Imommo’g’li 2025 yil mart oyida korruptsiya va josuslikdan tortib terrorizmgacha bo’lgan boshqa ayblar bilan qamoqqa tashlangan, bu ayblovlarni u keskin rad etadi. Uning universitet diplomi ham bekor qilindi, bu esa Turkiya qoidalariga ko‘ra prezidentlikka nomzod bo‘lish huquqidan mahrum bo‘ldi.
Prezident Erdo‘g‘an muddat chegarasiga yetdi va faqat muddatidan oldin saylovlar o‘tkazilsa yoki konstitutsiyaga o‘zgartirish kiritilsa, nomzodini qo‘yishi mumkin. Hozirda unga referendum o‘tkazish uchun 600 a’zolik parlamentda 360 deputat yetishmaydi. Keyingi prezidentlik saylovi 2028 yilga belgilangan.
Hozirgacha nima bo’ldi?
Bosqinlar 2024-yil 31-oktabrga to‘g‘ri keladi, CHP Istanbulning Esenyurt tumani hokimi Ahmet O‘zer noqonuniy Kurdiston Ishchilar partiyasi (PKK) jangari guruhiga aloqadorlikda ayblanib, sudgacha qamoqqa tashlangan va 2025-yilning 12-noyabrida ozodlikdan mahrum qilingan, shu paytgacha jazo muddati tugamagan edi.
2024-yildan beri yuzlab parlament deputatlari va saylangan amaldorlar korrupsiya va boshqa ayblovlar bilan hibsga olingan, CHP buni rad etadi. 2025-yil mart oyida Imomog‘luning hibsga olinishi bozorning keskin pasayishiga va Turkiyada so‘nggi o‘n yillikdagi eng yirik namoyishlarga sabab bo‘ldi.
CHP, boshqa muxolif partiyalar, huquq guruhlari va ayrim Yevropa yetakchilari ta’qiblar Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘onning avtoritarizm kuchayayotgan bir paytda o‘zgacha fikrni o‘chirishga qaratilgan siyosiy uyushtirilgan urinish, demoqda. Hukumat bu da’volarni rad etib, Turkiya sud tizimi mustaqil ekanini aytadi.
Sud jarayoni davom etayotgan Imomog’luga qo’shimcha ayblovlar qo’yilgan, ayg’oqchilik va shu yil boshida Erdo’g’an adliya vaziri etib tayinlagan bosh prokuror Gullekni haqorat qilgan.
Gurrek avvalroq Imomogʻluni davlatga milliardlab liraga zarar yetkazgan yirik korruptsiya tarmogʻiga rahbarlik qilganlikda ayblab, 2000 yildan ortiq qamoq jazosini talab qilgan, Istanbul hokimi bu ayblovni qatʼiyan rad etadi.
(Janon Sevgi, Mirac Eren Dereli reportaji; Garet Jons tomonidan tahrirlangan)