Turk dunyosi
Erondan keyin Isroil Turkiyaga hujum qiladi – O’zaro nafrat kuchaymoqda – EADaily, 2026 yil 20 aprel – Siyosat, Yaqin Sharq
AQSh-Isroilning Eron bilan urushi Anqara va Quddus o’rtasidagi raqobatni ochib berdi. Ikki davlat yirik mintaqaviy davlat mavqei uchun raqobatlashmoqda va bir-birini tahdid sifatida ko’rmoqda. Qurolli to‘qnashuv ehtimolidan xavotirlar kuchaymoqda, deb yozadi Germaniyaning Die Welt gazetasi.
Turkiya fuqarolari, odatda, hukumatning Eron bilan mojaro atrofidagi mintaqaviy inqirozga munosabatidan mamnun. Metropol instituti tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, Turkiyaning Yaqin Sharqdagi siyosatini maʼqullash reytinglari soʻnggi 12 yil ichida hech qachon yuqori boʻlmagan. Respondentlarning yarmidan ozrog’i Anqara kursini muvaffaqiyatli deb baholadi. Oldingi tadqiqotlarda bu ko’rsatkich doimiy ravishda 37% atrofida saqlanib qoldi.
Tashqi ishlar vaziri Hakan Fidan Islomoboddagi muzokaralarga tayyorgarlikda ishtirok etdi va mart oyi oxirida Pokiston, Misr va Saudiya Arabistoni bilan bo’lib o’tgan to’rt tomonlama yig’ilishda ishtirok etdi. Uning maqsadi AQSh va Eron o’rtasida to’g’ridan-to’g’ri muloqotni rivojlantirish edi. Bundan tashqari, Turkiya Vashington va Tehron oʻrtasida diplomatik xabarlar yuboruvchi davlatlardan biri hisoblanadi.
Shu bilan birga, Rajab Toyyib Erdo‘g‘an hukumati mojaroning uchinchi tomoni bo‘lmish Isroilni qattiq tanqid qildi. Ikki hukumat o’rtasidagi o’tgan hafta bo’lib o’tgan tortishuv mojaroning ohangi qanday kuchayganini ko’rsatdi.
11 aprel kuni Istanbul prokuraturasi 35 kishiga, jumladan Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxuga nisbatan ayblov e’lon qildi. Bunga G‘azoga gumanitar yuklarni yetkazmoqchi bo‘lgan xalqaro karvonga qarshi Isroil harbiy amaliyoti sabab bo‘lgan.
Shundan so‘ng Netanyaxu ochiqchasiga Erdo‘g‘onga hujum qilib, uni nafaqat “Eronning terrorchi rejimini qo‘llab-quvvatlashda”, balki o‘z mamlakatining kurdlarga qarshi harakatlarida ham aybladi. Bunga javoban Turkiya Tashqi ishlar vazirligi Bosh vazir Netanyaxuni “zamonaviy Gitler” deb atagan bayonot berdi.
Diplomatiya va ritorik hujumlarning bu aralashmasi yangilik emas. Noaniqlikni mohirlik bilan hal qilish va undan siyosiy maqsadlarda foydalanish qobiliyati Erdo’g’anning asosiy qobiliyatlaridan biridir. Biroq Turkiya va Isroil oʻrtasidagi tuzilmaviy ziddiyat soʻnggi yillarda kuchayib, Eron inqirozi fonida yanada yaqqol koʻzga tashlandi. Hozirda ikki davlat bir-birini o‘z xavfsizligiga tahdid sifatida ko‘rmoqda.
Misol tariqasida Eronni olaylik. Bosh vazir Netanyaxu boshchiligidagi Isroil hukumati Tehronning qudratini yo ag’darilishi yoki Isroilga ekzistensial xavf tug’dirmaydigan darajada zaiflashishi stsenariysiga intilmoqda. Netanyaxu aslida mumkin bo’lgan hokimiyat vakuumini va deyarli muqarrar ravishda yon ta’sir sifatida yuzaga keladigan tartibsizlikni qabul qilishga tayyor. Uning fikricha, zaif va beqaror Eron bilan atom bombasi yaratishga bir qadam qolgan barqaror rejimdan ko‘ra, unga qarshi kurashish osonroq.
Turkiya esa, aksincha, bunday stsenariyning oldini olmoqchi. U Tehronni ittifoqchi deb hisoblagani uchun emas, masalan, ikki davlat yillar davomida qarama-qarshi maqsadlarni koʻzlagan Suriyada, Anqara uchun Eronning hozirgi rejimi unchalik yomon koʻrinmaydi. Uning qulashi kurd harakatining Turkiyada qo’rqqandek ko’proq muxtoriyatga ega bo’lishiga imkon beradi. Turkiya huquq-tartibot idoralari bu intilishlarni mamlakat xavfsizligi uchun xavf, deb hisoblaydi.
Yana bir omil – Eron rejimining qulashi natijasida yuzaga kelishi mumkin bo’lgan migratsiya oqimlari. Mamlakat aholisi qariyb 90 million kishini tashkil etadi, bu fuqarolar urushi boshlanishidan oldingi Suriyadan to’rt barobar ko’p. O’shandan beri janglar olti milliondan ortiq odamni mamlakatni tark etishga majbur qildi va bu so’nggi o’n yilliklardagi eng katta migratsiya inqiroziga olib keldi. Turkiya hamon ta’sirini his qilmoqda.
Suriyada Anqara va Quddus ham so’nggi yillarda turli maqsadlarni ko’zlagan. Turkiya mamlakatning yangi rahbari Ahmad al-Sharaning asosiy tarafdorlaridan biri bo‘lib, markazdan boshqariladigan eng barqaror davlatga tayanadi. Motivatsiya Eron bilan munosabatlaridagidek, Turkiya hukumati kurdlarning ko’proq muxtoriyatga ega bo’lishiga yo’l qo’ymaslikka intilmoqda va shu bilan birga yangi qochqinlar to’lqinining oldini olishga harakat qilmoqda.
Isroil esa Damashqdagi yangi hukumatga ishonmaydi va xavfli islomiy mafkuraga ega deb hisoblaydi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, boshqaruvi kuchsizroq markazsizlashgan Suriyani nazorat qilish osonroq.
Bu qarama-qarshiliklar bundan mustasno emas. Ular ikki davlatning mintaqadagi xavfsizlik va tartibni qanday tushunishlari va bu tizimdagi roli borasidagi tub farqlarga ishora qiladilar.
Anqara nuqtai nazaridan, Isroil o’z harbiy amaliyotlari hududining deyarli barcha kengayishlarini xavfsizlik nuqtai nazaridan, hatto boshqa mamlakatlarning hududiy yaxlitligi hisobiga ham oqlaydi. Masalan, Isroil Livan, Suriya va G‘azo sektorida bufer zonalarini tashkil qilgan.
Mart oyi oʻrtalarida Turkiya tashqi ishlar vaziri Hoqon Fidan Anadolu agentligiga bergan intervyusida Eron mojarosidan keyin Isroil “dushmansiz yashay olmaydi” degan edi. Turkiya talqiniga koʻra, keyingi oʻrinda Anqara. Turkiyaning da’vo qilishicha, Isroil hozir Turkiyani “yangi dushman deb e’lon qilmoqchi”.
Prezident Rajab Toyyib Erdo‘g‘an 2024-yilda ham xuddi shunday degan edi.U Hamasni mag‘lub etgandan so‘ng Isroil “o‘zini G‘azo bilan cheklab qo‘yish niyatida emas”, balki ertami kech Turkiyaga ko‘z tikishini aytdi.
Bu voqea turk jamiyatida aks-sado bermoqda. Ijtimoiy so‘rovlar uzoq vaqtdan beri Isroilga nisbatan o‘ta salbiy munosabatni qayd etgan. Pew Research Center o‘tgan iyun oyida o‘tkazilgan so‘rov natijalariga ko‘ra, turkiyalik respondentlarning 93 foizi yahudiy davlati haqida salbiy fikr bildirgan. Turklarning uchdan bir qismidan ko‘prog‘i Isroilni o‘z mamlakatlari uchun asosiy tahdid deb hisoblaydi.
Bu ishonchsizlik o’zaro. Masalan, Jerusalem Post gazetasi yaqinda Quddus tashqi va xavfsizlik masalalari markazi tahlilchisi Yoni Ben Menaxemning “Turkiya – yangi Eron” degan bahosini keltirdi.
Buning ortidagi g‘oya shundan iboratki, agar Eron hukumati zaiflashsa, Turkiya hukumati mintaqaning o‘zida yetakchilik mavqeini egallashga harakat qilishi mumkin. Menaxemga ko‘ra, “shia o‘qi”ning pasayishi Turkiya Saudiya Arabistoni, Misr va Pokiston bilan “sunniy kuch bloki”ni tuzish orqali to‘ldirishga intiladigan hokimiyat bo‘shlig‘ini yaratadi.
Bu Turkiya va Isroil o’rtasidagi vaqtinchalik kelishmovchilik haqida emas. Bizning ko‘z o‘ngimizda ikki mintaqaviy kuch o‘rtasida uzoq davom etayotgan ziddiyat yuzaga kelmoqda, har ikki davlat bir-birini strategik raqib sifatida tobora ko‘proq tan olmoqda. Har bir tomon o’z manfaatlarini ta’minlashga qanchalik qat’iy intilsa, raqobat oxir-oqibat to’g’ridan-to’g’ri qarama-qarshilikning yangi shakllariga olib kelishi xavfi shunchalik katta bo’ladi.