Dunyodan
Eron, agar AQSh hujum qilsa, o’ch olishi haqida ogohlantirmoqda; namoyishchilar bosimga qarshilik qilmoqda
Helen Sallivan, BBC News
Shayan Sardarizode va Richard Irvine-Brown, BBC Verifyand
Sara Namju, BBC Fors
Video: Erondagi namoyishlar paytida namoyishchilar va xavfsizlik kuchlari to‘qnashdi
Ikki kasalxona shifokorlari BBCga ikki kun ichida 100 dan ortiq jasad olib kelinganini aytishganiga qaramay, shanba kuni kechqurun Eronda namoyishchilar hukumat choralariga qarshi ko‘chaga chiqdi.
Bi-bi-si tomonidan ko‘rib chiqilgan video va guvohlarning ma’lumotlari hukumatning javob choralarini kuchaytirayotganini ko‘rsatadi.
Eron bosh prokurori norozilik bildirgan har bir kishi “Xudoning dushmani” sanaladi, bu jinoyat o‘lim bilan jazolanishi mumkinligini aytdi.
AQSh prezidenti Donald Tramp Eron “odamlarni o‘ldirishni boshlasa” unga “juda qattiq” hujum qilish bilan tahdid qildi. Eron parlamenti spikeri AQSh Eronga hujum qilsa, Isroil va AQShning mintaqadagi barcha harbiy va dengiz bazalari qonuniy nishonga aylanishidan ogohlantirdi.
Norozilik namoyishlari inflyatsiyaning o‘sishi sabab bo‘lgan va Eronning barcha viloyatlari bo‘ylab 100 dan ortiq shahar va aholi punktlariga tarqalgan. Namoyishchilar hozirda Eron oliy rahnamosi Oyatulloh Xomanaiyning ruhoniy boshqaruvini to‘xtatishni talab qilmoqda.
Xamanaiy namoyishchilarni prezident Trampni “ma’qullashga” urinayotgan “qo‘poruvchilik guruhi” sifatida rad etdi.
Prezident Tramp shanba kuni Qo‘shma Shtatlar Eronga “erkinlikka intilayotgani” uchun “yordam berishga tayyor”ligini aytdi.
Norozilik namoyishlari kuchaygani sari qurbonlar va yaralanganlar soni ortib bormoqda. Ikki inson huquqlari tashkiloti 100 dan ortiq odam, jumladan xavfsizlik xodimlari halok bo‘lganini xabar qildi.
Bir nechta kasalxonalar xodimlari BBCga jarohatlar va o’limlardan to’lib toshganini aytishdi, Bi-bi-si Fors juma kuni kechqurun Rasht shahridagi kasalxonaga 70 jasadni yetkazilganini tasdiqladi va tibbiyot xodimlari Tehrondagi kasalxonalarda 38 ga yaqin o’lim haqida xabar berishdi.
Eron politsiyasi rahbari davlat televideniyesi orqali namoyishchilar bilan mojaro darajasi shanba oqshomida u “asosiy shaxslar” deb ataganlarning hibsga olinishi bilan kuchayganini aytdi. U “o’limlarning muhim qismi”da xavfsizlik kuchlarini emas, balki “o’qitilgan va boshqariladigan shaxslarni” aybladi, ammo aniq tafsilotlarni keltirmadi.
Inson huquqlari tashkilotlariga ko‘ra, 28 dekabrda boshlangan namoyishlar ortidan 2500 dan ortiq odam hibsga olingan.
BBC va boshqa ko‘plab xalqaro axborot tashkilotlari Eron ichidan xabar bera olmayapti va Eron hukumati payshanba kunidan beri internetni o‘chirib qo‘ydi, bu esa ma’lumot olish va tekshirishni qiyinlashtirdi.
MAHSA / Yaqin Sharq rasmlari / AFP (Getty Images orqali)
Namoyishchilar 9-yanvar, juma kuni Tehron ko‘chalarida to‘planishdi.
Shunga qaramay, ba’zi videolavhalar e’lon qilindi va BBC voqea joyidagi odamlar bilan gaplashdi.
BBC Verify yaqinda Eronning ikkinchi shahri Mashhadda namoyishchilar va xavfsizlik kuchlari o‘rtasidagi to‘qnashuvlar aks etgan bir qancha videolarni ko‘rdi.
Niqobli namoyishchilar axlat qutilari va gulxanlar orqasiga yashiringanini, uzoqdan esa xavfsizlik kuchlarining safini ko‘rish mumkin. Avtobusga o‘xshab ko‘ringan transport vositasi alanga ichida qolgan.
Ko‘p o‘q ovozlari, qozon-tovoqlarning urishi eshitiladi.
Yaqin atrofdagi piyoda ko’prigida turgan shaxs bir necha yo’nalishda o’q uzayotganga o’xshaydi, chunki bir nechta odamlar panjara ortidan yashirinib olishdi.
Tehronda shanba oqshomida tasdiqlangan videoda namoyishchilar Ghisya tumani ko’chalarini ham egallab olgani aks etgan.
Poytaxtdan olingan boshqa tasdiqlangan videolarda katta namoyishchilar va Punak maydonida qozon urishi ovozi va Xelavi tumanidagi ruhoniylik muassasalarini bekor qilishni talab qilib ko‘chalar bo‘ylab o‘tayotgan olomon namoyishchilar aks etgan.
Eronda internetga kirish birinchi navbatda mamlakat intraneti bilan cheklangan, tashqi havolalar esa cheklangan. Biroq, ushbu qator norozilik namoyishlari paytida rasmiylar birinchi marta ichki intranetlarni qattiq chekladilar.
Mutaxassislarning BBC Forsga aytishicha, oxirgi yopilish 2022-yilgi “Ayollar, hayot va erkinlik” qo‘zg‘oloni davridagidan ham qattiqroq bo‘ladi.
Internet tadqiqotchisi Aliriza Manafi tashqi dunyo bilan bog‘lanishning yagona mumkin bo‘lgan yo‘li Starlink sun’iy yo‘ldosh interneti ekanligini aytdi, biroq foydalanuvchilarni ehtiyot bo‘lish haqida ogohlantirdi, chunki bunday ulanishlar hukumatlar tomonidan kuzatilishi mumkin.
AQSh: “yordam berishga tayyormiz”
Shanba kuni Prezident Tramp ijtimoiy tarmoqlarda shunday deb yozgan edi: “Eron har qachongidan ham ko’proq erkinlikni xohlaydi. Amerika yordam berishga tayyor!!!”
Tafsilotlar oshkor etilmagan boʻlsa-da, AQSh OAVlari prezident Trampga mamlakat ichida harbiy zarba berish imkoniyatlari haqida maʼlumot berilganini xabar qildi. The New York Times va Wall Street Journal (WSJ) uchrashuv bo’lib o’tgani haqida xabar berib, WSJ uchrashuvni “dastlabki muhokamalar” deb ta’riflagan. Anonim rasmiylar Journalga Eronga “doimiy tahdid” yo’qligini aytdi.
O‘tgan yili Qo‘shma Shtatlar Eron yadroviy inshootlariga havo hujumlari uyushtirgan edi.
Yakshanba kuni Eronning so‘nggi shohining quvg‘indagi o‘g‘li, AQShda yashovchi va namoyishchilar vataniga qaytishni talab qilayotgan Rizo Pahlaviy X.ga video joylashtirdi.
Bu sarlovhasi “Dunyo bo‘ylab vatandoshlarimiz sizning ovozingizni g‘urur bilan baqirishmoqda…Xususan, Prezident Tramp erkin dunyo yetakchisi sifatida sizning ta’riflab bo‘lmas jasoratingizni diqqat bilan kuzatganini va sizga yordam berishga tayyorligini ma’lum qildi”.
U qo’shib qo’ydi: “Men yaqinda yoningizda bo’lishimni bilaman.”
Uning ta’kidlashicha, Islom Respublikasi “yollanma askarlarning keskin tanqisligi” bilan yuzma-yuz kelmoqda va “ko’plab harbiy va xavfsizlik kuchlari ishni tark etgan yoki xalqni repressiya qilish buyrug’iga amal qilmayapti”. BBC bu da’volarni tasdiqlay olmadi.
Pahlaviy yakshanba kuni kechqurun odamlarni norozilik namoyishlarini davom ettirishga chaqirdi, lekin ularni guruhlar va olomon bo’lib qolishga va “hayotni xavf ostiga qo’ymaslikka” chaqirdi.
Video: Juma kuni kechqurun namoyishchilar Tehron ko‘chalariga chiqishdi
Xalqaro Amnistiya tashkiloti payshanba kunidan beri “xavfsizlik kuchlari namoyishchilarga qarshi noqonuniy kuch ishlatishni kuchaytirgani haqidagi dahshatli xabarlarni” tahlil qilmoqda.
Buyuk Britaniya tashqi ishlar vaziri Ivette Kuper Xamanaiy hukumatiga qarshi gapirganlar “zo’ravonlik tahdidi yoki repressiyalarga” duch kelmasligi kerak, dedi.
Eronda joylashgan amerikalik inson huquqlari faollariga ko‘ra, so‘nggi ikki hafta ichida kamida 78 namoyishchi va 38 xavfsizlik xodimi o‘ldirilgan.
Norvegiyada joylashgan Eron Inson huquqlari guruhi kamida 192 namoyishchi halok bo’lganini xabar qildi.
“Soʻnggi uch kun ichida namoyishchilarning oʻldirilishi biz tasavvur qilganimizdan ham kengroq boʻlishi mumkin, ayniqsa, butun mamlakat boʻylab internet yopilganidan soʻng”, – deydi guruh direktori Mahmud Amili Mogʻaddam.
BBC Forsia halok bo‘lgan 26 kishi, jumladan, olti nafar bolaning shaxsini tasdiqladi.
Norozilik namoyishlari 2022-yildagi qoʻzgʻolondan beri hijobni notoʻgʻri kiymaganlikda gumon qilinib, axloq politsiyasi tomonidan hibsga olingan yosh kurd ayol Mahsa Aminining hibsda oʻlimi sabab boʻlgan eng keng tarqalgan namoyish boʻldi.
Oxirgi bir necha oy ichida, inson huquqlari tashkilotlariga ko‘ra, xavfsizlik kuchlari tomonidan 550 dan ortiq odam o‘ldirilgan, 20 ming kishi hibsga olingan.
Soroush Pakzad va Roja Assadi tomonidan qo’shimcha hisobot
Dunyodan
Buyuk Britaniya Ummondagi Britaniya fuqarolari uchun evakuatsiya reyslarini charlagani sababli Yaqin Sharq bo’ylab ish tashlashlar davom etmoqda
Mamlakatlar o’z fuqarolariga yordam berish uchun qanday choralar ko’rmoqda? 05:21 GMT da chop etilgan
05:21 GMT
Buyuk Britaniya xorijda qolib ketgan fuqarolarni vataniga qaytarishga tayyorlanayotgan yolg’iz emas. Vaziyat haqida boshqa tumanlar nima deydi:
Avstraliya
Tashqi ishlar vaziri Penni Vongning aytishicha, Avstraliya Yaqin Sharqda qolib ketgan 115 ming avstraliyalikga yordam berish uchun aviakompaniyalar bilan muzokaralar olib bormoqda, biroq mintaqa havo hududining katta qismi yopiqligi sababli evakuatsiya qilish qiyin kechadi.
Fransiya
Frantsiya hukumati rasmiylarining aytishicha, vaziyatdan 400 mingga yaqin frantsuz fuqarolari jabrlangan. Tashqi ishlar vazirligining Ariane tizimida 25 mingdan ortiq odam roʻyxatdan oʻtgan, deydi rasmiylar.
Germaniya
Germaniya hukumati mintaqada qolib ketgan 30 000 ga yaqin nemislarning ko’p qismini uyga olib kelish turizm sanoatining mas’uliyati ekanligini va harbiylar vataniga qaytarish oxirgi chora ekanligini aytdi.
Italiya
Ummonda qolib ketgan yoki Dubaydan ko’chirilgan 127 nafar italiyalik fuqarolarni olib ketayotgan birinchi charter reysi dushanba kuni kechqurun Rimning Fiumicino aeroportiga qo’ndi. Rimga yetib kelgan yo‘lovchilar Italiya elchixonasiga uylariga qaytishda yordam berganini aytishgan.
Ispaniya
Ispaniya tashqi ishlar vaziri Xose Manuel Alvares seshanba kuni o’z fuqarolarini Yaqin Sharqdan evakuatsiya qilishni boshladi.
AQSh
Dushanba kuni AQSh Davlat departamenti amerikaliklarni Yaqin Sharqdagi oʻndan ortiq mamlakatni zudlik bilan tark etishga chaqirdi, biroq hozircha repatriatsiya parvozlarini eʼlon qilmagan.
Rasm manbasi, Reuters
Source link
Ozarbayjonning Xo‘jali shahrida 34 yil avval sodir bo‘lgan dahshatli qirg‘in qurbonlari xotirasiga bag‘ishlangan yodgorlik maydoni ochildi.
“Xo’jali qirg’inini hech qachon unutmasligimiz kerak. Arman millati tomonidan sodir etilgan vahshiyliklarni hech qachon unutmasligimiz kerak. Tariximizni hech qachon unutmasligimiz kerak. Dushmanlarimiz bizdan hozirgidek qo’rqmasligi uchun doimo hushyor va kuchli bo’lishimiz kerak”, – dedi Ozarbayjon prezidenti Ilhom Aliyev yodgorlikning ochilish marosimida.
Genotsid qurbonlari xotirasini e’zozlash, tarix haqiqatini kelajak avlodlarga yetkazish maqsadida barpo etilgan “Majua” bog‘iga bahoriy daraxt, bodom ko‘chati ekildi. Umuman olganda, bodom ko’p yillardan beri “fermer adolati” deb ataladi. Bu kampaniyaning ramziga aylandi.
“Bu ozarbayjon xalqi uchun katta ofat. Buni xalqaro hamjamiyatga yetkazish va adolat talablarimizni dunyo xalqlariga yetkazish uchun Ozarbayjonning davlat institutlari ham, jamoat tuzilmalari ham, nodavlat tashkilotlari ham ishtiyoq bildirishdi… Biz yana adolat talab qildik. Lekin, afsuski, xalqaro tashkilotlar va dunyoning asosiy davlatlari bizni xafa qilishdi”, dedim Aliyev.
E’tiborlisi, qonli jinoyatni yashirishga urinishlarga qaramay, Ozarbayjon davlati va xalqi dastlab Xo‘jayli fojiasini 20 ta davlat tomonidan sodir etilgan genotsid sifatida rasman tan olishga muvaffaq bo‘ldi. 44 kunlik Vatan urushi (2020) va aksilterror operatsiyalari (2023) yakunida Xo‘jayli shahri ozod qilindi.
Ozarbayjon rahbari shunday dedi: “Qurolli kuchlarimizning professionalligi, jasorati va jasorati tufayli biz o‘zimiz uchun adolatni belgilay oldik. Harbiy jinoyatchilar ustidan sud jarayoni va adolatli sudning tashkil etilishi adolat yo‘lidagi so‘nggi qadamlar bo‘ldi”.
Eslatib o‘tamiz, Xo‘jayli qirg‘ini 1992-yilning 26-fevraliga o‘tar kechasi sodir bo‘lgan edi.O‘shanda Armaniston qo‘shinlari sobiq Sovet armiyasining 366-motoo‘qchilar polki tomonidan Qorabog‘ viloyatining Xo‘jayli shahrini bosib olib, tinch aholiga qarshi genotsid jinoyatlarini sodir etgan edi.
Genotsid nafaqat ozarbayjon xalqiga, balki butun insoniyatga qarshi qaratilgan bo‘lib, natijada 613 nafar xo‘jayli ahli, jumladan, 63 nafar bola, 106 nafar ayol va 70 nafar keksa odam shafqatsizlarcha qirg‘in qilindi. Fojia yuz bergan kechada 1275 nafar tinch aholi asirga olingan, yana 150 nafarining taqdiri nomaʼlumligicha qolmoqda.
Kechasi Pokiston harbiylari Afg‘onistonning asosiy shaharlari — Kobul va Qandahordagi Tolibon hukumati harbiy ob’ektlariga havodan zarbalar berdi. Bu Islomobodning o’zining sobiq ittifoqchisi Tolibonga birinchi to’g’ridan-to’g’ri hujumi sifatida ko’rilmoqda. Pokiston rasmiylari vaziyatni “ochiq urush” deb atadi.
Pokiston xavfsizlik manbalarining aytishicha, havo-havo raketalari Kobul, Qandahor va Paktiya viloyatlaridagi Tolibon harbiy idoralari va pozitsiyalarini nishonga olgan. Ikki davlat chegarasidagi bir qancha hududlarda ham quruqlikdagi to‘qnashuvlar sodir bo‘lgan.
Tolibon harakati Pokiston harbiy obektlariga qarshi “qasos olganini” e’lon qildi. Har ikki tomon ham katta yo‘qotishlar haqida xabar bergan, biroq keltirilgan raqamlar mustaqil manbalar tomonidan tasdiqlanmagan.
Pokiston Mudofaa vaziri Xavaja Muhammad Asif “Sabrimiz kosasi to‘ldi”, dedi. Endi bu siz bilan (Afg‘oniston) ochiq urush”, dedi u.
2600 kilometrlik chegarada vaziyat keskinlashmoqda. Pokiston Pokistonni Afg‘onistonda transchegaraviy hujumlar uyushtirgan jangarilarga boshpana berganlikda ayblaganidan so‘ng Kobul va Islomobod o‘rtasidagi munosabatlar anchadan beri taranglashgan. Tolibon bu ayblovlarni rad etib, Pokiston xavfsizligi “ichki masala” ekanini ta’kidlaydi.
Pokiston yadro quroliga ega davlat va armiyasi Afg’onistondan ancha ustun. Biroq, Tolibon ko’p yillik urush tajribasi tufayli partizanlar urushida mohir bo’lib qolgan. 2021-yilda AQSh boshchiligidagi kuchlar chiqib ketganidan keyin u hokimiyatga qaytdi.
Tolibon matbuot kotibi Zabihulloh Mujohid Pokiston Kobul, Qandahor va Paktiyaning ayrim hududlariga havo hujumlari uyushtirganini tasdiqladi, biroq tafsilotlarni oshkor qilmadi.
Diplomatik manbalarning aytishicha, Rossiya, Xitoy, Turkiya va Saudiya Arabistoni mojaroga barham berishda vositachilik qilishga urinmoqda.
Shuningdek, Eron ikki qoʻshni davlat oʻrtasidagi vaziyatni yumshatishda yordam berishga tayyorligini bildirdi. Eslatib o‘tamiz, Eronning bu taklifi Eron AQSh hukumati bilan yadroviy mojaro bo‘yicha muhim muzokaralar olib borayotgan bir paytda paydo bo‘ldi.
Vaziyat qanday rivojlanishi hozircha noma’lum. Ammo kuzatuvchilar fikricha, ikki yadroviy davlat yaqinida yirik mojaro yuzaga kelishi ehtimoli mintaqa barqarorligiga jiddiy tahdid soladi.
AQShning Eronga hujum qilishi tahdidi ortidan AQShning Quddusdagi elchixonasi xodimlarini Isroilni tark etishga chaqirdi. Elchi Maykl Xakabi tegishli maktubni e’lon qildi, deya xabar beradi The New York Times.
Xakkabi diplomatlarga bu qaror tun bo’yi davom etgan muzokaralar va telefon qo’ng’iroqlaridan so’ng qabul qilinganini aytdi. Bu AQSh Davlat departamentining “o‘ta hushyorligi”ni aks ettiradi. Ketishni xohlovchilar bugun ketsin, dedi elchi.
“Mening asosiy e’tiborim Vashingtonga chipta olishga qaratilgan, biroq birinchi navbatda imkon qadar tezroq mamlakatdan chiqib ketmoqchiman”, deb yozadi Xakkabi.
Hakabining soʻzlariga koʻra, Isroildagi missiya “chiqish ruxsatnomasi” rejimiga oʻtgan. U “milliy manfaatlar yoki hayotga bevosita tahdid zaruriyat tug‘dirsa” AQSh hukumati hisobidan xodimlar va ularning oilalarini evakuatsiya qilishi mumkin.
Nashrning ta’kidlashicha, agar Qo’shma Shtatlar Eronga hujum qilsa, Isroil Eron hukumati va uning ittifoqchilarining javob hujumlari nishoniga aylanishi mumkin.
Wall Street Journal nashrining yozishicha, Jenevada bo‘lib o‘tgan Eron-AQSh muzokaralari chog‘ida AQSh delegatsiyasi Eron Fordov, Natanz va Isfahondagi yadroviy inshootlarini demontaj qilishi kerakligini aytgan. Keyinroq Eron hukumati Axborot kengashi raisi Elias Hazrati mamlakat uranni boyitishdan voz kechmasligini va uni boshqa davlatlarga eksport qilmasligini maʼlum qildi.
23-fevraldan beri Qo‘shma Shtatlar Eron yaqinida 3 ta qiruvchi samolyot eskadrilyasini joylashtirdi.
Xitoy o’z fuqarolarini Eronga sayohat qilishdan tiyilishga chaqirdi va mamlakatda bo’lganlarni imkon qadar tezroq mamlakatni tark etishga chaqirdi, deya xabar beradi Global Times.
Gazeta Tashqi ishlar vazirligi Konsullik boshqarmasi bayonotiga tayanib, “Erondagi mavjud xavfsizlik holatini hisobga olgan holda, Xitoy Tashqi ishlar vazirligi va Xitoy elchixonalari va konsulliklari fuqarolarni Eronga sayohat qilishdan tiyilishga chaqirdi” deb xabar berdi.
WSJ xabariga ko’ra, AQSh va Eron o’rtasidagi taranglik Jeneva muzokaralaridan keyin ham davom etmoqda.
“Eronda yashovchi xitoyliklar xavfsizlik choralarini kuchaytirib, imkon qadar tezroq mamlakatni tark etishi kerak.
Nashrning yozishicha, Xitoyning Eron va qo‘shni davlatlardagi elchixonalari konsulliklari mamlakatni tijorat samolyotlari yoki quruqlik orqali tark etishni xohlovchi Xitoy fuqarolariga zarur yordam ko‘rsatmoqda.
Kuni kecha Jenevada AQSh va Eron o’rtasidagi muzokaralarning uchinchi raundi bo’lib o’tdi. Jurnal ushbu masaladan xabardor odamlarga tayanib, bu tur ikki tomon o’rtasidagi kelishmovchiliklarni bartaraf eta olmaganini xabar qildi.
Nashrning ta’kidlashicha, “Eron yadro dasturi bo’yicha muzokaralarning so’nggi raundi kelishuvsiz yakunlandi. Tomonlar asosiy masalalar bo’yicha kelishmovchiliklar qolmoqda”.
Zulfiya mukofoti sovrindorlari ro‘yxati e’lon qilindi
Buyuk Britaniya Ummondagi Britaniya fuqarolari uchun evakuatsiya reyslarini charlagani sababli Yaqin Sharq bo’ylab ish tashlashlar davom etmoqda
Ayollar va bolalarni tazyiq va zo‘ravonlikdan himoyalash yanada kuchaytiriladi
-
Siyosat5 days agoSaida Mirziyoyeva Toshkent transport tizimini modernizatsiya qilish boshlanganini maʼlum qildi
-
Dunyodan4 days ago
Prezident Tramp oʻzining eski “hiylasini” takrorladi
-
Jamiyat4 days ago10:10 “Hovlimizda doim bahor” – angrenlik qulupnaychi
-
Jamiyat4 days ago
55 metrli shokoladli poyezd Ginnesning rekordlar kitobiga kiritildi
-
Jamiyat4 days ago1200 dollarga “prava” olib berishni va’da qilgan shaxs ushlandi
-
Jamiyat5 days agoToshkent viloyati bog‘chalaridagi ommaviy zaharlanish bilan bog‘liq ishda 11 kishi sudlanmoqda
-
Iqtisodiyot2 days agoYanvarda tashqi savdo aylanmasi 1,3 mlrd dollarga oshdi
-
Siyosat5 days agoO‘zbekiston va Paragvay savdo va sarmoyaviy aloqalarni kengaytirish masalalarini muhokama qildi