1 iyuldan bond omborlari tashkil qilishga ruxsat berilmoqda. Xo‘sh, bu o‘zi qanaqa ombor, uni kimlar ocha oladi, bu yangilikning narx-navoga ta’siri qanaqa bo‘ladi? Kun.uz savollariga Istiqbolli loyihalar milliy agentligi boshqarma boshlig‘i Komronbek Muhammadiyev javob berdi.

O‘zbekistonda 2026 yil 1 iyuldan e’tiboran ikki yillik huquqiy eksperiment boshlanadi: yangi turdagi erkin ombor – bond omborlari tashkil etishga ruxsat berilmoqda.

Bond omborlari – jismoniy shaxslarga shaxsiy ehtiyojlari uchun sotiladigan import tovarlarni vaqtincha saqlash uchun mo‘ljallangan. U yerdagi tovarlar faqat marketpleyslar orqali sotiladi.

Bond omboriga joylanadigan tovarlar ikki guruhga ajratilgan. Birinchi guruhdagi tovarlar: smartfon, noutbuk, planshet va boshqa ayrim yarim elektronika tovarlari jo‘natmalar deklaratsiyasi asosida jismoniy shaxslarga chiqarilganda, bojsiz olib kirish normalari tatbiq etilmaydi va amaldagi bojxona to‘lovlari o‘rniga ularning sotish qiymatidan 5 foiz yagona bojxona to‘lovi undiriladi. QQS undirilmaydi.

Ikkinchi guruh tovarlarga xalqaro miqyosda brend bo‘lmagan kiyim-kechak va poyabzallar kiradi. Ularni sotishda QQS va 3 foiz bojxona boji undiriladi.

Komronbek Muhammadiyevning so‘zlariga ko‘ra, bu tartib elektron tijorat sohasini rivojlantirish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirish imkonini beradi.

— Bond omborlari faoliyati O‘zbekistonda birinchi marta eksperiment tariqasida yo‘lga qo‘yilyapti. Bond omborlari nima, u yerga tovarlar qanday joylashtiriladi va bojlar qanday bo‘ladi?

— Elektron tijorat sohasi O‘zbekistonda jadal rivojlanyapti, lekin chakana savdoda ulushi hozirgi kunda ham dunyodagi o‘rtacha ko‘rsatkichlar bo‘yicha baribir past. Bizda elektron tijorat ulushi salkam 5 foizni tashkil etadi, dunyodagi o‘rtacha ko‘rsatkich esa 15-20 foiz.

Ikkinchi masala, hammamiz hozir ko‘rib turibmiz, barcha davlat organlari birlashib, xufiyona iqtisodiyotga qarshi kurashishni asosiy maqsad deb belgilab qo‘ygan. Shu maqsadni bajarish borasida bizga vazifa qo‘yildi. Bond omborlari orqali tovarlarni, ya’ni elektron savdo platformalari, oddiy qilib aytganda marketpleyslar orqali sotishni yo‘lga qo‘yish. Bundan asosiy maqsad nima? Birinchidan, ochiq-oydin aytish kerak, har xil yo‘llar bilan – kargo deymizmi yo kurer jo‘natmalari orqalimi – tadbirkorlar tovarlarni olib kirib kelyapti. Va buning natijasida ko‘pgina aylanma, pul mablag‘lari kulrang zonada qolyapti. Bond omborlari orqali esa tadbirkor chet eldan tovarlarni import qilayotganda, ikkita ro‘yxatga kiruvchi tovarlarni pasaytirilgan bojlarda olib kiradi.

Birinchi ro‘yxat – bu beshta turdagi tovarlar. Ularga smartfonlar, planshetlar va hokazo elektronika tovarlari kiradi. Ularga barcha bojxona va soliq to‘lovlari o‘rniga yagona bojxona to‘lovi joriy etildi. Bugungi kunda smartfonlarning bojxona boji 5 foizni tashkil etadi, lekin bunga qo‘shimcha yana qo‘shilgan qiymat solig‘i ham bor. Qo‘shilgan qiymat solig‘ini qo‘shib olib kiradigan bo‘lsak, byujdetga to‘lovlar 17 foizdan oshadi. Bizning eksperimentimizda esa bu smartfonlarning sotilayotgan qiymatidan 5 foiz yagona bojxona to‘lovi undiriladi, QQS yo‘q.

Ikkinchi ro‘yxatga o‘tadigan bo‘lsak, u yerda 30 ta pozitsiya belgilangan. Asosiysi, ko‘p ishlatiladigan tovarlar – kiyim-kechak, poyabzal va hokazolar kiritilgan. Ularga barcha bojxona va soliq to‘lovlari o‘rniga 3 foiz bojxona to‘lovi va 12 foiz qo‘shilgan qiymat solig‘i belgilnyapti. Ya’ni o‘rtacha oladigan bo‘lsak, trikotaj, tekstil, kiyim-kechaklarga bizda bojlar haligacha baland – 20 foiz boj. Bu bojdan tashqari qo‘shilgan qiymat solig‘i ham bor, bojxona rasmiylashtiruvi va hokazo… O‘rtacha shu 30 foizgacha ham chiqib keladi narx.

Endi buni ham tushunishimiz kerak, ichki bozorni qo‘llab-quvvatlash, deyishadi. Lekin biz JSTga kirmoqchimiz. Tashkilotga kirishdan maqsad – shu raqobat muhitini tenglashtirish. Tadbirkorlarimiz ham ushbu yangi qoidalarga ko‘nikishi kerak, tushunishi kerak, sekin-sekin o‘rganishi kerak. Mana shu bond omborlari orqali tovar olib kirilayotganda, qo‘shimcha raqobat muhiti ham yaratiladi.

Bunaqa mexanizm chakana savdoni o‘ldirmaydimi degan savol o‘rtaga chiqyapti. Chunki hamma bond omborlari orqali olib kirishni boshlaydi, do‘kon va boshqa savdo nuqtalari o‘zini qoplamay, yopilib ketadi degan xavotirlar bor. Biz bu yerda ko‘rsatib o‘tgan mexanizmimizda olib kirilayotgan tovarlar faqatgina elektron savdo platformalari orqali jismoniy shaxslarga shaxsiy ehtiyoji uchun realizatsiya qilinishi belgilangan. Ya’ni bond omboridan xarid qilingan tovarlarni tijoriy maqsadda ikkilamchi chakana savdoga chiqarish man etilgan. Buni nazorat qilish Bojxona qo‘mitasi, Soliq qo‘mitasi, bond ombori operatori va maxsus elektron savdo platformasi operatoriga yuklatilgan. Ya’ni bu huquqiy eksperiment, shuning uchun bu qattiq nazoratda bo‘ladi. Agar har xil xavf-xatarlar paydo bo‘ladigan bo‘lsa, bu yerda preventiv mexanizmlar kuchga kiradi.

— Bond ombori litsenziyasi kimlarga beriladi? Ma’lum tadbirkorlargagina berilmaydimi bu huquq? Raqobat nuqtayi nazaridan ishlar qanday tashkil qilinadi?

— Qarorda belgilaganidek, uch oy muddatda biz Vazirlar Mahkamasi qarorini ishlab chiqishimiz kerak. Bu qaror bilan ikkita vaqtinchalik nizom tasdiqlanadi. Birinchi nizom – bond omborlari faoliyatini tashkil etish bo‘yicha, ikkinchi nizom – maxsus elektron savdo platformalari orqali shu bond omborlarda joylashtirilgan tovarlarni sotish tartibini belgilaydi.

Birinchisida bond omborlari uchun barcha talablar yozib chiqiladi, ya’ni bond omborlari reyestri, reyestrga kiritilishi uchun qanday talablarni bajarishi shartligi. Ikkinchisida maxsus elektron savdo platformalari uchun xuddi shunday talablar belgilanadi va ushbu talablar ochiq-oydin, yaqqol Vazirlar Mahkamasi qarorida ko‘rinadi. Barcha u bilan tanishib chiqadi va ushbu reyestrga kirish uchun arizalar o‘rnatilgan tartibda qabul qilinadi. Arizaga javob berish muddati yo 10 kun, yo 30 kun bo‘ladi, ya’ni qonunchilik hujjatlarida belgilangandek.

Bu nega vaqtinchalik nizom? Chunki bu huquqiy eksperiment bo‘lyapti va ikki yilga mo‘ljallangan. Muddat yakunlanishi bilan Iqtisodiyot va moliya vazirligi bilan birgalikda bizning agentlik tegishli takliflar kiritishi kerak. Ya’ni ushbu tartibni yo to‘laqonli bizning qonunchiligimizga implementatsiya qilish bo‘yicha yoki agar yaxshi samara bermasa, tugatish bo‘yicha. Bizning tahlillarimizga qaraganda, o‘zini juda ham yaxshi ko‘rsatishi kerak.

Ochiq-oydin aytaman, O‘zbekistonda hozir sal logistika bilan, omborlar bilan va boshqa-boshqa savdo uchun juda muhim infratuzilma bilan katta muammolar bor. Iqtisodiyotimiz jadal sur’atlar bilan o‘sayotgan paytda, infratuzilmada yetishmovchiliklar bor. Shuning uchun nima maqsad qo‘yganmiz? Bond omborlariga talablar juda kuchli bo‘ladi.

Biz institutsional o‘yinchilarni kutyapmiz, ya’ni bizning iqtisodiyotimizga, shu logistika infratuzilmasiga, bond omborlari, tarqatish punktlariga katta-katta investitsiya kiritadigan o‘yinchilarni kutamiz. Chunki agar kichkina-kichkina o‘yinchilarga beriladigan bo‘lsa, birinchidan, ular bond ombori uchun talablarni bajarishi qiyinroq bo‘ladi. Agar kichkina o‘yinchilar ushbu tartib orqali ishlamoqchi bo‘lsa, ular birlashishi mumkin. Ya’ni birlashib, bitta yagona marketpleys yoki bond ombori operatorini yaratib, o‘rnatilgan tartibda arizaga topshirishi mumkin.

— O‘zbekistonda bunday omborlar shu paytgacha bo‘lmagan, umuman bojxona omborlari bor. Qanaqa bo‘ladi? Mavjud bojxona omborlari bond omborlarga aylantiriladimi yoki ular noldan quriladimi?

— Endi har xil ssenariylar bor. Bizda omborlar bor, lekin ular hozirgi talablarga yetarli emas. Bizda mahalliy o‘yinchilardan biri juda ham katta ombor qurgan. Bu faqatgina ombor emas, ya’ni u juda ko‘p funksiyalarni o‘ziga jamlab olgan. U yerda tegishli tovarlar taqsimlanib ham chiqiladi, avtomatik tarzda ko‘p operatsiyalar amalga oshiriladi. Hozir bunday olib qaraydigan bo‘lsak, hisob-kitob qilib chiqdik, agar 100 ming kvadrat metrlik multifunksional ombor qurmoqchi bo‘lsa, 100 million dollar sarflanishi kerak ekan.

Institutsional o‘yinchilar ushbu tartib bilan ishlay oladi. Chunki bu yerda o‘zi omborning funksiyalaridan kelib chiqqan holda, ancha-muncha xodimlar ishlaydi, ularning bond omboriga talablari kuchli bo‘ladi.

To‘liq suhbat bilan video orqali tanishishingiz mumkin.

Source link