Jamiyat
Bolalarga ijtimoiy tarmoqni taqiqlash kerakmi? Foydasi va yo‘qotishlar haqida faollar bilan suhbat
Ijtimoiy tarmoqlarning bolalarga ta’sir doirasi ortmoqda, bu ularning hayot tarzi, xulqi va atrofdagilarga bo‘lgan munosabatiga ta’sir qilmay qolmayapti. Aksariyat davlatlar internetdan foydalanishni turli shakllarda cheklash haqida allaqachon bosh qotirishga kirishgan. O‘zbekiston uchun bu masala qanchalik aktual? Bolalarni tarmoqlardan uzoqlashtirish qanchalik samara beradi, buning kutilgan foydadan tashqari salbiy oqibatlari ham bo‘lishi mumkinmi? Kun.uz ekspertlar bilan buni tahlil qildi.
Yaqindan boshlab Avstraliyada bolalarga ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishga taqiq qo‘yildi. Hukumatning taqiqi kuchga kirgach, ilk kundan 4,7 milliondan ortiq akkaunt o‘chirib qo‘yildi, olib tashlandi yoki cheklandi.
Shu kunlarda Avstraliya ortidan Buyuk Britaniya, Fransiya, Malayziya, Indoneziya hamda qo‘shni davlat Qozog‘iston ham ayni amaliyotni joriy etishni o‘ylab yuribdi.
Xo‘sh, Yevropaning demokratik hukumatlari nima sabab bunday qarorga kelishni boshladi? Taqiqni jiddiy o‘ylab ko‘rish kerakmi? Uning bolalarga ta’siri qanday baholanmoqda? Kun.uz ayni savollar atrofida Kun.uz studiyasida suhbat o‘tkazdi. Unda faylasuf Xurshid Yo‘ldoshev, psixiatr Gavhar Teshaboyeva hamda pedagog Zulfiya Rashidova ishtirok etdi. Quyida suhbatdan qisqa sharh keltiriladi.
“Demokratik davlatda biror narsa cheklandimi, katta ehtimol bilan bu bizga yetarlicha kuchli signal” – faylasuf
Xurshid Yo‘ldoshevning dastlab tushuntirishicha, mamlakatlar xoh demokratik, xoh avtrokratik bo‘lsin, ikkisida ham chelovlar mavjud. Ammo bu cheklov qabul qilinishi turlicha.
Ya’ni avtoritarizmda bir insonning kayfiyati bilan qarorlar qabul qilinib, ertasi kuni u olib tashlansa, demokratiyada muayyan bir taqiq bir guruh odamlar bilan muhokama qilingan holda o‘rnatiladi. Faylasf tarmoqlar bilan bog‘liq cheklov o‘rnatilishi ko‘plab mutaxassislar tahlilidan o‘tgani sabab uni jiddiy qabul qilish kerakligini aytmoqda.
“Insonning erkinligi, fuqarolarning Konstitutsiyada belgilangan huquqi bilan bog‘liq bo‘lgan haq-huquqini ma’lum darajada cheklash haqida da’vo bilan chiqsangiz, sizga juda katta, kuchli argument kerak. Uning uchun siz birinchi navbatda o‘zingizning sheriklaringiz, partiyadoshlaringizni ishontirishingiz kerak. Ketidan bu yoqda raqib, muxoliflarni ishontirishingiz, butun aholini bu narsaga ishontirishingiz kerak. Buning uchun nima kerak? Buning uchun sizda juda katta dalillar, isbotlar, argumentlar kerak.
Shuning uchun agar boshqalarga nisbatan ma’lum darajada demokratik davlatda biror narsa cheklandimi, katta ehtimol bilan bu bizga yetarlicha kuchli signal. Nimadir bo‘lyapti, nimadir bo‘layotgan bo‘lishi ehtimoli bor, degan narsa”, – deydi u.
Yo‘ldoshev har qanday cheklov uning ta’siri o‘rganilgunga qadar amalda bo‘lganini eslatarkan, ijtimoiy tarmoqlardan avvalroq Amerika internetdan yosh cheklovi bilan foydalanish tashabbusini ilgari surganini qayd etdi. Uning aytishicha, tarmoqlarga oid chuqurroq tahlillar ko‘payib qolgani sabab ayni amaliyot jiddiy o‘ylab ko‘rilmoqda.
“98-yilda Amerikada internetdan foydalanish bo‘yicha bolalarga necha yoshni belgilash muhokama bo‘lgan. U paytda sotsial tarmoqlar yo‘q edi, shunchaki internetning o‘zi bor. O‘sha paytda 16 yosh degan taklif bo‘lgan. 16 yoshni belgilaylik, chunki u yerda manipulyatsiyaga uchrashi bor, boshqasi bor, kattalarning auditoriyasi bor, bu narsalardan bolalarni asrash kerak.
Keyin har xil muhokamalar bo‘lib, uni 13 ga tushirishgan. Shundan keyin Amerikadagi boshqa tex-kompaniyalar shuni asos qilib olishgan. Hozir ham mana Google, YouTube, boshqa Facebooklarda 13 yosh belgilab qo‘yilgan. Lekin sotsial tarmoqlar bu qonun qabul qilinganidan ancha keyin paydo bo‘lishni boshladi. Qonun qabul qilinayotganda buning ta’siri hisobga olinmagan. 13 yoshda belgilangandan keyin, yangi muhokamalar endi boshlandi. 16 ga ko‘tarish kerak, 13 juda yosh.
Endi men psixolog yoki psixiatr sifatida bu narsaga munosabat bildirmayman. Lekin Jonathan Haidtning “Behalovat avlod” kitobi o‘tgan yili chiqqan, juda ko‘p shov-shuv bo‘ldi. Mana kecha ham ko‘rgan bo‘lsangiz, Fransiya prezidenti ham shu haqida yozdi.
O‘tgan yili Netflix’da “Adolescence”, ya’ni “O‘smirlik” degan serial juda mashhur bo‘lib ketdi. Hatto u serialni parlament a’zolari, hatto maktablarda ko‘rsatishdi. Keyin mana ketma-ket boshlanyapti boshqa davlatlarda ham shu narsani ko‘rib chiqish haqida, chunki rostdan ham ahamiyati, ta’siri ortgan, oqibatlari haqida jiddiy o‘ylashyapti. Shuning uchun men o‘ylaymanki, buning ham psixologik, ham uning ijtimoiy oqibati bor”, – deydi u.
“Cheklovlar kerak, lekin u oqilona bo‘lishi kerak” – psixiatr
Gavhar Teshaboyeva esa 6 – 8 yoshli bolalarda sotsial mediaga qaramlik birinchi o‘ringa chiqib qolyotgani, ularda depressiya, xavotir, qo‘rquv va suitsidal fikrlar borligi aniqlanganiga to‘xtaldi. Shu sababli Teshaboyeva cheklovga ijobiy qarashini bildirdi.
“Hozirgi bolalarda internet qaramligi yoki ijtimoiy tarmoqlarga qaramlik shakllanib bo‘ldi. Biz shunchaki foydalanuvchilar haqida gapirmayapmiz, hozirgi bolalarimiz asosan qaram shaxslar. Qaramlikning bir qoidasi bor-da. Masalan, qaram shaxs — bu addikt shaxs deyiladi — u katta bo‘lganda qaramlik shaklini o‘zgartiradi, xolos. Masalan, keyinchalik narkovositalarga, turli tabletkalarga qaramlik yoki yana boshqa bir qanaqadir guruhlashish, assotsial guruhlarga qo‘shilish. Shu tomonlama demak, cheklovlar kerak, lekin u oqilona bo‘lishi kerak. Endi bunda baribir bir qancha omillar: psixologik, ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy, mentalitetimizga xos bo‘lgan omillar ham hisobga olinishi kerak, deb hisoblayman”, – deydi psixiatr.
“Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni ham, uni taqiqlashni ham plyus-minuslari bor” – pedagog
Zulfiya Rashidova aynan ta’lim sohasida ijtimoiy tarmoqlarning ommalashishini pandemiya davri bilan bog‘laydi.
“Bolalar maktabga bormagandan keyin hamma ular bilan ijtimoiy tarmoqlar orqali gaplashishga majbur bo‘ldik. Masalan, Zoom’da dars o‘tdik, Google Classroom’lar ochdik, Telegram’da uy vazifalari qabul qildik. Biz o‘zimiz qaysidir ma’noda bolalarni o‘rgatib qo‘ydik. Va hozirgacha har bitta sinfning, aytaylik, o‘zining Telegram guruhlari bor, to‘garaklarning Telegram guruhlari bor. Ya’ni o‘qituvchilar o‘zi manfaatdor shunaqa ijtimoiy tarmoqlardan bolalar bilan foydalanishdan.
Va shuningdek, ayni o‘sha paytda judayam ko‘p onlayn, video darslar ommalashdi. Bu bizga qaysidir ma’noda qo‘l keldi, bizga yordam berdi. Chunki masofadan turib bolani o‘qitish, uy vazifalarini qabul qilish, u bilan muloqot qilish uchun zo‘r, qulay narsa taklif qildi. Va shu asnoda hammamizning hayotimizga kirib keldi. Aytaylik, o‘sha paytda men uchun ham, masalan, Zoom’da dars o‘tish birinchi dastlabki tajriba bo‘ldi. Google Classroom ochish, aytaylik, boshida qiyin bo‘ldi va keyin judayam qulayligini tushunib qolgandan keyin biz o‘zimiz shundan foydalana boshladik. Ya’ni, birinchidan, buni qulayligini bilib qolgandan keyin endi orqaga yo‘l yo‘q.
Masalan, elektron jurnallarga o‘tdik. Hozir, masalan, ta’limda xoh tabel baholari deysizmi, attestat, diplom deysizmi, hamma narsa elektron shaklda olinadi. Ya’ni biz o‘zimiz bolaning qo‘liga telefon, kompyuter berib qo‘ydik”, – deydi u.
Rashidova ta’limni gadjet, shuningdek, ijtimoiy tarmoqlarsiz tasavvur qilib bo‘lmasligiga, taqiq bo‘lsa-da, uni aylanib o‘tish holatlari uchrashini bildirdi. “Ya’ni aytmoqchi bo‘lganim, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanishni bolaga ruxsat berganimizning o‘ziga yarasha plyus-minuslari bo‘lgani kabi, taqiqlash ham xuddi shunaqa, o‘ziga yarasha plyus-minuslari bor. Aytaylik, bolalar o‘zining huquqlari kamsitilganini his qilishi mumkin”, – deydi u.
Suhbat davomida bu amaliyot qanchalik ish berishi mumkinligi, taqiqlash fonida qanday ta’sirlar bo‘lishi va O‘zbekistonga bu kerakmi yoki yo‘q – shular ham muhokama qilindi. To‘liq videoni yuqoridagi havoli orqali tomosha qilishingiz mumkin.
Ijtimoiy tarmoqlar asrida hissiyotlarga boy hikoyalar soniyalar ichida butun dunyoni aylanib chiqmoqda. Yaqinda Xitoyning Jilin provinsiyasidagi trassa bo‘ylab ketayotgan yettita itning videosi ana shunday «portlash» yasadi. Yetti itning trassa bo‘ylab yugurib yurgani haqiqat, ammo…
«Kushxonadan qochish…»
Internetda tarqalgan taxminga ko‘ra, bu yetti it go‘sht uchun so‘yiladigan kushxonadan mo‘’jizaviy tarzda qochib ketgan. Emishki itlardan biri sim to‘siqni g‘ajib, boshqalariga yo‘l ochgan. Ular yana bir yarador sherigini tashlab qo‘ymay, uni o‘rtaga olib himoya qilib yurishgan, «qahramonlar» o‘z uylarini topish uchun 17 kilometr yo‘l bosgan.
Bu voqea ko‘pchilikda 1993-yildagi mashhur «Uyga qaytish yo‘li» filmini yodga soldi. Hatto sun’iy intellekt yordamida yaratilgan dramatik posterlar va treylerlar bu hikoyani yanada ishonarli qilib ko‘rsatdi. Aslida-chi? Ularning kushxonada simlarni g‘ajib eshikni ochib boshqalarini qutqargani tasviri bormi yoki kimdir ko‘rganmi? Yoki ularning aynan kushxonadan qochganini, go‘shtga topshirilayotganini internet foydalanuvchilariga itlarning o‘zi gapirib bergan desak ular gapira olmaydi. Itlar aynan 17 kilometr masofani bosib o‘tgani qanday aniqlangan, ularning bo‘ynida kilometrni aniqlaydigan uskuna bo‘lganmi?
Yolg‘on qayerdan boshlangan?
Xitoyning Finance.sina.com.cn nashrining xabar berishicha, yetti itning videosi dastlab 15-mart kuni Jilin provinsiyasining chekka hududidan o‘tayotgan bir erkak tomonidan suratga olingan va internetga joylangan.
U video tagida: «Balki ular go‘sht tashuvchi mashinadan qochib ketgandir» deb taxmin qilgan. Keyinchalik u hech qanday «qochish» jarayonini o‘z ko‘zi bilan ko‘rmaganini tan olgan, lekin taxmin allaqachon tarqalib bo‘lgan edi.
«Virusli» tarqalish va talqinlar
Video Xitoyning Douyin va Weibo platformalarida 90 milliondan ortiq ko‘rilgan, so‘ngra TikTok va Instagram orqali butun dunyoga yoyilgan. Odamlar videodagi har bir harakatga o‘zlaricha ma’no bera boshlashgan. Foydalanuvchilar videodagi har bir harakatga dramatik rollar berishdi: Masalan, golden retriver guruhning bir a’zosi, nemis ovcharkasi «yarador sherik» rolida, korgi yo‘l boshlovchi va jasur yetakchi sifatida.
Fotokadr: YouTube
Hatto sun’iy intellekt (SI) yordamida yaratilgan dramatik posterlar, treylerlar va itlarning o‘z egalari bilan «ko‘rishayotgani» aks etgan soxta tasvirlar bu afsonani yanada ishonarli qildi. Masalan o‘n millionga yaqin obunachisi bo‘lgan Firstpost yutub-kanalida yetti itning qochishi AI tomonidan shu qadar yanada kuchaytirib yaratilganki, go‘yoki kino ko‘rgandek bo‘lasiz. Mana shu videoni tomosha qilganlar itlar o‘z uyiga qaytdi deb yozishgan, hayvonlar go‘shtini yeydiganlardan nafratlanishgan va ular orasida qachondan beri feyk xabar bu qadar kengaytirilib tarqatiladigan bo‘ldi, degan istehzoli izohlarni ham o‘qish mumkin…
Aslida nima bo‘lgan edi?
Xitoy davlat nashrlari (Cover News, City Evening News) va CNN o‘tkazgan surishtiruvlar afsonani parchalab tashladi. Haqiqat ancha oddiyroq: itlar hech qanday kushxonadan qochmagan. Ular video olingan joy yaqinidagi qishloq aholisiga tegishli bo‘lib chiqdi. Ma’lum bo‘lishicha, nemis ovcharkasining juftlashish mavsumi bo‘lgani sababli, atrofdagi boshqa itlar unga ergashib ko‘chaga chiqib ketishgan. Bu erkin yuradigan qishloq itlari uchun tabiiy holat.
Hozirda barcha itlar o‘z uylarida. Ular uylaridan 4-5 kilometr uzoqlikda bo‘lgan.
Ekspert fikri…
«Odamlar mavjud viral (ommalashgan) kontent yoki trendlardan pul ishlab olishga harakat qilishmoqda», — dedi RMIT universitetining raqamli media bo‘yicha dotsenti Ti Jey Tomson CNN telekanaliga bergan intervyusida. — «Internet va ijtimoiy tarmoqlarda e’tibor bu pul demakdir. Shunday ekan, qancha ko‘p e’tibor qozonsangiz, shuncha ko‘p faollikka (engagement) erishasiz». Uning ta’kidlashicha, odamlar doimiy salbiy xabarlardan charchagan va ijobiy, ko‘ngilga yaqin kontentga muhtoj. Bu esa ijtimoiy tarmoq yaratuvchilarini layk va klik yig‘ish uchun oddiy voqealarni bo‘rttirib ko‘rsatishga yoki to‘qima qo‘shishga undaydi. «Diqqat qaratish bu internetda pul degani, qancha ko‘p diqqatni jalb qilsangiz, shuncha ko‘p foyda ko‘rasiz», — deydi ekspert.
Shuningdek, ekspertlar bunday «zararsiz» ko‘ringan afsonalar ikkita katta xavf tug‘dirishidan ogohlantiradi: tanqidiy fikrlash yo‘qoladi, hissiyotga berilib, faktlarni tekshirishni unutib qo‘yamiz.
Stereotiplar kuchayadi, ya’ni asossiz xabarlar ma’lum bir hudud yoki madaniyat haqida salbiy tasavvurlarni (masalan, it go‘shti savdosi haqidagi mubolag‘alarni) mustahkamlab yuborishi mumkin.
Hikoyaning SI yaratgan versiyalari keng tarqaldi. Douyin
Itlar omon qolgani, voqea biz o‘ylagandek qayg‘uli bo‘lmagani albatta, quvonarli. Ammo bu holat bizni ogohlikka chorlaydi. Sun’iy intellekt nafaqat matn yozadi, balki mavjud videolarga soxta «baxtli yakun» yasab berishga ham qodir. Internet tezlashgan zamonda, har qanday virusday tezkor xabarni aql chig‘irig‘idan o‘tkazish shart. Zero, biz qahramonga chiqargan hayvonlar o‘zlarining mashhurligidan bexabar, shunchaki o‘z tabiatiga ko‘ra yashashda davom etmoqdalar.
Barno Sultonova
Jamiyat
Prezidentga global vaziyatning milliy iqtisodiyotga salbiy ta’sirini kamaytirishga doir axborot berildi
Prezident Shavkat Mirziyoyevga 2026-yilning birinchi choragida iqtisodiy ko‘rsatkichlar prognozini ta’minlash hamda jahon bozoridagi beqaror vaziyatning milliy iqtisodiyotga salbiy ta’sirini kamaytirish yuzasidan axborot berildi.
Joriy yilning birinchi ikki oyida sanoat 7,7 foizga, xizmatlar 15,4 foizga o‘sdi, 3,5 milliard dollarlik eksport amalga oshirildi va 8,3 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilindi.
Yil boshidan 9 ta viloyatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga respublika budjetidan qo‘shimcha 2,3 trillion so‘m va 500 million dollar mablag‘ yo‘naltirildi. «Yangi O‘zbekiston qiyofasi» maqomi berilgan 33 ta tuman va 330 ta mahalla uchun mahalliy budjetlarga 3,9 trillion so‘m ajratildi. Og‘ir toifadagi 37 ta tuman va 903 ta mahallaga jami 3,9 trillion so‘m hamda mahalliy budjetlardan 1,3 trillion so‘m, 283 ta «drayver» loyihalarga birinchi bosqichda 1 trillion so‘m ajratildi.
Yil yakuniga qadar gavjum ko‘chalar, sohilbo‘yi va yo‘lbo‘yi infratuzilma loyihalarini amalga oshirish uchun jami 1,2 trillion so‘m, turizm salohiyati yuqori bo‘lgan 150 ta mahalla infratuzilmasini yaxshilash uchun 450 milliard so‘m, 400 ta mahallada 50 ta mikrosanoat markazlarini tashkil qilish uchun 150 milliard so‘m mablag‘ yo‘naltiriladi.
Shu bilan birga, qisqa vaqt ichida dunyodagi vaziyat keskin o‘zgarib, iqtisodiyot tarmoqlari barqarorligi, tashqi savdo yo‘laklari va import narxlariga qo‘shimcha bosim yuzaga keltirayotgani ta’kidlandi. Bunday sharoitda har bir tarmoq va hudud rahbari vaziyatni oldindan baholab, turli ssenariylar asosida proaktiv ishlashi zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.
Inflyasiyani joriy yilda 6-6,5 foiz doirasida saqlab qolish eng muhim vazifalardan biri ekaniga alohida e’tibor qaratildi.
Xususan, jahon bozorida neft narxining keskin qimmatlashi transport va neft-kimyo mahsulotlari tannarxiga ta’sir ko‘rsatayotgani, polietilen va polipropilen narxlarida ham o‘sish kuzatilayotgani aytildi. Shu bois, asosiy turdagi oziq-ovqat mahsulotlarining importi, transport-logistika masalalari va muqobil yo‘laklardan foydalanish bo‘yicha tezkor choralar ko‘rish vazifasi qo‘yildi.
Bundan tashqari, tadbirkorlarning xomashyo, bozor va kredit bilan bog‘liq muammolarini hozirdan hal etish muhimligi ta’kidlandi.
Eksportchilar tomonidan ko‘tarilayotgan asosiy masalalardan biri transport-logistika ekani, jahonda ro‘y berayotgan voqealar ta’sirida eksport yuk tashishlarida uzilishlar va qimmatlashuv jiddiy xavotir uyg‘otayotgani ta’kidlandi.
Shu munosabat bilan qo‘shni davlatlar bilan transport va savdo masalalari bo‘yicha yaqin hamkorlikni kuchaytirish, oziq-ovqat mahsulotlarini aviatashuv orqali eksport qilish va tadbirkorlar uchun arzonlashtirilgan tariflarni joriy etish choralarini ko‘rish topshirildi.
Xorijiy investitsiyalar masalasi ham atroflicha ko‘rib chiqildi. Tahlikali xalqaro vaziyat ayrim loyihalar ijrosiga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligi bildirildi. Shu munosabat bilan amalga oshirilayotgan har bir loyihani muntazam tahlil qilib borish va investorlar bilan kunlik muloqot o‘rnatish vazifasi belgilandi.
Bank-moliya sohasida biznesni qo‘llab-quvvatlash uchun ajratilayotgan kreditlar dinamikasi ham ko‘rib chiqildi.
Davlatimiz rahbari joriy raqamlar ijobiy bo‘lishiga qaramasdan, hech bir rahbar xotirjamlikka berilishi mumkin emasligini ta’kidladi. Hozirgi murakkab vaziyatda xavf-xatarlarni oldindan ko‘ra bilish, ularni yumshatish bo‘yicha aniq rejalar bilan ishlash, tarmoqlar va hududlarda muammolarni kutib o‘tirmasdan, ularga tezkor yechim topish zarurligi ko‘rsatib o‘tildi.
Mas’ullarga inflyasiyani jilovlash, sanoat va eksport ko‘rsatkichlarini ta’minlash, investitsiya loyihalarini jadallashtirish, bank tizimi va qurilish dasturlaridagi muammolarni bartaraf etish yuzasidan aniq topshiriqlar berildi.
Yangiqo‘rg‘on tumani Birlashgan qishlog‘ida yashovchi 39 yoshli Munojot To‘raboyeva oilaviy shifokor punktida qon ko‘paytiruvchi osma ukol olayotgan payti vafot etdi. Yaqinlari u sog‘lom, tetik bo‘lganini aytmoqda. Tibbiyot xodimlariga ko‘ra, marhuma unga o‘tgan yili berilgan preparatni olib kelgan, dorining yaroqlilik muddati o‘tmagan. O‘limga ekspertiza aniqlik kiritishi kutilyapti. Kun.uz voqea tafsilotlarini o‘rgandi.
Baxtsiz hodisa 28 mart kuni Yangiqo‘rg‘on tumani tibbiyot birlashmasiga qarashli G‘ovazon oilaviy shifokorlik punktida bo‘lgan.
Marhum Munojot To‘raboyeva kunlik ishlarda mehnat qilgan. Davlat tomonidan bepul beriladigan qon ko‘paytiruvchi preparatlarni olib kelgan. Bunday preparatlardan navbatdagisi unga o‘tgan yili sentabr oyida, keyinroq esa joriy yil 4 mart kuni berilgan.
Tibbiyot xodimlariga ko‘ra, To‘raboyevaga o‘tgan yili sentabrda “Ferlek”, joriy yil mart oyida esa “Neofer” nomli qon ko‘paytiruvchi preparatlar berilgan. U vafotidan 3-4 kun oldin uch kunlik “Neofer” kursini yakunlagan. Lekin 28 mart kuni yana punktga kelib, tanasida og‘riqlar borligidan shikoyat qilgan va sentabrda berilgan “Ferlek”dan bir dona qolib ketgani, uni uyida saqlab kelgani, joriy kursning davomi sifatida ana shu bir donani ham ishlatib yuborishni so‘ragan.
“Vrach nazoratida oling, bizga mumkin emas, deb aytdim. Lekin “yo‘lkira qilib borib-kelishga pulim yo‘q” deganidan keyin, rahmim kelganidan ulab qo‘ydim. Ulashdan oldin “Ferlek”ning yaroqlilik muddatini ko‘rdim – 2026 yil oktyabrgacha. Natriy xlorniki 2027 yilgacha.
Oldin ham qon ko‘paytiruvchi dorini boshqa joyda olganida, sal mazasi qochgan ekan. Biz birinchi yordam uchun hech narsa qilolmadik, buning uchun zarur hech narsamiz yo‘q”, – dedi marhumga ukol ulagan hamshira Gulbahor Ergasheva.
Oilaviy shifokor Xudoyberdi Alijonovga ko‘ra, oilaviy shifokor punktlarida doim ham vrach bo‘lavermaydi – kadrlar yetishmovchiligi bor. Uning o‘zi o‘sha paytda G‘ovazon mahalla tibbiyot punktida (mahallaning asosiy tibbiy maskani) bo‘lgan, hamshiralarning chaqiruviga asosan chekkaroq joyda joylashgan oilaviy shifokor punktiga yetib borganida ayol vafot etgan bo‘lgan.
“Mutaxassis sifatida hozir aniq xulosa aytolmayman. Hali ekspertiza xulosasi yo‘q. Dori reaksiya berdimi yoki o‘zida qandaydir boshqa kasallik bo‘lganmi, aniq ma’lumot yo‘q”, – deydi shifokor.
Biz marhumning yaqinlari bilan ham suhbatlashdik. Ular Munojot To‘raboyeva sog‘lom va tetik bo‘lganini aytmoqda.
“Ovsinim poliklinikaga sog‘lom holatda o‘z oyog‘i bilan yurib kelib, shifokorlar tomonidan berilgan osma ukol olishi natijasida vafot etdi. U baquvvat ayol edi. Kunlik ishda ishlardi. Turmush o‘rtog‘i Toshkentda ishlagani uchun ro‘zg‘or ishlarini ham o‘zi bajarardi. Tetikligidan qopdagi unni ham ko‘tara olardi.
Eng achinarlisi, u kenja o‘g‘li yonida jon berdi. O‘g‘li onasining jon berayotganini o‘z ko‘zi bilan ko‘rdi.
Oilaviy poliklinikamiz abgor holatda, hatto qon bosimini o‘lchagich ham yo‘q. Oddiy termometri ham yo‘q edi. Ovsinimning o‘lganini ko‘rib o‘zimning ham mazam qochib qoldi, oddiy glitsin ham topib berisha olmadi. O‘sha kuni poliklinikada to‘rt hamshiradan boshqa vrach ham bo‘lmagan. Muolajadan avval shifokor ko‘rigidan o‘tmagan. Sizlarning kelishlaringni bilishib yangi, toza o‘rindiq va yotoqlar tayyorlab qo‘yishibdi. Ovsinim o‘lgan kuni yotgan to‘shagini ham ko‘rib bo‘lmas darajada iflos edi”, – deydi ovsini Nargiza Tursunova.
Turmush o‘rtog‘i Botir Tursunov rafiqasi bilan vafotidan taxminan 20 daqiqa avval telefonda gaplashgan.
“Toshkentda ishlayman. O‘sha kuni turmush o‘rtog‘im ishga chiqmagan ekan. Telefon qilib bugun bo‘shman, poliklinikaga chiqib ukolimni olsam maylimi, 20 daqiqada uyga qaytaman dedi. Xo‘p, mayli dedim. Oradan biroz vaqt o‘tib, qo‘shnim telefon qildi: “Ayolingizning mazasi qochib og‘irlashib qoldi, tez yetib kelmasangiz bo‘lmaydi”.
Turmush o‘rtog‘imga qo‘ng‘iroq qilsam, telefon o‘g‘limning qo‘lida ekan. “Dada, ayam…” deganidan keyin telefonni bir ayol olib, xotinim o‘lganini aytdi. Ekspertizadan chiqishiga men ham qishloqqa yetib bordim.
Ikki o‘g‘lim bor. O‘sha kuni 1-sinfda o‘qiydigan kichik o‘g‘lim bilan poliklinikaga birga borishgan ekan…
Turmush o‘rtog‘im sog‘lom edi. Shu ishni qilganlar javobini bersin. Ikki farzandim yetim qoldi. Bugun bilinmayapti, ertaga bilinmas, indinga “onam qayerda?” desa nima deb javob beraman? Ayolim poliklinikaga sog‘lom kelgan. O‘limidan 20 daqiqa oldin ham gaplashgan edim”, – deydi u.
Holat bo‘yicha Yangiqo‘rg‘on tumani prokuraturasi tomonidan tergovga qadar tekshiruv harakatlari olib borilmoqda.
Ekologiya qo‘mitasi «Yashil makon» umummilliy loyihasini amalga oshirishda o‘z hissasini qo‘shayotgan shaxslarni rag‘batlantiradi.
Bunda kamida 100 ta daraxt ko‘chatlarini ekkan shaxsga yoki daraxt ekish uchun «Yashil xayriya jamg‘armasi» platformasiga kamida 10 mln so‘m hadya qilgan shaxsga «Ekofaol fuqaro» maqomini beriladi.
Shuningdek, kamida 1000 ta daraxt ko‘chatlari ekilishini tashkil qilgan yoki «Yashil xayriya jamg‘armasi» platformasiga kamida 100 mln so‘m hadya qilgan tadbirkorlarga «Ekohamkor» maqomi beriladi. Bunda tadbirkorlarga ushbu maqomdan o‘z faoliyatini reklama qilishda foydalanish huquqi beriladi.
Ekologiya qo‘mitasi tomonidan tasdiqlanmagan taqdirda ekofaoliyat va ekoaksiyalarni tashkil qilish holatlarini reklama qilish reklama qonunchiligini buzish deb hisoblanadi va qonunchilikda belgilangan javobgarlikka sabab bo‘ladi.
Shuningdek, Ekologiya qo‘mitasiga quyidagi:
50 mingdan kam bo‘lmagan daraxt ko‘chatlari ekilishini ta’minlagan yoki «Yashil xayriya jamg‘armasi» platformasiga kamida 5 mlrd so‘m hadya qilgan shaxslarga metsenat maqomini berish;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahrida kamida 5 ta yashil bog‘ va yashil jamoat parkini o‘z hisobidan barpo qilgan shaxslarga «Kelajak bunyodkori» davlat mukofotini berish bo‘yicha taklif kiritish vakolatlari berilmoqda.
Ijtimoiy sohada boshqaruv samaradorligini oshirishning zamonaviy va samarali modeli ishlab chiqiladi.
«Yangi O‘zbekiston qiyofasidagi tuman (shahar)» maqomidagi 33 ta tuman (shahar) hokimlarining ijtimoiy sohada faoliyat yuritayotgan o‘rinbosarlari va soha mutaxassislari uchun tashkil etilgan 5 kunlik dastur yakunlandi.
O‘quv dasturi davlatimiz rahbarining «Davlat xizmatida boshqaruv samaradorligini yanada oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida» gi farmoni ijrosini ta’minlash maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Boshqaruv samaradorligi agentligi va xorijiy mutaxassislar hamkorligida tashkil etildi.
O‘quv jarayonida quyidagi muhim jihatlarga alohida urg‘u berildi:
-Yangi o‘sish nuqtalari va ishga solinmagan zaxiralarni aniqlash, ijtimoiy sohani hududning drayver yo‘nalishlari qatoriga qo‘shish (buning uchun xorijiy ilg‘or tajribalar asosida mutlaqo yangi boshqaruv modelini ishlab chiqish);
-O‘zlashtirilgan zamonaviy bilim va ko‘nikmalarni bevosita amaliyotga tatbiq etish orqali hududlarda ijtimoiy-iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash;
-Davlat xizmati va xususiy sektor o‘rtasidagi o‘zaro manfaatli hamkorlikni yangi bosqichga olib chiqish;
-Tumanlarning o‘ziga xos rivojlanish modellari va muvaffaqiyatli boshqaruv tajribalarini ommalashtirish.
O‘quv dasturi doirasida ijtimoiy infratuzilmani «master-reja»lar asosida rivojlantirish, boshqaruvga raqamli yechimlarni tatbiq etish hamda rahbarlarning shaxsiy javobgarligini oshirish masalalari bo‘yicha xalqaro modellar ham tahlil qilindi.
Shuningdek, nazariy bilimlar amaliyot bilan uyg‘unlashtirildi. Ishtirokchilar mamlakatimizdagi yirik loyihalar — Olimpiya shaharchasi, Milliy tibbiyot markazi, «Yangi O‘zbekiston» universiteti, Islom sivilizatsiyasi markazi va «IT Park Uzbekistan» misolida zamonaviy boshqaruv yondashuvlarini bevosita joyiga chiqib, ular bilan tanishish imkoniyatiga ega bo‘lishdi.
Tinglovchilarning fikricha, mazkur dastur hududlarning yangi «o‘sish nuqtalari»ni maqsadli aniqlash va natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv modelini joriy etishda muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Dastur yakunida ishtirokchilarga sertifikatlar topshirilib, o‘rganilgan zamonaviy modellarni hududlarda samarali tatbiq etish bo‘yicha aniq metodik tavsiyalar berildi.
Prezident Tramp Hormuz masalasi yuzasidan Eronga yana tahdid qildi
AQSh NATOni tark etmadi. Alyans bilan munosabatlar qayta ko’rib chiqilishi mumkin
Polsha AQSh uchun Patriot tizimlarini Yaqin Sharqqa o’tkazmaydi
-
Dunyodan3 days agoOrmuz boʻgʻozi taqdirini hal qiluvchi yetti orol
-
Dunyodan3 days ago
Prezident Tramp Hormuz boʻgʻozini ochish haqidagi soʻrovni yana keyinga qoldirdi
-
Dunyodan4 days ago
Eron Hormuz boʻgʻozida baʼzi davlatlar bilan koridor ochadi
-
Siyosat5 days agoMarkaziy Osiyoda 2030 yilga borib elektr energiyasiga bo‘lgan talab 40 foizga oshadi, deya ogohlantiradi ETB hisobotida
-
Sport4 days agoO‘zbekiston 4 ta gol urilgan o‘yinda Gabon ustidan irodali g‘alaba qozondi
-
Dunyodan4 days ago
Saudiya Arabistoni AQShni urushga chaqirmoqda
-
Turk dunyosi4 days agoBangladesh va Turkiya axborot almashish memorandumi boʻyicha umumiy kelishuvga erishdilar
-
Iqtisodiyot5 days ago2026 yilda dunyodagi 50 ta eng yirik iqtisodiyot