Iqtisodiyot
“Boj to‘lovlari yuqori bo‘lmaydi” – O‘zbek-Iroq biznes forumida nimalar muhokama qilindi?
Iroq iqtisodiyoti neftga bog‘liqlikdan chiqish va mavjud infratuzilmani yangilash bosqichida turibdi. O‘zbekiston esa “Markaziy va Janubiy Osiyo bog‘liqligi” konsepsiyasi doirasida yangi bozorlarni qidirmoqda. Toshkent hamda Samarqandda bo‘lib o‘tgan O‘zbekiston-Iroq investitsiya va biznes forumi ikki mamlakat o‘rtasidagi savdo aylanmasini yaqin yillarda 500 million dollarga yetkazish uchun muhim platforma bo‘lishi kutilmoqda.
Forum doirasida 150 dan ziyod iroqlik va o‘zbek tadbirkorlari o‘rtasida B2B uchrashuvlar tashkil etildi. Maqsad sheriklik aloqalarini rivojlantirish, sanoat mahsulotlarini Iroq bozoriga yetkazishni yo‘lga qo‘yish va savdo ayirboshlash hajmini oshirishdan iborat.
“Hozirgi kunda O‘zbekistonning Iroq bozoridagi ulushi juda kichik va bu sanoat salohiyati bilan solishtirganda yetarli emas. Shu sababli biz mamlakatingizdagi yirik zavodlarga bordik. Zavodlar raqobatbardosh mahsulotlarga ega , tovarlaringiz Bag‘dodda o‘z o‘rnini topishiga ishonchim komil”,– deydi Iroq savdo vaziri Atir Davud al-G‘urayri.
Uchrashuvning eng muhim jihati – bu faqatgina oldi-sotdi bilan cheklanish emas, qo‘shma korxonalar tashkil etish hamdir. Xususan, biznes forumda o‘zbekistonlik tadbirkorlarning Iroq davlatida ishlab chiqarish liniyalarini yo‘lga qo‘yishi va iroqlik sarmoyadorlarning O‘zbekiston erkin iqtisodiy zonalariga jalb qilinishi muhokamalarning asosiy mavzusiga aylandi.
“Ushbu konferensiya o‘zbek tadbirkorlari bilan uchrashib, muzokaralar olib borishimizga katta imkoniyat berdi. Bu yerdagi biznes sektori yaxshi rivojlangan. Biz zavodlarni ko‘rdik. Asosiy qiziqishimiz qurilish materiallariga. Shisha, matolar va to‘qimachilik mahsulotlari juda yoqdi. Oziq-ovqat zavodlariga ham bordik, u yerdagi pechenedan tatib ko‘rdim, mazali edi. Biz o‘zbekistonlik investorlarni Iroqqa taklif qilamiz. Ular Iroqni qayta tiklashda bizga yordam berishi kerak, chunki 23 yil davomida mamlakatimiz to‘liq barqaror bo‘lmagan. Ushbu tashrifimiz faqat bir uchrashuv emas, uzoq muddatli hamkorlikning dastlabki qadami bo‘lishiga umid qilaman”, – deydi Iroq Ishbilarmon ayollar huquqlarini himoya qilish jamg‘armasi vitse-prezidenti, tadbirkor Songul Umar Ismoil Chapuk.
O‘zbekistondan Iroqqa mahsulot yetkazishda hozircha jiddiy to‘siqlar mavjud emas, biroq amaliy jihatdan bir qator muammolar uchraydi. Eng asosiy masala – logistika. Ikki mamlakat o‘rtasida to‘g‘ridan to‘g‘ri transport yo‘nalishlari mavjud emasligi sababli yuklar asosan Eron, Turkiya yoki Kavkaz davlatlari orqali tranzit qilinadi. Bu esa yetkazib berish muddati cho‘zilishi va transport xarajatlari oshishiga olib keladi.
Tranzit davlatlardagi siyosiy yoki bojxona tartib-taomillaridagi o‘zgarishlar ham yuk oqimiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Forum davomida aynan shu masalalar muhokama qilindi. Iroq savdo vazirining ma’lum qilishicha, O‘zbekiston mahsulotlarini Iroq bozoriga olib kirishda solinadigan boj (import to‘lovi) kam yoki o‘rtacha darajada bo‘ladi, tadbirkorlarga imtiyozlar taqdim etiladi.
“O‘zbek mahsulotlari uchun yuqori boj yoki import to‘lovlari mavjud emas. Iroqning deyarli 90% yoki undan ortiq iste’moli import hisobiga qoplanadi. Barcha davlatlardan import hajmi 85 milliard dollardan oshadi. Shu sababli to‘siqlar yo‘q, bojlar o‘rtacha darajada. Masalan, oziq-ovqat sektorida O‘zbekistondan boradigan mahsulotlar uchun bojlar 5% dan oshmaydi. Bundan tashqari, importni qo‘llab-quvvatlash va osonlashtirish bo‘yicha katta imkoniyatlar mavjud, ayniqsa, o‘zbek mahsulotlari uchun”, – deydi Atir Davud al-G‘urayri.
Toshkentdagi biznes forum yakunlangandan so‘ng, iroqlik tadbirkorlardan iborat delegatsiya «Urgut» erkin iqtisodiy zonasi faoliyati bilan yaqindan tanishish, shuningdek, navbatdagi biznes-forumda ishtirok etish maqsadida Samarqandga jo‘nab ketdi. U yerda to‘qimachilik, metallurgiya, oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqaruvchi korxonalarga press-tur tashkil etildi.
“Milliy mahsulotlaringizga bizda qiziqish baland. Narxlar ham boshqa mamlakatlarga nisbatan arzonroq. Mahsulotlaringizni Iroq ichida ishlab chiqarish uchun investitsiya qilish taklifini ilgari suryapmiz va shu bo‘yicha kelishuvlarga erishmoqchimiz”, – deydi Al Wazzan GT and Commercial Agencies kompaniyasi vakili Qays Hamid Hasan.
Adliya vazirligi tomonidan Raqobat sohasidagi vakolatli davlat organining tadbirkorlik subyektlarida tekshiruvlar o‘tkazish faoliyatida «Xavfni tahlil etish» elektron tizimini joriy etish to‘g‘risidagi nizom davlat ro‘yxatidan o‘tkazildi.
Nizomga ko‘ra, tadbirkorlik subyektlari faoliyatida qonunchilik buzilishi xavfi avtomatlashtirilgan tarzda baholanadi.
Xavf darajasi davlat organlari axborot tizimlari, statistik ma’lumotlar, murojaatlar, ommaviy axborot vositalari hamda boshqa qonuniy manbalardan olingan ma’lumotlar asosida aniqlanadi. Bunda tadbirkorlik subyektlaridan qo‘shimcha hujjat yoki ma’lumot talab qilinishiga yo‘l qo‘yilmaydi.
Xavfni baholash iste’molchilar huquqlarini himoya qilish, raqobat, reklama, davlat xaridlari, tovar-xom ashyo birjalari faoliyati, shuningdek, dori vositalari va tibbiyot buyumlarining ulgurji hamda chakana savdosi sohalari bo‘yicha alohida mezonlar asosida amalga oshiriladi.
Tizimda huquqbuzarlik xavfi yuqori, o‘rta va past toifalarga ajratiladi. Yuqori va o‘rta xavf toifasiga kiruvchi subyektlarda profilaktika tadbirlari hamda tekshiruvlar qonunchilikka muvofiq tashkil etiladi.
Past xavf toifasiga kiruvchi tadbirkorlik subyektlarida esa tekshiruvlar o‘tkazilmaydi.
Shu bilan birga, elektron tizimda aniqlangan xavf darajasi tadbirkorlik subyektiga nisbatan to‘g‘ridan to‘g‘ri ta’sir choralarini qo‘llash uchun asos hisoblanmaydi.
O‘RQ–1153-sonli qonunga muvofiq, hujjatsiz yerlarga hisoblangan uch karrali soliqlarni qayta hisob-kitob qilish tartibi belgilandi.
Soliqlarni qayta hisob-kitob qilish fuqarolarga ortiqcha ovoragarchiliklarsiz, Soliq qo‘mitasi tomonidan markazlashtirilgan tartibda, «Soliq hisoblash» dasturidagi algoritmga o‘zgartish kiritish orqali amalga oshiriladi.
Mazkur Qonun bilan 2020-yil 1-yanvardan 2024-yil 1-iyungacha bo‘lgan davr uchun hisoblangan uch karrali soliqlar bekor qilingan.
Avvalo, jismoniy shaxsga tegishli bo‘lgan hujjatsiz yerga 2020-yil 1-yanvardan 2024-yil 1-iyungacha hisoblangan uch karrali soliqlar 1 karrali stavkada qayta hisob-kitob qilinadi.
Agar soliq to‘lovchi ushbu davr uchun to‘lovlarni amalga oshirgan bo‘lsa, qayta hisob-kitob natijasida yuzaga kelgan ortiqcha summa 2024-yil 1-iyundan 2026-yilgacha hisoblangan mol-mulk va yer soliqlariga to‘lov sifatida singdiriladi.
Shuningdek, agar soliq to‘lovchi 2024-yil 1-iyundan 2026-yilgacha hisoblangan soliqlar bo‘yicha ham to‘lovlarni to‘liq amalga oshirgan bo‘lsa, yuzaga kelgan ortiqcha summa soliq to‘lovchining boshqa soliq turlari bo‘yicha mavjud qarzdorliklariga singdiriladi.
Mabodo soliq to‘lovchining boshqa soliq turlari bo‘yicha qarzdorligi bo‘lmasa, ortiqcha summa uning shaxsiy hisobvarag‘ida ortiqcha to‘lov sifatida shakllanadi.
Shu bilan birga, ortiqcha to‘langan soliq summasi soliq to‘lovchining arizasiga ko‘ra to‘liq yoki qisman qaytarilishi mumkin.
Qirg‘iziston rasmiylariga ko‘ra, mahsulotning yorlig‘i bo‘lmagan va veterinariya-sanitariya talablariga javob bermagan. O‘sh viloyatidagi “Do‘stlik” chegara punktidagi tekshiruvdan keyin mahsulot ortga qaytarib yuborilgan.
Qirg‘izistonning O‘sh viloyatida, qirg‘iz-o‘zbek davlat chegarasida joylashgan “Do‘stlik” chegara veterinariya nazorat punkti O‘zbekistondan olib kirilgan 650 kg kolbasa mahsulotlarini ortga qaytarib yubordi.
Qirg‘iziston Qishloq xo‘jaligi vazirligi xabariga ko‘ra, mahsulotlar yorliqsiz bo‘lib, Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqining veterinariya-sanitariya talablariga javob bermasligi aniqlangan.
“Aniqlangan qoidabuzarliklar asosida yuklarni Qirg‘iziston Respublikasiga olib kirish taqiqlandi. Inspektorlar tegishli bayonnomalar tuzdi, shundan so‘ng yuklar “Do‘stlik” chegara veterinariya nazorat punkti orqali O‘zbekiston Respublikasiga qaytarildi”, – deyiladi vazirlik xabarida.
O‘tgan oy birja savdolarida AI-92 markali benzin bahosi 11,2 foizga qimmatlashdi. Narxlarning keskin oshishi Rossiyadagi yonilg‘i taqchilligi bilan bir paytda yuz beryapti. O‘zbekistonda neft qazib olish va qayta ishlash quvvatlari mavjud bo‘lsada, ichki ehtiyojni to‘liq qoplash uchun importga bog‘liqlik yildan yilga oshib boryapti. Xususan, joriy yilning dastlabki 5 oyida ichki talabning qariyb teng yarmi tashqaridan olib kirilayotgan benzin hisobiga qondirilgan bo‘lishi mumkin.
29 iyul kuni O‘zbekistondagi birja savdolarida 1 tonna AI-92 markali benzin bahosi 13 mln 919 mln so‘mgacha ko‘tarildi. Bu – rekord ko‘rsatkich sanaladi. 30 iyun kuni narx qisman arzonlashgan bo‘lsada, (1 tonna mahsulot uchun — 13 mln 844 ming so‘m) hali ham yuqoriligicha qolyapti.
Narxlar iyun oyining boshiga nisbatan 11,2 foizga oshgan. Xususan, 1 iyun kungi savdolarda 1 tonna AI-92’ning o‘rtacha narxi 12 mln 446 ming so‘mni tashkil etgan.
1 iyundan 5 iyungacha bo‘lgan davrda birjadagi taklifi hajmi eng kamida 3 ming tonnani tashkil qilgan. Masalan, 4 iyun kuni 4088 tonna mahsulot sotuvga qo‘yilgan. 16 iyun kungi savdolarda esa taklif hajmi 7705 tonnagacha yetgan.
Oyning ikkinchi yarmidan boshlab esa birjaga chiqarilgan benzin miqdori kamaya boshlagan. Xususan, 17 iyunda bu ko‘rsatkich 1650 tonnagacha qisqaradi. Aynan 17 iyundan 29 iyungacha bo‘lgan davrda taklif hajmi 2400 tonnaga ham yetmagan. Narxlarning keskin oshishi 4-8 iyun oralig‘ida yuz bergan. Bu davrda 1 tonna AI-92 12 mln 473 ming so‘mdan 13 mln 788 ming so‘mgacha yoki 10,5 foizga qimmatlashgan.
Benzin importiga qaramlik
O‘zbekistonda neft qazib olish va qayta ishlash quvvatlari mavjud bo‘lsada, ichki ehtiyojni to‘liq qoplash uchun importga bog‘liqlik yildan yilga oshib boryapti. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026 yilning yanvar-may oylarida 373 mln dollarlik 642 mln litr benzin import qilingan. Bu 2025 yilning mos davriga nisbatan miqdor jihatdan 84 foizga, qiymat jihatdan esa 85 foizga ko‘p. Oxirgi oylarda ichki talabning qariyb teng yarmi tashqaridan olib kirilayotgan benzin hisobiga qondirilyapti.
Ma’lumot uchun, joriy yilning 5 oyida O‘zbekistonda 502,2 ming tonna benzin ishlab chiqarilgan. Bu tahminan 670 mlndan 678 mln litrgacha bo‘lgan ko‘rsatkich.
O‘z navbatida ichki ishlab chiqarish hajmi ham oxirgi 2 yilda sezilarli darajada kamaydi. Masalan, 2023 yilda 1 mln 333 ming tonna benzin ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2025 yilda 1 mln 200 ming tonnagacha yoki 10 foizga qisqargan.
Rossiyada taqchillik
Rossiyada bir oydan buyon yonilg‘i taqchilligi kuzatilyapti. Ukraina armiyasining neftni qayta ishlash zavodlari bo‘ylab to‘xtovsiz zarbalari neftni qayta ishlash hajmini keskin darajada qisqartirib yubordi. Ko‘plab yonilg‘i quyish shoxobchalariga benzin yetkazilishi to‘xtab qoldi, hududlardagi rasmiylar esa uni sotishga cheklovlar o‘rnatdi, shu bilan bir vaqtda, iste’molchilar talabni haddan tashqari oshirib yuborishda ayblanyapti. Inqirozning real ko‘lamini baholash qiyin, chunki Rossiya hukumati ko‘plab ma’lumotlarni ochiqlamayapti.
O‘zbekistondagi narxlarning oshishi ham Rossiyadagi yonilg‘i taqchilligi bilan bir paytda yuz beryapti. Chunki, mamlakatga import qilinadigan benzinning asosiy qismi Rossiyadan olib kelinadi.
Chakana narxlar o‘zgarishi
Birjadagi qimmatlashish shahobchalardagi chakana narxlarning oshishiga ham sabab bo‘lyapti. Xususan, iyun oyi boshidan beri poytaxtdagi AYoQShlarda import AI-92 narxi sezilarli darajada ko‘tarilgan.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning yanvar–may oylarida O‘zbekistonga tijorat maqsadida 191,5 ming nafar xorijiy fuqaro tashrif buyurgan.
5 oy davomida O‘zbekistonga tijorat maqsadida kelgan xorijiy fuqarolar mamlakatlar kesimida quyidagicha:
Afg‘oniston — 171 732 nafar;
Turkmaniston — 13 999 nafar;
Tojikiston — 3 588 nafar;
Qirg‘iz Respublikasi — 590 nafar;
Boshqa davlatlar — 518 nafar;
Qozog‘iston — 223 nafar;
Rossiya — 179 nafar;
Turkiya — 160 nafar.
Jahon banki O‘zbekiston boshlang‘ich ta’limini imtiyozli moliyalashtiradi
O‘zbekiston prezidenti davlat tashrifi bilan Gruziyada bo‘ladi
Pokiston Afg’onistonga hujum qildi: qurbonlar
-
Dunyodan3 days agoEron Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtayotgan kemalarni ogohlantirdi
-
Dunyodan5 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Jamiyat3 days agoToshkent davlat agrar universiteti sport kompleksida yong‘in sodir bo‘ldi
-
Iqtisodiyot4 days ago
Prezident raisligida videoselektor boshlandi
-
Iqtisodiyot3 days ago“Xohlagan ekinni ekish mumkin” – Yangi tartib fermerga nima beradi?
-
Jamiyat5 days agoChirchiqda kanalga tushib ketgan fuqaro qutqarib qolindi
-
Mahalliy3 days ago
Birov bildi, birov bilmadi…
-
Sport5 days agoJCh kundaligi. Kabo-Verdeda mo‘jiza, Urugvayda sharmandalik, Dembeleda het-trik, Eronda drama