Jamiyat
Bayroq yoki yalov: ularning tarixiy mohiyati nimada?
18noyabr – O‘zbekiston Respublikasining davlat bayrog‘i qabul qilingan kun. Ma’lumki, har bir davlatning borligi, yaxlitligi, tarixiy an’analarga sodiqligini bildiruvchi milliy ramzlari bo‘ladi. Tavl, yalov, tamg‘a kabi ramziy belgilar xalqni birlashtirish, yagona mafkuraga targ‘ib etish, vatanparvarlik hissini oshirish, g‘urur va iftixorni shakllantirishda muhim o‘rin tutgan. Shulardan bayroq qadimdan ma’lum bir xududda mavjud bo‘lgan davlatning kuchi va qudrati timsoli bo‘lib xizmat qilgan.
Qadimgi turk-mo‘g‘ul an’analarida bayroq
Ilk o‘rta asrlarda turk – mo‘g‘ul qo‘shinlarini g‘oyaviy jihatdan bayroq birlashtirib, boshqarib kelgan. Bayroqlar unga yuklatilgan vazifasiga ko‘ra, ikki xil ko‘rinishda bo‘lgan: hukmdor bayrog‘i va jangovor bayroq. Bundan tashqari, maxsus rangli bayroqlar jang jarayonlarini harakatga keltirib, zaruriy holatlarda jang yo‘nalishini o‘zgartirib turgan.
Turk hoqonligi bayrog‘i.
Yalov ‒ bayroqning ko‘rinishiga juda o‘xshash, jangovor bayroq singari biror narsaga tiqilib qo‘yilmagan. Uni qo‘lda tutuvchi yog‘ochining sopi bayroqnikidan ancha kalta bo‘lib, yog‘ochning matoga o‘ralgan qismi yuqorisida shokilasi osilib turadi. Aksar hollarda yalov hukmdor yonida olib yurilgan. Yalovdor mansabi saroy mansabi egalaridan biri bo‘lib, xon yoki sultonga yaqin masofada harakatda bo‘lgan. Hukmdorning barcha tadbirlarida jumladan: qabul marosimida, mehmonnavozlikda, ov va jang harakatlarida yalov uning yonida ko‘rinib turgan.
Bayroq nomi manbaalarda tug‘, alam, baydak, bayrak shaklida uchraydi.
Bayroq davlat ramzi sifatida e’zozlangan va qattiq qo‘riqlangan. Chunki bayroq jang maydonida ham muhim rol o‘ynagan. Jang maydonida tug‘ bayroqlarning ahamiyati katta bo‘lib, u qo‘shinning o‘z sarkardalari joylashuvi, marralar egallaganligi (yoki aksincha), o‘z safdoshlarini ajrata olish va chekinish alomatlarini anglab olishiga yordamlashgan. Bundan tashqari, tug‘ning ko‘tarilishi hamda askarlar boshi uzra ildamlab borishi qo‘shinning ruhini ko‘targan va vatanparvarlikni hissini kuchaytirgan. Qang‘ davlati davrida harbiy qo‘shinda dastlab ikki guruhda bayroq xarakatlangan bo‘lsa, Qoraxoniylar davriga kelib 9 ta guruh bayrog‘i jang maydonida g‘alaba sari intilgan. Amir Temur davrida esa xuddi shahmat donalari singani o‘n ikki bo‘linmada o‘n ikki xil rangda joylashtirilgan. Ularni turli rangdagi bayroqlari, qurol-yarog‘, kiyim-kechagi ham turlicha bo‘lgan.
Amir Temur saltanati bayrog‘i.
Najmiddin Kubro – bayroq uchun jon fido qilgan qahramon
Bayroq millat ori, nomusi, g‘ururining ham timsoli bo‘lganligiga tarixda juda ko‘plab misollar mavjud. Milliy davlatchiligimizning hamma davrlarida bayroq Vatan timsoli sifatida hamisha aziz va muqaddas sanalgan. Xususan, Amir Temur saltanatida davlat ramzlariga alohida e’tibor berilgan. Sohibqiron jang maydonida bir lashkar omon qolsa ham u Vatani bayrog‘ini baland tutsin, deb farmon bergan. Chunki jangu jadallarda bayroqning qulashi yoki dushman qo‘liga o‘tishi mag‘lubiyat belgisi, deb qabul qilingan. “Temur tuzuklari”da qayd etilishicha, yov ustidan shijoat va mardlik ko‘rsatib g‘alaba qozongan amirlar hamda sipohiylarga davlat timsollari — tug‘ va nog‘ora in’om qilingan. Bu esa saltanat ramzlari nechog‘li baland maqom tutganidan dalolat beradi. “Yo Vatan, yo sharafli o‘lim”, deya o‘z yurti uchun kurashgan Najmiddin Kubro mo‘g‘ullarga qarshi jangda Vatanining bayrog‘ini qattiq himoya qilgan va uni tutib jon bergan. Ta’kidlash joizki, mo‘g‘ullar Xorazmshohlar poytaxti Urganchni olishda qattiq qarshilikka duch kelgan. Mo‘g‘ul askarlari hali biron joyda bunchalik ko‘p qirg‘in qilinmagan edi. Dahshatli qirg‘inbarot Gurganch fojiasi yetti oy davom etadi. Son jihatdan ustun bo‘lgan dushman mashaqqatlar va hisobsiz qurbonlar evaziga g‘alabaga erishadi. Qo‘lida qurol ushlashga majoli qolmagan gurganchliklar ilojsizlikdan taslim bo‘ladi. Jarohatlangan Shayx Najmiddin Kubro o‘limi oldidan tug‘ tutgan mo‘g‘ul sarboziga tashlanib, bayroq ushlab jon taslim qilgan. Oxiri qo‘lini qirqib bayroqni olganlar.
Bugun ramzlar har bir mustaqil davlatning huquqiy maqomini, dunyoda borligi ko‘rsatib turuvchi muhim vosita sanaladi. Timsoliy ramzlar haqida gapirganda avvalo, ramzlar ma’no mazmuniga to‘xtalib o‘tish joiz. Ramzlar bu – shartli belgilar bulib, ular qadim zamonlardayoq turli xalqlarda u yoki bu xodisa, olam, mavjudot, odamlar tasvirini ifodalagan. Ramzlar bevosita xalq, millat xayoti, an’analari, ruxiyati, xalq og‘zaki ijodi (folklori), tarixi bilan chambarchas bog‘liqdir. Davlat ramzlari mustaqil davlatning muxim tashqi belgilarini o‘zida mujassamlantiradi. Davlat ramzlarida xalqning azaliy orzusi, ezgu niyatlari, buguni aks etgan bo‘ladi.
Turkiston muxtoriyati bayrog‘i
Bayroq – milliy or-nomus timsoli
Milliy ramz, deganda xar bir mamlakatning milliy tarixi, madaniyati, an’analari, qadriyatlari, mamlakat axolisining xurmat va e’tiqod xislari bilan bog‘liq bo‘lgan, uning orzu-intilishlarini ifodalaydigan, mamlakat ichkarisida umumtushunarli bo‘lgan va qo‘shimcha talqinni talab qilmaydigan, lekin mamlakat tashqarisida qisman tushunarli yoki umuman tushunarsiz tasvirlar, ranglar, belgilar va tushunchalarni anglash darkor.
Davlat ramzlari davlat suverenitetining, ya’ni oliy siyosiy irodaning shartli belgilarini tashkil qilar ekan, ular ma’lum bir xududda oliy iroda egasi bo‘lgan xalq bilan birga ta’sis etiladi.
Ana shunday qadimiy an’analar, tarixiy tafakkur va demokratik tamoyillarni o‘zida mujassamlashtirgan O‘zbekiston Respublikasi davlat bayrog‘ining qabul qilingani 33 yil to‘ldi. 1991 yil 18 noyabrda O‘zbekiston Respublikasi Oliy Kengashining navbatdan tashqari VII sessiyasida O‘zbekiston Respublikasining davlat bayrog‘i qabul qilingan edi. Respublikamiz bayrog‘i mamlakatimiz hududida ilgari mavjud bo‘lgan g‘oyat qudratli saltanatlar bayrog‘iga xos bo‘lgan eng yaxshi an’analarni davom ettirgan hamda yurtimizning bugungi tabiatiga muvofiq keladigan xususiyatlarni, xalqimizning milliy va madaniy sohalardagi o‘zligini ham aks ettiradi. Milliy davlatchiligimizning hamma davrlarida bayroq Vatan timsoli sifatida hamisha aziz va muqaddas sanalgan.
Buyuk kelajagamizning timsoli bo‘lgan bayrog‘imizning har bir rangi chuqur falsafiy ma’noga ega. Bayroqdagi havo rang – tinchlik va poklik timsolidir. Shuningdek, tiriklik mazmuni aks etgan osmon va obihayot ramzi hamdi. Timsollar tilida bu – yaxshilikni, donishmandlikni, halollikni, shon-shuhrat va sadoqatni bildiradi. Binobarin, Amir Temur davlati bayrog‘ining rangi ham moviy rangda edi. Oq rang yosh mustaqil davlatimiz oshib o‘tishi lozim bo‘lgan yo‘lning yorqin va charog‘on bo‘lishi uchun ezgu niyat timsoli sifatida qo‘yilgan. Qizil rangdagi yo‘l chiziqlar esa – har bir tirik jon, qon tomirida jo‘shib turgan hayotiy kuchning, barhayotlikning ramzidir. Yashil rang esa – tabiat timsoli, hosildorlik timsoli. U ko‘pgina xalqlarda navqironlik, umid va shodumonlik timsoli hisoblanadi. Bayroqdagi yarim oy – o‘zbek xalqining ko‘p asrlik an’analariga muvofiq keladi. 12 raqami – qadimdan xaqlarimiz orasida mukammallik timsoli bo‘lib kelgan. Bizning O‘n ikki yulduzga bo‘lgan e’tiborimiz O‘zbekiston sarhadidagi qadimgi davlatlar ilmiy tafakkurida nujum ilmi taraqqiy etganligi bilan ham izohlanadi.
Davlatimiz bayrog‘i xalqaro maydonda yurt qudrati salohiyati, xalqimiz g‘urur va iftixori sifatida xizmat qilmoqda. Xususan bayrog‘imizning BMT Bosh qarorgohida hilpirrab turishi, mamlakatimiz prezidentining davlat tashrifi bilan chet mamlakatlarga borganida o‘sha davlat ko‘chalarida O‘zbekiston bayrog‘ining osilishi, sportchilarimizning jahon arenalarida bayrog‘imizni baland ko‘tarishi har bir o‘zbek fuqarosi uchun yuksak sharafdir. Bundan tashqari vatanimiz himoyasi uchun qasamyod qilayotgan o‘g‘lonlar shu bayroq oldida tiz cho‘kib, uni ko‘zlariga surtishadi.
Davlatimiz bayrog‘i asrlar osha ulug‘ o‘tmish, bunyodkorlik va yaratuvchanlikka yo‘g‘rilgan bugungi kunimiz hamda buyuk kelajagimizdan darak berib, har bir yurtdoshimizga fahr, iftixor tuyg‘ularini bag‘sh etaveradi.
Shavkat Bobojonov,
Madaniyatshunoslik va nomoddiy madaniy meros
ilmiy-tadqiqot instituti bo‘lim mudiri,
tarix fanlari bo‘yicha falsafa doktori, dotsent.
Aviareyslarda kechikish va Yaqin Sharq mintaqasidagi keskin vaziyat sababli oila mamlakatni tark eta olmagan. Shuningdek, vizasiz yurish muddati tugagani uchun ular jarimaga tortilgan.
BAAda og‘ir vaziyatga tushib qolgan oila O‘zbekistonning Dubaydagi Bosh konsulxonasi ko‘magida vatanga qaytarildi.
Qayd etilishicha, P.G. va uning farzandi A.Z. 2025 yilda mavsumiy ishlash maqsadida BAAning Dubay shahriga borgan.
Biroq moliyaviy qiyinchiliklar sababli 2026 yil yanvarida O‘zbekistonga qaytish uchun aviachiptalar xarid qilgan. Aviareyslarda kechikish va Yaqin Sharq mintaqasidagi keskin vaziyat tufayli ular mamlakatni tark eta olmagan.
Shuningdek, vizasiz yurish muddati tugagani uchun oila vakillari jarimaga tortilgan.
O‘zbekistonning BAAdagi Bosh konsulxonasi tomonidan Dubay immigratsiya xizmati bilan olib borilgan muzokaralar natijasida ularning mamlakatni jarimasiz tark etishiga ruxsat olindi.
Ushbu oila a’zolari uchun 26 iyun kuni “Dubay–Toshkent” yo‘nalishi bo‘yicha aviachiptalar xarid qilindi hamda ularning O‘zbekistonga qaytishi ta’minlandi.
Qayd etilishicha, hodisa oqibatida tan jarohati olganlar yo‘q.
Bugun, 28 iyun kuni Toshkent davlat agrar universitetida yong‘in sodir bo‘ldi.
Xabar qilinishicha, soat 15:17 da «112» tizimidan Toshkent viloyati FVBBga Toshkent davlat agrar universiteti sport kompleksi binosining tom qismi yonayotganligi to‘g‘risida xabar kelib tushgan.
Xabarga asosan, qutqaruv bo‘linmalari voqea joyiga yetib borgan. Yong‘in soat 15:59 da qurshab olingan hamda soat 16:15 da to‘liq bartaraf etilgan.
Qayd etilishicha, hodisa oqibatida tan jarohati olganlar yo‘q.
Yong‘in sababi va zarari aniqlanmoqda.
Dor yo‘lining po‘lat arqonlari belgilangan texnik me’yorlar asosida yetarli darajada tarang tortilmagani hamda qiyalik burchagi talab darajasida ta’minlanmagani oqibatida fuqaro harakat yo‘nalishining o‘rtasida to‘xtab qolgan.
27 iyun kuni Surxondaryo viloyati Boysun tumani Omonxona mahallasi hududida joylashgan qarashli dor yo‘li (ziplayn) attraksionida noxush hodisa qayd etildi.
Dastlabki ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur dor yo‘li attraksioni texnik jihatdan to‘liq ishga tushirilmagan, davlat ro‘yxatidan o‘tkazilmagan hamda undan foydalanish uchun tegishli ruxsatnoma olinmagan bo‘lishiga qaramasdan, fuqaro undan foydalanishga harakat qilgan.
Dor yo‘lining po‘lat arqonlari belgilangan texnik me’yorlar asosida yetarli darajada tarang tortilmagani hamda qiyalik burchagi talab darajasida ta’minlanmagani oqibatida fuqaro harakat yo‘nalishining o‘rta qismida to‘xtab qolgan.
Tashkilot xodimlari tomonidan fuqaro xavfsiz tarzda attraksiondan tushirib olingan.
Hodisa oqibatida fuqaro tan jarohati olmagan.
Hozirda mazkur holat yuzasidan Sanoat, radiatsiya va yadro xavfsizligi qo‘mitasi tomonidan o‘rganish ishlari olib borilmoqda.
Muzrabot tumani hokimiga jazo berildi. Bu haqda Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi xabar berdi.
Ijtimoiy tarmoqlarda Muzrabot tumani hokimi Abdulla Mamatqulovning fermerlarni haqorat qilgani aks etgan audiosi tarqalib, keng muhokamalarga sabab bo‘lgan edi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi ushbu holat yuzasidan Surxondaryo viloyati hokimligiga xizmat tekshiruvi o‘tkazish bo‘yicha taqdimnoma kiritdi.
O‘rganishlar davomida mazkur holatda davlat xizmatchisining odob-axloq qoidalari talablariga zid xatti-harakatlarga yo‘l qo‘yilgani aniqlandi.
Qonunchilikka muvofiq, davlat fuqarolik xizmatchilari xizmat vazifalarini vijdonan bajarishi, davlat organlari va tashkilotlarining obro‘-e’tiboriga putur yetkazishi mumkin bo‘lgan xatti-harakatlardan tiyilishi, shuningdek, fuqarolar bilan munosabatlarda xushmuomalalik, hurmat va professionallik tamoyillariga qat’iy rioya qilishi shart, deyiladi agentlik xabarida.
Davlat xizmatchisining odob-axloq qoidalarini buzgani uchun Muzrabot tumani hokimi Abdulla Mamatqulovga nisbatan «hayfsan» intizomiy jazosi qo‘llanildi.
Agentlik davlat xizmatida axloqiy standartlar buzilishiga qarshi choralarni davom ettirishini ma’lum qildi.
Agar sizdan insoniyatning eng katta dushmani nima, deb so‘rashsa, ehtimol urush, ochlik yoki kasallik deb javob berarsiz. Alber Kamyu esa bu savolga boshqacharoq javob beradi. U – insonning yovuzlikka ko‘nikib qolishini eng og‘ir kulfat deya baholaydi. Chunki urush ham, diktatura ham, epidemiya ham bir kuni tugaydi. Ammo odamlar yomonlikni oddiy hol deb qabul qila boshlasa, haqiqiy falokat ana shunda boshlanadi.
Asar voqealari Aljirning Oran shahrida sodir bo‘ladi. U yerda hayot odatdagidek davom etardi. Biroq bir kuni ko‘chalarda o‘lik kalamushlar paydo bo‘ladi.
Avvaliga hech kim bu holatga ahamiyat bermaydi. Keyin esa odamlar kasallana boshlaydi. Isitma, og‘riq… Birin-ketin o‘limlar.
Shunda ham shahar rahbarlari xavfni tan olishga shoshilmaydi. Chunki «vabo» degan so‘zni aytishning o‘zi katta iqtisodiy va siyosiy oqibatlarga olib kelardi. Turizm to‘xtaydi, savdo buziladi, odamlar vahimaga tushadi.
Baribir Oran shahri butunlay yopiladi. Bir kunda minglab odamlar o‘z yaqinlaridan ajralib qoladi. Kimdir onasini ko‘rolmaydi. Kimdir farzandiga yetib borolmaydi. Kimdir sevgan insoni bilan xayrlashishga ham ulgurmagan.
Shu yerda romanning asosiy qahramoni – doktor Bernard Riyo paydo bo‘ladi. U har kuni kasalxonaga boradi. Bemorlarni qabul qiladi. O‘lganlarni ko‘radi. Yana yangi bemorlarni qabul qiladi. Uning butun qahramonligi shunda.
Riyo yaxshi bilardi: bu kasallikni to‘xtatish qiyin. Balki ilojsiz hamdir. Ammo u kurashdan to‘xtamaydi.
Roman davomida boshqa qahramonlar ham paydo bo‘ladi. Jurnalist Raymond Ramber dastlab shahardan qochishga harakat qiladi. Uningcha, bu ofat unga tegishli emas. U faqat Parijga, sevgan ayolining oldiga qaytishni istaydi.
Ammo vaqt o‘tgani sayin Ramber boshqa haqiqatni anglaydi. Agar atrofingdagilar halokat bilan yuzma-yuz qolganda sen faqat o‘zingni o‘ylasang, keyin o‘sha baxt ham senga tatimaydi. U shahardan qochish imkoniyati paydo bo‘lganida ham qolishga qaror qiladi.
Jan Tarru esa butun roman davomida daftariga kuzatishlarini yozib boradi. Ammo Tarruning maqsadi voqealarni qayd etish emas. U inson qanday qilib yovuzlikning bir qismiga aylanib qolishini tushunishga harakat qiladi.
Asarni o‘qirkansiz, ruhoniy Panlyuni ham yaxshi eslab qolasiz. U dastlab minbardan turib vaboni Xudoning odamlarga yuborgan jazosi sifatida talqin qiladi. Uningcha, bu falokat gunohlar uchun berilgan jazodir va insonlar tavba qilishi kerak.
Ammo bir kuni u doktor Riyo bilan birga og‘ir azob ichida vafot etayotgan bolaning so‘nggi lahzalarini ko‘radi. Bolaning o‘limi hech qanday falsafa bilan izohlanmaydi. Bu yerda diniy bahs ham, ilmiy bahs ham bir lahzaga ma’nosini yo‘qotadi. Faqat bir savol qoladi: aybsiz inson nega azob chekishi kerak?
Doktor Riyo esa Xudo bilan bahs qilmaydi. Taqdirdan nolimaydi. U bir fikrni takrorlaydi: agar bolalar azob cheksa, begunohlar jabrlansa, men bu azobga qarshi kurashishim lozim. Kamyu uchun insonparvarlik aynan shu nuqtadan boshlanadi.
Asarda yana shunday qahramonlar borki, ular xalqqa kelgan bu kulfatdan quvonishadi, daromad qilishadi. Ular haqida gapirib o‘tirmayman, olti yil avval, pandemiya davrida shu toifa odamlarni ham ko‘rdik.
Shaharda hayot asta-sekin faqat raqamlarda qoladi. Bugun nechta odam o‘ldi? Ertaga-chi? Odamlar aza tutishga ham ulgurmay qoladi. O‘lim oddiy yangilikka aylanadi.
Shu o‘rinda juda og‘ir ichki iqrorga kelasiz. Ya’ni inson hamma narsaga ko‘nikadi. Hatto fojiaga ham.
Oylar davom etgan kurashdan keyin vabo chekina boshlaydi. Darvozalar ochiladi. Poyezdlar yana qatnaydi. Odamlar bir-biri bilan yana avvalgidek quchoqlashib ko‘rishadi.
Kamyuning romanida shunday ogohlantirish bor: vabo hech qachon butunlay yo‘qolmaydi. U yillar davomida jim yotishi mumkin. Keyin esa odamlar o‘zini xavfsiz deb o‘ylagan kuni yana qaytib keladi…
Bir so‘z bilan aytganda, «Vabo» romani kasallikdan qanday qutulib qolish haqida bahs yuritmaydi. Bu asar bizga eng og‘ir vaziyatlarda ham inson bo‘lib qolishni o‘rgatadi.
Darvoqe, Doktor Riyoni butun roman davomida balandparvoz nutq so‘zlaganiga guvoh bo‘lmaysiz. U shunchaki o‘z ishini bajaradi. Balki Kamyuning eng katta g‘oyasi ham shu yerdadir. Dunyoni har doim ham mashhur qahramonlar emas, o‘z vazifasini halol bajaradigan oddiy insonlar saqlab qoladi.
Dubayda og‘ir ahvolga tushib qolgan oila O‘zbekistonga qaytarildi
Jahon bozorida shakar narxi oshishi kutilmoqda
Toshkent davlat agrar universiteti sport kompleksida yong‘in sodir bo‘ldi
-
Jamiyat3 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport2 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan1 day agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan4 days ago
BAAda 15 yoshgacha bo’lgan bolalar uchun ijtimoiy tarmoqlar taqiqlangan
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Dunyodan3 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Sport5 days agoEldor Shomurodov muxlislardan uzr so‘radi
-
Jamiyat2 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman