Iqtisodiyot
AQSh valutasida pul jamg‘arish endi avvalgidek jozibali emasmi?
AQSh dollarining so‘mga nisbatan kursida uzoq yillardan beri kuzatilgan doimiy o‘sish tendensiyasiga qarama-qarshi holat yuzaga keldi. Rasmiy kurs yil boshidagi 12 904 so‘mdan 22 avgust holatiga 12 413 so‘mgacha pasaydi. Albatta, bu ko‘pchilikni o‘ylantiradi, chunki aksariyat yirik oldi-sotdilar dollarda amalga oshiriladi.
Xo‘sh, Amerika valutasi bilan nimalar sodir bo‘lyapti?
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
Tramp va dollar
Bir necha o‘n yildan beri dollar xalqaro tijoratning qoni va Qo‘shma Shtatlar qudrati saqlanib turishida barqaror omil bo‘lib xizmat qilyapti. Murakkab geoiqtisodiy jarayonlar, globallashuv tendensiyasi va bir qutbli dunyo ko‘p qutbliga aylanib borayotgan sharoitda ham, xalqaro savdoda dollar yetakchiligini saqlab qoldi. Ammo Donald Trampning global iqtisodiy tartibni AQSh foydasiga qayta shakllantirishga bo‘lgan urinishlari dollarning zaxira valutasi sifatidagi roliga zarba bera boshladi.
Xususan, tashqi savdoga tariflarning keskin oshirilib, keyin bir qismining bekor qilinishi – Amerika milliy valutasi va g‘aznachilik obligatsiyalarining kuchsizlanishiga sabab bo‘ldi. Natijada dollar indeksi yilning dastlabki olti oyida 10 foizdan ko‘proqqa pasayib, 1973 yildan beri eng yomon ko‘rsatkichni qayd etdi.
Bunday vaziyatda dollarni chetlab o‘tuvchi moliyaviy mahsulotlarga talab oshdi. Jumladan, Osiyodagi boy investorlar AQSh aktivlariga bo‘lgan qaramlikni kamaytirish ustida ishlashyapti. Ularning fikricha, Trampning tariflari mamlakatni juda noturg‘un va oldindan aytib bo‘lmas darajaga olib kelgan.
AQSh moliya vaziri Skot Bessent investorlarni “kuchli dollar” siyosati o‘z kuchida qolayotganiga ishontirishga harakat qilyapti. U qisqa muddatli tebranishlardan xavotir olmaslik kerakligini aytdi. Tramp esa dollar mavqeyiga tahdid qilgan davlatlarga qarshi 100 foizlik tariflar kiritish bilan tahdid qildi.
Dollar o‘rniga muqobil variantlar bormi?
Qo‘shma Shtatlarning geosiyosiy raqiblari – Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy va Janubiy Afrika tomonidan asos solingan BRICS guruhi anchadan beri yangi transchegaraviy to‘lov tizimini yaratish ustida ishlab keladi. Ayni paytda AQShning Yevropadagi yaqin ittifoqchilari ham yevroning mavqeyini mustahkamlash imkoniyatini o‘rganib chiqishyapti.
Kornel universiteti professori Esvar Prasadning yozishicha, Tramp olib borayotgan siyosat AQShdagi institutsional tizimni yemiryapti. Aynan shu tizim – dollar hukmronligi, ichki va tashqi investorlarning AQSh valutasi asosidagi moliya tizimiga bo‘lgan ishonchini ta’minlab kelgan eng muhim tayanchlardan biri edi. Bundan tashqari, Tramp AQSh markaziy banki – Federal zaxira mustaqilligiga ham hujum uyushtirdi. U FZTni foiz stavkalarni pasaytirishga majbur qilish bilan birga, tashkilotga o‘zining monetar siyosat va tartibga solishdagi talablari bo‘yicha itoatkor bo‘lgan odamni tayinlash niyatini ham bildirdi.
Markaziy bank mustaqilligiga bunday hujum – uning inflatsiyani nazorat qilish va ishsizlikni pasaytirish kabi asosiy vazifalarni bajarish qobiliyatiga jiddiy putur yetkazishi mumkin. Bu esa dollarning uzoq muddatli ijobiy qiymatiga xorijiy investorlarning ishonchini pasaytiradi.
Prasadning ta’kidlashicha, oxirgi o‘n yilliklarda dunyo moliya tizimida AQSh dollarining yetakchi o‘rni hech qachon bugungidek zaif ko‘rinmagan. Ammo, ayni paytda uni to‘liq almashtira oladigan ishonchli va kuchli alternativ valuta ham mavjud emas. Ya’ni AQSh valutasining ayni paytdagi gegomonligi uning mukammalligidan emas, balki dollarning raqobatchilari yetarli darajada kuchli emasligidandir.
Ayrim iqtisodchilar yevro xalqaro moliya tizimida kattaroq rol o‘ynay boshlashi mumkinligi haqida gapirishyapti. Ammo, Yevroittifoq ichidagi siyosiy va institutsional kelishmovchiliklar, moliya bozorlarida katta hajmdagi yuqori sifatli aktivlar mavjud emasligi yoki ularning likvidligi pastligi bunga imkon bermasligi mumkin.
Xitoy Markaziy banki ham yuanni dollardan qochmoqchi bo‘lganlar uchun alternativ sifatida targ‘ib qilyapti. Biroq Xitoydagi qat’iy kapital nazorati sharoitida moliyaviy aktivlarning erkin oqimi to‘liq ta’minlanmaganligi bu g‘oyaning ommaviy qo‘llab-quvvatlanishiga to‘siq bo‘lyapti.
Markaziy banklar va investorlar hozirgi kunda eng ishonchli aktiv – oltinga sarmoya kiritishyapti. Ammo oltinni saqlash qiyin, shuningdek, dollar kabi savdo yoki moliyaviy bitimlarda foydalanishda qulay emas. Dollar o‘rnini bosishi mumkin bo‘lgan variantlar qatorida Bitcoin va boshqa raqamli aktivlar ham tilga olinadi, ammo hech bir davlat kafolatsiz kriptavalutalarga o‘tishga tayyor emas.
Kuchli dollarning AQSh uchun ahamiyati
Birinchidan, agar dollar o‘zining kuchli mavqeyini yo‘qota boshlasa, AQSh o‘zining past foiz stavkalaridan ayriladi. Chunki chet ellik investorlar dollarda chiqarilgan obligatsiyalarga kamroq mablag‘ tika boshlaydi.
AQSh obligatsiyalarini sotib oladigan ko‘plab yirik investorlar – Yaponiyadan, Xitoydan yoki Yevropadan. Agar dollar zaiflashsa, ular dollarda foyda topsa ham, o‘z valutasiga qayta hisoblaganda daromadi kamayadi. Masalan: yevro kuchaysa, yevropalik investor AQSh obligatsiyasidan 4 foiz foyda olsa-da, valuta kursi tufayli bu daromad 1–2 foizgacha tushib ketishi mumkin.
Natijada, AQSh banklari mablag‘ jalb qilish uchun ko‘proq to‘lov qilishga va ichki kreditlarni ham qimmatroqqa berishga majbur bo‘ladi. Masalan, ipoteka kreditlarining qimmatlashi iqtisodiyotni sekinlashtiradi, chunki bu aholining dam olish, ovqatlanish, kiyim-kechak xarid qilish va boshqa xarajatlarga ajratadigan mablag‘ini kamaytiradi. Ha, zaifroq dollar tashqi savdo balansini yaxshilab, eksportni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo importni qimmatlashtiradi. Bu, o‘z navbatida, amerikaliklar oddiy odamlarni kambag‘allashtira boshlaydi.
Eng katta zarbani esa federal hukumat his qilishi mumkin. AQSh yiliga qariyb 2 trillion dollarlik budjet taqchilligini g‘aznachilik obligatsiyalari orqali moliyalashtiradi. Agar investorlar yevro yoki iyenada chiqarilgan aktivlarga ko‘proq e’tibor qaratadigan bo‘lsa, AQShning qarz jalb qilish xarajatlari oshadi. Aslida bu jarayon allaqachon sezilmoqda: 2022 yil boshidan buyon 30 yillik g‘aznachilik obligatsiyalari daromadliligi ikki baravardan ko‘proqqa oshdi va hozirda 4,9 foiz bo‘lib turibdi. Bu esa AQSh yangi qarz olish uchun ham, mavjud qarzlarini qayta moliyalash uchun ham ancha ko‘proq pul to‘lashi kerakligini anglatadi. Shundoq ham AQSh hukumatining qarzlari bo‘yicha yillik foiz to‘lovlari mamlakatning mudofaa xarajatlaridan ham oshib ketdi.
Ikkinchidan, dollarning hukmronlik mavqeyini yo‘qota boshlashi AQShning geosiyosiy qudratiga ham zarba beradi. Valuta zaiflashsa, xorijdagi harbiy bazalarni saqlash ancha qimmatga tushadi. Global tranzaksiyalarda dollarning ulushi kamayishi esa AQSh joriy qiladigan iqtisodiy sanksiyalarning ta’siri va samaradorligini pasaytiradi. Bundan tashqari, terrorchilikni moliyalashtirish yoki pul yuvish kabi noqonuniy faoliyatlarni nazorat qilish qiyinlashadi.
So‘mning dollarga nisbatan barqarorlashuvi
So‘mning dollarga nisbatan muttasil ravishda o‘z qiymatini yo‘qotishi o‘zbekistonliklar uchun o‘zgarmas tendensiyadek bo‘lib qolgan. Masalan, 2020-2024 yillarning dastlabki 9 oyida qadrsizlanish quyidagicha bo‘lgandi:
2020 yil – 7,9 foiz;
2021 yil – 1,8 foiz;
2022 yil – 1,3 foiz;
2023 yil – 7,6 foiz;
2024 yil – 2,3 foiz.
Joriy yil boshidan 22 avgustgacha bo‘lgan davrda esa so‘m dollarga nisbatan 3,4 foizga mustahkamlandi.
Bunga yuqorida keltirilgan dollarning umumiy qadrsizlanishidan tashqari, quyidagi omillar ham ta’sir qilyapti:
Birinchidan, O‘zbekistonning iqtisodiy ko‘rsatkichlari so‘mning mustahkamlanishiga yordam beryapti. Jumladan, global noaniqliklar fonida oltin narxining keskin o‘sishi kuzatildi. Xususan, yil boshidan beri qimmatbaho metall narxi 27 foizga oshdi. O‘zbekiston esa eng yirik oltin eksportyorlaridan biri hisoblanadi. 2025 yilning dastlabki 6 oyida 18 tonna sof oltin sotuvi amalga oshirildi.
Bundan tashqari, O‘zbekistonning xalqaro zaxira aktivlari tarkibida oltinning o‘rni judayam katta hisoblanadi. Mazkur qimmatbaho metall narxining o‘sib borayotgani fonida O‘zbekiston zaxiralari hajmi yil boshiga nisbatan 7,56 mlrd dollarga oshdi. Bu esa o‘z-o‘zidan Markaziy bankka valuta bozoriga ta’sir qilish uchun ko‘proq imkoniyat yaratadi.
Ikkinchidan, eksportning o‘sishi va tashqi savdoda taqchillikning qisqarish tendensiyasi yuz beryapti. Jumladan, joriy yilning 6 oyida eksport hajmi 16,88 mlrd dollarni tashkil etib, oldingi yilning mos davriga nisbatan 29 foizga ko‘paydi. Oltin eksporti esa 55 foizga o‘sib, qariyb 6,5 mlrd dollarga yetdi. Eksportning bunday yuqori o‘sishi fonida tashqi savdo defitsiti 3,2 mlrd dollargacha qisqardi. Bu esa milliy valuta uchun qulay shart-sharoitlar yaratadi.
Bundan tashqari, yil boshidan beri rubl kursining 21 foizlik mustahkamlanishi yuz berdi. Bu o‘z navbatida O‘zbekistonga pul o‘tkazmalarining o‘sishini tezlashtirdi. Joriy yilning birinchi yarmida pul o‘tkazmalari hajmi 8,2 mlrd dollarni tashkil etib, oldingi yilning mos davriga nisbatan 27 foizga o‘sdi.
So‘m kursining mustahkamlanishi O‘zbekiston iqtisodiyotiga ham ijobiy, ham salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Ijobiy jihati – import arzonlashadi. Milliy valutaning mustahkamlanishi import qilinadigan tovarlar va xizmatlarning so‘mdagi narxini pasaytiradi va umumiy inflatsiyani sekinlashtiradi. Shuningdek, davlat qarzining qariyb 90 foizi chet el valutasi, xususan, dollarda jalb qilingan. So‘mning mustahkamlanishi qarzlarga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini ham kamaytiradi.
Salbiy jihati – O‘zbekistondan amalga oshiriladigan eksport tovarlarining raqobatdoshligi kamayadi. Kuchsiz so‘m o‘zbek mahsulotini xorijiy xaridorlar uchun arzonlashtiradi, chunki tannarx pasayadi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, dollar xalqaro moliya tizimidagi katta ta’sirini saqlab qolishda davom etyapti. Bugungi kunda AQSh puli barcha valuta ayirboshlash operatsiyalarining qariyb 90 foizida, xalqaro savdoning esa yarmidan ortig‘ida ishlatiladi. Dunyo mamlakatlari markaziy banklarining zaxiralari ham asosan dollarda shakllangan bo‘lib, bu ko‘rsatkich qariyb 60 foizni tashkil etadi. Mana shu omil Vashingtonga yirik budjet taqchilligi bilan yashash va amerikalik iste’molchilarga farovon hayot kechirish imkonini beradi. Bularning barchasi chet ellik investorlarning AQSh aktivlariga bo‘lgan katta qiziqishi hisobiga moliyalashtiriladi. Tramp ma’muriyatining mustaqil institutlar va qonun ustuvorligiga tayanadigan kuchli iqtisodiyotga ziddiyatli signallar berishi esa dollar indeksini pasaytirib yubordi.
Doston Ahrorov tayyorladi.
Bunday banknota mijozlarga berilmasdan, keyinchalik inkassatsiya qilish/almashtirish uchun bank tomonidan muomaladan olinishi lozim.
Markaziy bank valuta operatsiyalarini amalga oshirish qoidalariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritdi.
Jumladan, banklarga biroz shikastlangan (teshik, dog‘, siyqalangan) banknotlarni qayta muomalaga chiqarishni taqiqlovchi yangi band qo‘shildi. Bunday kupyuralar boshqa mijozlarga qayta berilmasdan, keyinchalik inkassatsiya qilish/almashtirish uchun bank tomonidan muomaladan olinishi lozim.
Yangi me’yorlarga ko‘ra, jismoniy shaxslar uchun valuta operatsiyalari bilan bog‘liq imkoniyatlar kengaytirildi: endi ular, fuqaroligidan qat’i nazar, bank hisobvarag‘i orqali bir-biriga shaxsiy maqsadlarda (nosavdo tusdagi) pul o‘tkazmalarini amalga oshirishi mumkin.
Iqtisodiyot
Ijobiy tendensiyalar sekinlashgan va tashqi xatarlar bor – MB raisi asosiy stavka o‘zgarishsiz qoldirilgani haqida
Mart oyi yakunlariga ko‘ra, O‘zbekistonda inflatsiya 7,1 foizgacha sekinlashdi. Shunday bo‘lsa-da, Markaziy bank asosiy stavkani 14 foiz darajasida o‘zgarishsiz qoldirdi. Regulyator raisi Timur Ishmetov buni inflatsiyaning pasayish tendensiyasi saqlanib qolayotgan bo‘lsa-da, jarayon sekinlashgani, shuningdek, asosiy oziq-ovqat mahsulotlari narxining yuqoriligicha qolayotgani bilan izohladi.
29 aprel kuni Markaziy bankda bo‘lib o‘tgan matbuot anjumanida regulyator rahbari Timur Ishmetov nima uchun inflatsiya pasayib borayotganiga qaramay asosiy stavka o‘zgarishsiz qoldirilganiga izoh berdi.
«Bugungi yig‘ilishda bitta masala ko‘rildi, saqlab qolish. Umumiy inflatsiya ham bazaviy inflatsiya ham pasayishda davom etyapti. Bu ijobiy holat. Shu bilan birga, pasayish tendensiyasi sekinlashgan, ayrim mahsulotlar bo‘yicha esa pasayish yuzga kelmaganligi, ayniqsa, aholi uchun muhim bo‘lgan oziq-ovqat mahsulotlarida haligacha narx o‘sishi umumiy inflatsiyadan yuqoriroq shakllanayotgani sabab qat’iy pul-kredit siyosatini davom ettirishga qaror qildik.
Mana, inflatsiya 7,1 foiz, lekin haligacha stavka yuqori. Ko‘proq pasayishga sharoit bo‘lmadimi, degan savollarni eshityapman. Albatta, ijobiy tendensiyani ko‘ryapmiz, lekin bu jarayon sekinlashgan va tashqi xatarlar borligini inobatga olib, asosiy stavkani o‘zgarishsiz saqlab qolishga qaror qildik», dedi MB raisi.
Ma’lumot uchun, Markaziy bank asosiy stavkasi oxirgi marta 2025 yil 20 mart kuni 0,5 foizga oshirilgandi. Shundan buyon o‘zgarishsiz saqlab qolinyapti.
Milliy investitsiya jamg‘armasi o‘z aksiyalarini Toshkent fond birjasida 4,65 so‘mdan sotuvga qo‘ydi. London fond birjasida esa GDR obunasi 25 dollar turadi. Buyurtmalar 12 maygacha qabul qilinadi, ikkilamchi savdolar 18 maydan boshlanadi.
O‘zbekiston Milliy investitsiya jamg‘armasi o‘z aksiyalarining dastlabki ommaviy taklifini (IPO) boshlaganini e’lon qildi.
Narxlar
Dual-listingda narxlar quyidagicha belgilandi:
Toshkent fond birjasida bir dona oddiy aksiya 4,65 so‘mdan,
London fond birjasida bir dona GDR (64 700 ta aksiyadan iborat) 25 AQSh dollaridan taklif etilmoqda.
Toshkent fond birjasidagi taklifda jismoniy shaxs bo‘lgan investorlar uchun 12 mlrd so‘mgacha bo‘lgan buyurtmalar doirasida 5 foizlik chegirma amal qiladi. Chegirma hisobiga, ular uchun bir donaning aksiyaning taklif narxi 4,41 so‘mni tashkil etadi.
Dastlabki ommaviy taklifda jamg‘arma aksiyalarining taxminan 30 foizi (5 milliard dona aksiya) ochiq savdoga chiqarilishi ko‘zda tutilgan.
E’lon qilingan narxlarda kompaniyaning bozor kapitalizatsiyasi 1,95 mlrd dollarni tashkil etadi.
Sanalar
Obuna bugun, 29 apreldan boshlanib, 12 may kuni Toshkent vaqti bilan soat 17:00 gacha (London vaqti bilan 12:00 gacha) davom etadi.
13 may kuni joylashtiriladigan aksiyalarning yakuniy miqdori e’lon qilinadi va London fond birjasida shartli savdolar boshlanadi.
18 maydan e’tiboran Toshkent fond birjasida ikkilamchi savdolar, Londonda esa sharsiz savdolar boshlanishi kutilmoqda.
Toshkentda qanday obuna bo‘lish mumkin?
O‘zbekistondagi chakana investorlar UzNIF aksiyasini sotib olishga brokerlik kompaniyalari: Alkes Research, Avesta Investment Group va Bluestone Financial Group orqali buyurtma berishi mumkin.
Jismoniy shaxslar 200 mln so‘mgacha bo‘lgan xaridlarga Jett servisi orqali ham buyurtma bera oladi. Bu servisdan app.jett.uz sayti yoki Multicard, Zoomrad, MyUTC kabi mobil ilovalar orqali foydalanish mumkin.
Jamg‘arma portfeli
Milliy investitsiya jamg‘armasi O‘zbekistonda transport, energetika, kommunal va telekommunikatsiya xizmatlari kabi sohalardagi 13 ta yirik davlat kompaniyasining 25-40 foiz ulushlarini o‘zida jamlagan.
Jamg‘arma portfeli 2025 yil 31 dekabr holatiga 2,44 mlrd dollarga baholangan.
Qimmatli qog‘ozlar sotuvidan tushgan mablag‘lar davlat budjetiga o‘tkaziladi.
Bu – O‘zbekiston kompaniyasining xalqaro fond bozoridagi ilk IPO’si bo‘lmoqda. Unda tayanch investorlar sifatida BlackRock, Franklin Resources hamda Redwheel boshqaruvidagi fondlar va hisobvaraqlar, shuningdek, 100 foiz Allan & Gill Gray Foundation’ga tegishli ikkita g‘aznachilik kompaniyasi ishtirok etmoqda. Ular bilan IPO narxida taxminan 300 mln dollarlik GDR’lar obunasi bo‘yicha kelishuvga erishilgan.
Prezident Shavkat Mirziyoyev Farg‘ona viloyatini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish masalalariga bag‘ishlangan yig‘ilishda 2026-yil uchun aniq vazifalarni belgilab berdi.
Unga ko‘ra, viloyat iqtisodiyotini 9,1 foizga, sanoatni 9 foizga oshirish talab etilmoqda. Shuningdek, 4,5 milliard dollar xorijiy investitsiya jalb qilish va eksport hajmini 2 barobarga oshirib, 2 milliard dollarga yetkazish vazifasi qo‘yildi.
Davlat rahbari ta’kidlashicha, bu ko‘rsatkichlar Farg‘ona viloyatining mavjud salohiyatidan kelib chiqqan holda belgilangan. «Farg‘ona ahli bizdan yanada katta natija kutyapti», — dedi Prezident.
So‘nggi yillarda viloyatda qishloq xo‘jaligi sohasida salmoqli o‘zgarishlar amalga oshirildi. Jumladan, 15 ming gektar sanoatlashgan bog‘ va tokzorlar barpo etildi, yana 6 ming gektar maydon yangilandi.
Mutaxassis bog‘bonlar tomonidan har gektardan 500 million so‘mgacha daromad olinayotgani qayd etildi. Bu esa agrar sohada samaradorlik sezilarli darajada oshganini ko‘rsatadi.
Meva-sabzavot eksporti 3 barobarga ko‘payib, 400 million dollarga yetdi. Bu respublika bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi.
Farg‘ona viloyatida turizm sohasi ham jadal rivojlanmoqda. Xususan, Farg‘ona, So‘x, Quva tumanlari, shuningdek, Marg‘ilon va Qo‘qon shaharlarida turistik infratuzilma kengaymoqda.
So‘nggi to‘qqiz yilda 3 ming o‘rinli mehmonxonalar va mehmon uylari ishga tushirildi. O‘tgan yilda xorijiy sayyohlar soni ilk bor 500 mingdan oshgan bo‘lsa, mahalliy turistlar 3 milliondan ziyodni tashkil etdi. Turizm eksporti 185 million dollarga yetgani viloyatning bu sohadagi salohiyati yuqori ekanini ko‘rsatadi.
Jahon miqyosida atom energetikasiga e’tibor yana kuchayib bormoqda, bu esa o‘z navbatida uran xomashyosiga bo‘lgan talabni oshiradi. Bu haqda “Navoiyuran” DK investitsiya bo‘yicha direktori Xudoyor Meliyev kompaniya saytiga joylangan maqolasida so‘z yuritgan.
Meliyev keltirib o‘tgan Jahon Atom Assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2024 yilda atom reaktorlari tomonidan talab etilgan uran hajmi taxminan 67 ming tonnani tashkil etgan bo‘lsa, 2030 yilga borib mazkur ko‘rsatkich 28 foizga oshib, yiliga 86 ming tonnaga yaqinlashishi, 2040 yilga kelib esa 150 ming tonnadan oshishi prognoz qilinmoqda.
Reuters ma’lumotiga ko‘ra, jahonda atom energetika quvvatlarining umumiy hajmi ham jadal sur’atlarda o‘sishi kutilmoqda. Xususan, 2025 yil o‘rtasiga kelib taxminan 398 GWni tashkil etgan jahon atom energetika quvvati 2030 yilga qadar yana 13 foizga, 2040 yilga borib esa 87 foizga oshib, umumiy hisobda 746 GW darajasiga yetishi prognoz qilingan.
“Navoiyuran” rasmiysiga ko‘ra, so‘nggi yillarda bir qator davlatlar tomonidan atom energetikasini cheklash yoki bosqichma-bosqich tugatishga qaratilgan oldingi siyosatlar qayta ko‘rib chiqilib, uni energetika tarmog‘ining strategik va ajralmas qismi sifatida saqlab qolish, shuningdek, atom energetika quvvatlarini kengaytirishga qaratilgan davlat siyosati amalga oshirilmoqda.
Jumladan, 2023 yilda bo‘lib o‘tgan COP28 xalqaro ekologik konferensiyasi doirasida 31 ta davlat 2050 yilga qadar atom energetika quvvatlarini uch baravarga oshirish bo‘yicha rasmiy siyosiy majburiyatlarni o‘z zimmasiga olgan.
“Mazkur qarorlar atom energetikasini uzoq muddatli va barqaror rivojlantirishga qaratilgan bo‘lib, uran xomashyosiga bo‘lgan jahon talabining barqaror va izchil o‘sib borish tendensiyasini shakllantirishi kutilmoqda”, – deya yozadi Xudoyor Meliyev.
Uran bozorida talab va taklif muvozanati izdan chiqyapti
Muallifning yozishicha, uranga talab ortayotgan bir sharoitda bu xomashyoning taklifi yetarli emas.
Jahon Atom Assotsiatsiyasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2022 yilda dunyo bo‘yicha uran konlaridan qazib olingan uran hajmi 58,2 ming tonna U₃O₈ (49,3 ming tonna toza uran)ni tashkil etgan bo‘lib, mazkur ko‘rsatkich atom elektr stansiyalarining yillik yoqilg‘iga bo‘lgan umumiy ehtiyojining bor-yo‘g‘i 74 foizini ta’minlagan. Qolgan talab muqaddam shakllangan zaxiralar hisobidan qoplangan bo‘lib, jumladan elektr energetikasi kompaniyalarining strategik zaxiralari hisobidan foydalanilgan.
Keyingi yillarda bozor kon’yunkturasining nisbatan yaxshilanishi hisobiga global uran qazib chiqarish hajmlarida muayyan darajada tiklanish kuzatilgan. Xususan, 2022–2024 yillar davrida jahon miqyosida uran ishlab chiqarish hajmi taxminan 22 foizga oshib, 60,2 ming tonnadan ortiqni tashkil etgani qayd etilgan. Biroq, mazkur ijobiy dinamikaga qaramasdan, xalqaro tahlillarga ko‘ra, amalda ekspluatatsiya qilinayotgan uran konlarining katta qismi 2030 yillarga kelib o‘z resurs salohiyatini bosqichma-bosqich yo‘qotishi kutilmoqda.
Jahon Atom Assotsiatsiyasi baholashicha, 2030 yildan so‘ng hozir faoliyat yuritayotgan konlar hisobiga qazib olinadigan uran hajmi deyarli ikki baravarga qisqarishi mumkin.
“Mazkur holat o‘rta va uzoq muddatli istiqbolda atom energetikasi obektlarini uzluksiz yoqilg‘i bilan ta’minlash masalasida jiddiy xavf-xatarlarni yuzaga keltiradi hamda yangi uran manbalarini izlash va o‘zlashtirish bo‘yicha tizimli chora-tadbirlarni kechiktirmasdan amalga oshirish zarurligini taqozo etadi”, – deyiladi maqolada.
Ekspertlarga ko‘ra, uran konlarini geologik razvedka qilishdan boshlab ularni to‘liq sanoat ekspluatatsiyasiga chiqarishgacha bo‘lgan jarayon, odatda, 10–20 yilni talab etadi. Shu sabab kelgusida yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan xomashyo tanqisligining oldini olish maqsadida bugungi kundayoq yangi geologik-qidiruv ishlari va investitsiya loyihalarini tizimli ravishda va faol rivojlantirish zarur.
Uran narxi oshmoqda
“Navoiyuran” vakilining qayd etishicha, uran bozorida joriy vaziyat narx dinamikasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Xususan, ko‘p yillar davomida nisbatan past darajada saqlanib kelgan uran narxlari so‘nggi ikki-uch yil mobaynida jahon bozorida keskin o‘sish tendensiyasini namoyon etmoqda. 2025 yil sentabr oyida spot bozorda uran konsentrati (U₃O₈) narxi har bir funti uchun 82,63 dollarga yetgan bo‘lib, mazkur ko‘rsatkich so‘nggi o‘n yillikda qayd etilgan eng yuqori darajalardan biri hisoblanadi.
Xudoyor Meliyevga ko‘ra, uran narxlarining oshishiga qator obektiv omillar ta’sir ko‘rsatmoqda:
moliya bozorlarida ayrim investitsiya fondlari tomonidan tabiiy uranning katta hajmlarda xarid qilinishi;
jahonning eng yirik uran ishlab chiqaruvchisi hisoblangan Qozog‘iston Respublikasining “Qazatomprom” kompaniyasi tomonidan 2026 yil uchun rejalashtirilgan ishlab chiqarish hajmlarining ixtiyoriy ravishda qisqartirilishi;
Kanadada joylashgan McArthur River konida texnik sabablarga ko‘ra yuzaga kelgan kechikishlar natijasida ikkinchi yirik ishlab chiqaruvchi Cameco kompaniyasi tomonidan yillik ishlab chiqarish rejalarining pasaytirilishi shular jumlasidan.
“Yuqorida keltirilgan tahliliy ma’lumotlar va prognozlar shuni ko‘rsatadiki, bugungi kunda xorijdagi uran resurslariga sarmoya kiritish hamda geologik razvedka ishlarini kuchaytirish milliy energiya xavfsizligini ta’minlash, shuningdek “Navoiyuran” davlat korxonasining uzoq muddatli va barqaror daromad manbalarini shakllantirishning ajralmas sharti hisoblanadi”, – deya xulosa qilgan “Navoiyuran”ning investitsiya bo‘yicha direktori Xudoyor Meliyev.
Banklarga mijozlarga shikastlangan banknota berish taqiqlandi
FIFA JCh-2026 ishtirokchilariga to‘lanadigan mukofotlarni oshirdi
Ukraina va Yevropa Ittifoqi Isroilga qarshi sanksiyalar kiritmoqchi
-
Dunyodan5 days ago
267 nafar farzandni tarbiyalagan “Super dada” (foto)
-
Siyosat5 days ago
Prezident eksport qilishda tadbirkorlarga yordam bermayotgan hokimlarni ogohlantirdi
-
Jamiyat3 days agoJomboyda mast haydovchi YTH sodir etdi
-
Dunyodan4 days ago
Livan-Isroil o’t ochishni to’xtatish muddati uch haftaga uzaytirildi
-
Dunyodan3 days ago
AQSh Eronga qarshi urush uchun har soniyada 11,5 ming dollar sarflamoqda
-
Jamiyat4 days agoToshkentda elektr korxonasi muhandislari 8 ming dollar bilan ushlandi
-
Siyosat5 days agoShavkat Mirziyoyev: dunyo oldingidek «sokin» bo‘lmaydi
-
Jamiyat4 days ago
O‘zbekiston turizm salohiyati Destination Karakalpakstan 2026 maydonida namoyish etildi