Siyosat
inqilobdan 37 yillik boshqaruvgacha (video)
Eronning zamonaviy tarixida eng ta’sirli va uzoq hukmronlik qilgan shaxslardan biri Ali Xomanaiy hisoblanadi. U 1989-yildan boshlab qariyb 40 yilga yaqin vaqt davomida mamlakatning eng yuqori rahbari bo‘lib keldi. Uning hokimiyatga kelishi, faoliyati va so‘nggi taqdiri haqida turli fikrlar mavjud. Biz sizga tekshirilgan va ishonchli ma’lumotlarni yetkazishga harakat qilamiz.
Avvalo, muhim bir jihatni aytish kerak. Ali Xomanaiy — Eron inqilobini boshlagan shaxs emas. Inqilob yetakchisi boshqa inson — Ruhulloh Humayniy bo‘lgan. (Biz bu haqida avvalgi videoda ma’lumot berganmiz) Humayniy 1979-yilda Erondagi monarxiyani ag‘darib, yangi — islomiy davlat tizimini yaratgan shaxs hisoblanadi. Ali Xomanaiy esa uning shogirdi va tarafdori sifatida siyosiy sahnaga chiqqan.
1979-yilgi Eron islom inqilobi mamlakat tarixida burilish nuqtasi bo‘ldi. Bu inqilobgacha Eronni shoh Muhammad Rizo Pahlaviy boshqargan. U G‘arb davlatlari, ayniqsa AQSh bilan yaqin munosabatda bo‘lgan. Lekin mamlakat ichida norozilik kuchayib, oxir-oqibat ommaviy qo‘zg‘olonlar natijasida uning rejimi ag‘darildi.
Ali Xomanaiy ana shu inqilobda ishtirok etgan. U shoh rejimiga qarshi chiqqan, bir necha bor qamalgan va ichki surgunda ham bo‘lgan. Lekin u inqilob rahbari emas, balki uni qo‘llab-quvvatlagan ishtirokchilardan biri edi.
Inqilobdan so‘ng Xomanaiy tezda siyosiy tizimda yuqori lavozimlarga ko‘tarildi. U parlamentda ishladi, diniy-siyosiy tashkilotlarda faol qatnashdi va 1981-yilda Eron prezidenti etib saylandi. U ikki muddat — 1989-yilgacha prezident bo‘lib ishladi. Bu davrda u davlat boshqaruvi tajribasini orttirdi va inqilob elitasining ishonchli vakillaridan biriga aylandi.
1989-yilda esa hal qiluvchi voqea yuz berdi. Ruhulloh Humayniy vafot etdi. Bu Eronda katta siyosiy bo‘shliqni yuzaga keltirdi. Chunki u nafaqat davlat rahbari, balki butun tizimning asoschisi edi.
Konstitutsiyaga ko‘ra, yangi oliy rahbarni Ekspertlar kengashi saylashi kerak edi. 1989-yil 4-iyunda ushbu kengash yig‘ilib, yangi rahbar masalasini muhokama qildi. Turli nomzodlar ko‘rib chiqildi, hatto jamoaviy rahbarlik g‘oyasi ham taklif qilindi. Ammo oxir-oqibat Ali Xomanaiy nomzodi ilgari surildi.
Bu jarayonda Hoshimiy Rafsanjoniy muhim rol o‘ynagan. U siyosiy jihatdan kuchli shaxs bo‘lib, Xomanaiyni qo‘llab-quvvatladi va uni munosib nomzod sifatida ko‘rsatdi. Shuningdek, u Humayniy tirik paytida Xomanaiyni ma’qullagani haqida gapirgan.
Shundan so‘ng ovoz berish bo‘lib o‘tdi va Ali Xomanaiy oliy rahbar etib saylandi. O‘shanda u 50 yoshda edi.
Biroq bu yerda katta muammo bor edi. Konstitutsiya talabiga ko‘ra, oliy rahbar eng yuqori diniy darajaga ega bo‘lishi kerak edi. Xomanaiy esa bunday darajaga ega emasdi. Shu sabab Konstitutsiyaga o‘zgartish kiritildi va talab yengillashtirildi. Endi diniy bilim va siyosiy tajriba yetarli deb hisoblandi. Bu esa uning rasman rahbar bo‘lishiga yo‘l ochdi.
Ko‘pchilik orasida “uni AQSh yoki Britaniya razvedkasi hokimiyatga olib kelgan” degan gaplar ham uchraydi. Lekin ishonchli tarixiy manbalar bunday fikrni tasdiqlamaydi. Aksincha, 1979-yildan keyin Eron va AQSh munosabatlari keskin yomonlashgan. Demak, Xomanaiyning hokimiyatga kelishi tashqi emas, ichki siyosiy jarayon bo‘lgan.
Shundan keyin Ali Xomanaiy uzoq yillar davomida Eronni boshqardi. U 1989-yildan 2026-yilgacha — taxminan 37 yil davomida oliy rahbar bo‘lib qoldi. Bu uni mamlakat tarixidagi eng uzoq hukmronlik qilgan rahbarlardan biriga aylantirdi.
Uning hokimiyati davrini shartli ravishda uch bosqichga bo‘lish mumkin. Birinchi bosqichda u tizimni barqarorlashtirish bilan shug‘ullandi. Inqilobdan keyingi davlatni mustahkamlash, iqtisodiy tiklanish va siyosiy barqarorlikni ta’minlash asosiy vazifa bo‘ldi.
Ikkinchi bosqichda u hokimiyatni yanada kuchaytirdi. Davlat tizimi markazlashdi, xavfsizlik organlari ta’siri ortdi va tashqi siyosatda G‘arbga qarshi qat’iy pozitsiya shakllandi.
Uchinchi bosqichda esa Eron xalqaro sanksiyalar, iqtisodiy bosim va ichki noroziliklar sharoitida yashadi. Shu bilan birga, mamlakat mintaqaviy siyosatda faol ishtirok etdi.
Eron siyosiy tizimida oliy rahbar eng yuqori shaxs hisoblanadi. Prezident ham unga bo‘ysunadi. Ali Xomanaiy armiya, xavfsizlik, tashqi siyosat va strategik qarorlarni to‘liq nazorat qildi.
2026-yilda Eron oliy rahbari Ali Xomanaiy 86 yoshida vafot etdi. U Isroil va AQShning birgalikdagi havo hujumlari oqibatida halok bo‘ldi. Xomanaiy 37 yil davomida mamlakatning Oliy rahbari lavozimida faoliyat yuritgan edi. Uning vafoti munosabati bilan Eron bo‘ylab 40 kunlik umummilliy motam e’lon qilindi.
Xulosa qilib aytganda, Ali Xomanaiyning hokimiyatga kelishi — inqilob, siyosiy kelishuv va ichki elita qarori natijasi bo‘lgan. U 37 yil davomida Eronni boshqarib, mamlakat tarixida chuqur iz qoldirgan shaxsga aylandi.
Bu tarixiy misol shuni ko‘rsatadiki, siyosatda ba’zan eng kuchli yoki eng mashhur emas, balki eng mos va barcha tomonlar qabul qila oladigan inson hokimiyatga keladi.
Bugun, 25-sentyabr kuni O‘zbekiston Prezidenti Shavkat Mirziyoyev Xitoy Xalqaro madaniy kommunikatsiya markazi raisi Long Yuysyan va Gonkongning «JDB Group» kompaniyasi asoschisi Chan Xuntoni qabul qildi. Bu haqda Prezident matbuot xizmati xabar berdi.
Qayd etilishicha, O‘zbekiston bilan Xitoy o‘rtasidagi barcha sharoitlarda har tomonlama strategik sheriklik munosabatlarini yanada chuqurlashtirish va madaniy-gumanitar aloqalarni mustahkamlash masalalari ko‘rib chiqildi.
Markaz O‘zbekistonning Xitoy bilan ko‘p qirrali hamkorligini mustahkamlashga katta hissa qo‘shib kelayotgani qayd etildi. Birgalikda infratuzilmani rivojlantirish, investitsiyalar va «yashil» sanoat sohalarida qator loyihalar amalga oshirildi.
«JDB Group» kompaniyasining O‘zbekistondagi faoliyatining ustuvor yo‘nalishlari sifatida zamonaviy shahar, transport va sanoat infratuzilmasini rivojlantirish hamda geologiya sohasi belgilandi.
Uchrashuv yakunida mazkur kompaniya ishtirokida amalga oshirilayotgan va yangi loyihalarni jadallashtirish yuzasidan kelishuvga erishildi.
Siyosat
Saida Mirziyoyeva Diyene Keyta bilan demografik barqarorlik va inson kapitali bo‘yicha hamkorlikni muhokama qildi
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva BMT Bosh kotibi o‘rinbosari, BMT Aholishunoslik jamg‘armasi (UNFPA) ijrochi direktori Diyene Keyta bilan uchrashdi.
Muloqotda demografik barqarorlik, inson kapitali va aholi farovonligini ta’minlash bo‘yicha hamkorlikni yanada rivojlantirish masalalari muhokama qilindi.
Saida Mirziyoyeva O‘zbekistonning asosiy kapitali yosh avlod ekanini ta’kidladi. U demografik salohiyatni kelgusida dividend manbaiga aylantirish uchun inson, ayniqsa, ayollar va bolalarning salomatligi, ta’limi hamda xavfsizligiga investitsiya kiritish zarurligini bildirdi.
Saida Mirziyoyeva o‘zining Telegram kanalida demografik prognozlash tizimini yo‘lga qo‘yilayotganini ma’lum qildi. Shuningdek, «Demografik dividend — 2050» strategiyasini ishlab chiqish rejalashtirilayotganini aytdi.
Tomonlar demografik barqarorlikni faqat aholi soni bilan bog‘liq masala sifatida emas, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash, bandlik, ijtimoiy himoya va oilalarni qo‘llab-quvvatlashni qamrab oladigan uzoq muddatli taraqqiyot masalasi sifatida ko‘rish zarurligini ta’kidladi.
Shuningdek, demografik ma’lumotlar va tahliliy prognozlar asosida qarorlar qabul qilish hamda inson kapitali va ijtimoiy xizmatlarga investitsiyalarni kuchaytirish bo‘yicha xalqaro hamkorlikni rivojlantirish masalalari muhokama qilindi.
Muloqotda aholining farovonligini oshirish va demografik jarayonlarni samarali boshqarishda ma’lumotlar hamda prognozlarning ahamiyatiga e’tibor qaratildi.
Prezident administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva Nyu-Yorkda «BlackRock» rahbariyati bilan uchrashdi.
Unda kompaniya prezidenti Robert Kapito, vitse-rais Tomas Donilon, «Global Infrastructure Partners» raisi va bosh ijrochi direktori Adebayo Ogunlesi, Moliyaviy va strategik investorlar guruhi global rahbari hamda kompaniyaning Yaqin Sharq mintaqasi bo‘yicha rahbari Charlz Hatami qatnashdi.
Muloqot davomida 2027-yilda Toshkent xalqaro moliya markazi faoliyatini yo‘lga qo‘yish masalasini muhokama qilindi. «BlackRock» ushbu Markaz konsepsiyasi va tuzilmasini ishlab chiqishda ko‘maklashmoqda.
AQSh ishbilarmon doiralari vakillari ishtirokidagi qo‘shma davra suhbatida O‘zbekiston hamda mintaqamizning yaqin o‘n yilliklarga mo‘ljallangan rivojlanish istiqbollari yuzasidan fikr almashildi.
O‘zbekiston yirik, samarali, sifatli sarmoyalar uchun yangi imkoniyatlar maydoniga aylanmoqda, dedi Saida Mirziyoyeva.
Mudofaa vaziriga ikki o‘rinbosar tayinlandi. Bu haqda vazirlik matbuot xizmati xabar berdi.
Jumladan, Prezidentning tegishli qaroriga muvofiq, polkovnik Zoidov Qahramonjon Obidjonovich O‘zbekiston mudofaa vazirining qurollanish va qurollantirish bo‘yicha o‘rinbosari lavozimiga tayinlandi.
Adliya polkovnigi Muratov Jahongir Dilshatovich vazirning komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat bo‘yicha o‘rinbosari lavozimiga tayinlandi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev Andijon viloyatiga tashrif buyuradi.
Ikki kunlik safar dasturidan hududning sanoat va investitsiya salohiyati, energetika, qishloq xo‘jaligi, transport, turizm va boshqa sohalardagi loyihalar bilan tanishish o‘rin olgan. Davlatimiz rahbari mahallalardagi bunyodkorlik ishlarini ham ko‘zdan kechiradi. Qator yangi quvvatlarni ishga tushirish va istiqbolli loyihalar qurilishini boshlash ko‘zda tutilgan.
Shuningdek, Andijon viloyatini yanada rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari muhokamasiga bag‘ishlangan yig‘ilish bo‘lib o‘tadi.
