Har yili dunyo bo‘ylab global yalpi ichki mahsulotning 2 foizidan 5 foizigacha bo‘lgan miqdorda pul yuviladi. Buni summaga chaqsak, real ko‘rsatkich 2,3 trln dollardan 5,8 trln dollargacha yetishi mumkin. Korrupsiya, firibgarlik, odam savdosi kabi jinoiy yo‘llar bilan to‘plangan “qora” pullar qanday qilib “oqartiriladi?” Nega Kayman orollari, Kipr va Britaniya Virjiniya orollari kabi ofshor hududlar dunyo boylarining sevimli manziliga aylangan?

Migel – Lotin Amerikasidagi keng tarmoqli narkokartel rahbari. U jinoyatchilik ortidan millionlab dollar pul to‘plagan.

Andrey esa – yuqori lavozimda ishlovchi amaldor, katta bir tashkilot rahbari. U qurib bitkazilgan uylarga litsenziya beradi. Millionlab dollar aktivlarga ega yirik kompaniyalar Andrey bilan hisoblashishga majbur – qoidasi shunaqa, yo‘qsa qurgan binosini hech kimga sota olmaydi. Uning chet davlatlarda qo‘sha-qo‘sha uy va villalari borligi haqida mish-mishlar yuradi.

Jyek – oxirgi yillarning eng muvaffaqiyatli tadbirkorlaridan biri. Kremniy vodiysidagi texnologik korporatsiyaning milliarder egasi.

Ta’riflaganimiz bu uch xil odamni bitta narsa birlashtirishi mumkin – noqonuniy topilgan daromadlar.

Migelda bankka qo‘yib bo‘lmaydigan bir necha qop pul bor. Andrey pora evaziga boylik to‘plagan, ularni yashirishi kerak. Jyek esa olingan foydasini soliq xizmatidan berkitish haqida o‘ylayapti.

BMTning Narkotiklar va jinoyatchilik bo‘yicha boshqarmasi hisob-kitoblariga ko‘ra, har yili dunyo bo‘ylab global yalpi ichki mahsulotning 2 foizidan 5 foizigacha bo‘lgan miqdorda pul yuviladi. Foizni raqamlar ko‘rinishiga keltiradigan bo‘lsak, real ko‘rsatkich 2,3 trln dollardan 5,8 trln dollargacha yetishi mumkin. Taqqoslash uchun, faqatgina ikkita davlat – AQSh va Xitoyning yalpi ichki mahsuloti 5,8 trln dollarda kattaroq.

Yana bir paradoks shundaki, global moliya tizimi orqali yuviladigan jinoiy daromadlarning atigi 0,2 foizi muzlatiladi va musodara qilinadi. Qolgan 99,8 foizi muvaffaqiyatli tarzda qonuniy iqtisodiyotga aralashtirib yuboriladi.

Xo‘sh, korrupsiya, firibgarlik, odam savdosi kabi jinoiy yo‘llar bilan olingan “qora” pullar qanday qilib “oqartiriladi?” Nega Kayman orollari, Kipr va Britaniya Virjiniya orollari kabi hududlar dunyo boylarining sevimli manziliga aylangan?

“Sodda iqtisodiyot” ruknida bu gal Al Kaponening kirxonalari va Gulnora Karimovadan tortib, Apple’ning “arvoh ofislari”gacha bo‘lgan murakkab sxemalarni oddiy tilda tushuntirib beramiz.

“Kir pullar”ni tozalash

Ko‘pchilik “pul yuvish” atamasining kelib chiqishini AQShda faoliyat olib borgan mafiya sardori Al Kapone nomi bilan bog‘laydi. U o‘tgan asrning 20-yillarida spirtli ichimliklar kontrabandasi, noqonuniy qimor o‘yinlari, fohishabozlik va reketdan bemisl boylik orttiradi. Turli xil manbalarda Al Kaponening yillik daromadi 100 mln dollardan oshgani aytiladi. Bu summa bugungi pul qiymatida taxminan 1,5 milliard dollarga teng.

U paytlarda Amerikada kir yuvish shoxobchalarida tushumlar naqd pulda amalga oshirilar va ularning hisobini yuritish imkonsiz bo‘lgan. Shu sababli Al Kapone boshliq jinoiy uyushma noqonuniy daromadlarni kirxonalarning qonuniy tushumi bilan aralashtirib yuborish maqsadida, ularni sotib oladi. Tarixchilar atamaning so‘zma-so‘z kelib chiqishini aynan shu voqea bilan bog‘laydi. Keyinchalik chikagolik mafiozni baribir qamashadi, ammo qotilliklar va reket uchun emas. Unga soliq to‘lashdan qochish ayblovi qo‘yiladi.

Zamonaviy pul yuvishning haqiqiy “otasi” Al Kaponening zamondoshi – “mafiya hisobchisi” nomi bilan tanilgan Meyyer Lanski hisoblanadi. U Kaponening xatolaridan kerakli xulosalar chiqaradi va pullarni AQSh tashqarisiga yashirish usullarini izlay boshlaydi. 1934 yilda Shveytsariya hukumati mijozlar haqidagi ma’lumotlarni oshkor qilish jinoyat ekanini nazarda tutuvchi “Bank siri to‘g‘risida”gi qonun qabul qiladi. Lanski bundan ustalik bilan foydalandi. U bankda “Meyyer Lanski” nomi ostida emas, balki faqat raqamlar, masalan, “mijoz 4567” ko‘rinishida hisobraqamlar ochadi. AQSh huquq-tartibot idoralari qancha urinmasin, banklar “Bizda bunday ismli mijoz yo‘q” deb javob beraveradi.

Lanski Shveytsariyada pulni yashirishni uddaladi, ammo bu mablag‘larni Amerikaga yana qaytarishi kerak, to‘g‘rimi? Chunki yerto‘lada turgan pul bilan bankda turgan harakatsiz pulning ko‘p ham farqi yo‘q. Natijada tarixdagi eng mashhur pul yuvish zanjiri o‘ylab topiladi.

Mafiya noqonuniy qimorxonalar, spirtli ichimliklar savdosi va reketdan millionlab dollar naqd pul yig‘gan edi. Tabiiyki, bu pullar davlat ro‘yxatidan o‘tmagan. Yig‘ilgan mablag‘ kurerlar orqali, chamadonlarda, yashirin marshrutlar bilan Shveytsariyadagi bank hisoblariga joylanadi. Ma’lum vaqtdan keyin Lanski AQShda to‘liq qonuniy va toza ishlovchi kompaniya ochadi. Masalan, mehmonxona, restoran yoki ko‘chmas mulk agentligi. Bunda Lanski tomoni Shveytsariyadagi bankka “Bizga biznes uchun kredit kerak” deya murojaat qiladi. Bank esa uning o‘ziga tegishli qora pullarini AQShdagi kompaniyasiga rasmiy kredit sifatida o‘tkazib beradi. Soliqchilar va FQB: “Bu mehmonxonani qurishga pulni qayerdan olding?” degan savol berishsa, xotirjamlik bilan obro‘li Shveytsariya bankining rasmiy kredit shartnomasi ko‘rsatiladi.

Albatta, har qanday qarzning foizi bo‘ladi. Lanski mehmonxonadan topgan daromadidan bankka “kredit foizi” to‘laydi. O‘sha paytdagi qonunchilikka ko‘ra, biznes xarajatlari, jumladan, kredit foizlari soliqqa tortilmagan. Natijada pul yana aylanib, ofshor hisobga qonuniy va soliqsiz tarzda yetib boradi. Shu tariqa, Amerikadagi qonunlar chetlab o‘tiladi va “kir pullar” qonuniy tarzda iqtisodiyotga yana qayta olib kiriladi. Moliyaviy sxema shu darajada mukammal ishlaydiki, 80 yil umr ko‘rgan Lanski faqatgina bir marta, atigi 2 oygina qamoq jazosini o‘tagan. FQB uni biror jiddiy firibgarlikda ayblay olmaydi.

“Pul yuvish” atamasining keng miqyosida siyosiy va iqtisodiy leksikonga kirib kelishi XX asrning 70-yillarida AQShni larzaga solgan Uotergeyt mojarosi bilan bog‘liq. Mamlakat prezidenti Richard Niksonning jamoasi saylov kampaniyasini moliyalashtirish uchun yig‘ilgan noqonuniy mablag‘lar izini yo‘qotishga harakat qiladi. Shu madsadda pullar Meksika banklari orqali yashirincha o‘tkaziladi. Jurnalistlar bu jarayonni fosh qilganda, mablag‘larning manbayini yashirish amaliyotini ta’riflash uchun “pul yuvish” atamasini qo‘llashadi. Keyinchalik bu termin ommaviylashib ketdi.

Pul yuvish sxemalari

Yuqorida “qaytarma kredit” sxemasi qanday ishlagani haqida to‘xtalib o‘tgandik. Agar Lanski noqonuniy pullarni yuvishda “velosiped” ixtiro qilgan deb olsak, bugungi kunga kelib “kir pullar”ni o‘zlashtirishning tagiga yetish juda murakkab bo‘lgan o‘nlab “Ferrari” va “Lamborghini” mexanizmlari paydo bo‘lgan, desak mubolag‘a qilmagan bo‘lamiz.

Yillar davomida banklarga qo‘yiladigan qonunchilik talablari qat’iylashtirildi, shu sabab bank hisoblari orqali pul aylantirishning o‘zi ko‘zlangan natijani bermay qo‘ydi. Kriptovalutalar, ofshor bank tizimlari, darknet va global moliya bozorlari paydo bo‘lishi bilan bunday sxemalar yanada murakkablashdi. Zamonaviy pul yuvish usullari bir-biridan sezilarli darajada farq qilsa-da, ularning aksariyati uchta asosiy bosqichdan iborat bo‘ladi.

Birinchi va eng xavfli bosqich – joylashtirish. Jinoyatchining qo‘lida bir necha qop naqd pul bor. Uni qonuniy moliya tizimiga olib kirish kerak. Buni e’tiborni tortmaydigan qilib amalga oshirish uchun pullar kam-kamdan turli odamlar orqali banklarga qo‘yiladi. Bu usul ulkan mablag‘ni majburiy hisobot chegarasidan past bo‘lgan ko‘plab kichik tranzaksiyalarga bo‘lib tashlashni anglatadi. Buning uchun “pul xachirlari” deb ataladigan odamlardan foydalaniladi. Vositachilarga uyidan turib yoki masofadan ishlash taklif qilinadi, ularning ishi hisobiga kelib tushgan mablag‘larni boshqa hisoblarga o‘tkazishdan iborat bo‘ladi. Yoki bo‘lmasa, mablag‘lar naqd pul ko‘p aylanadigan restoranlar, go‘zallik salonlari, avtomobil yuvish shoxobchalari, kiyim do‘konlari kabi kichik bizneslarga tushum sifatida kiritib yuboriladi.

Tasavvur qiling, yirik korrupsionerda 10 mln dollar naqd pul bor. U kimningdir nomiga bitta restoran ochadi yoki shunday restorani bor odam bilan kelishadi. Aslida restoranga kuniga 50 ta mijoz keladi, ammo qog‘ozda bu raqam 500 ta deb ko‘rsatiladi. Tushumdagi farq esa kir pullar bilan qoplab borilaveradi. Oy oxirida restoran qog‘ozda “juda katta daromad qildi” deb ko‘rsatiladi. Jinoyatchi daromaddan davlatga qonuniy soliq ham to‘laydi. Ertaga u qimmatbaho mashina yoki uy sotib olsa va kimdir pulni qayerdan olding, deb so‘rasa, “men buni restoranimdan topdim, mana hujjatlari, mana solig‘ini ham to‘laganman”, deb aytadi. Shu tariqa, qing‘irlik bilan topilgan 10 mln dollar oqartiriladi. Ya’ni, iflos pullar yuvib, tozalanadi.

Ikkinchi bosqich – izni yo‘qotish. Pul bankka yoki tizimga kirdi, lekin uning manbayi tezda tekshirila boshlanishi mumkin. Bunga yo‘l qo‘ymaslik uchun mablag‘ tinimsiz aylantiriladi Pul bir bankdan ikkinchisiga, u yerdan chet eldagi ofshor hududlar, masalan, Kipr yoki Kayman orollaridagi maxfiy hisobraqamlarga, so‘ngra qandaydir soxta qobiq kompaniyalarga o‘tkaziladi. Maqsad – pulning birlamchi manbayini topishni imkonsiz holatga keltirish. Shuningdek, bojxona hujjatlari va hisob-fakturalarni soxtalashtirish sxemasidan ham foydalaniladi. Masalan, eksport qilinadigan tovarlar narxini sun’iy oshirish yoki kamaytirish qonuniy to‘lov niqobi ostida millionlab dollarlarni yashirin ko‘chirishga imkon beradi. Ba’zi hollarda “arvoh yuklar”dan foydalaniladi, ya’ni yuk uchun hujjatlar rasmiylashtiriladi, pul o‘tkaziladi, lekin jismonan hech qanday tovar chegarani kesib o‘tmaydi.

Bugungi kundagi raqamli davrda kriptovalutalar ham pullar izini yo‘qotishda ideal vositaga aylandi. Ammo bunda ham nozik jihatlar bor. Masalan, Bitcoin garchi raqamli va yashirindek tuyulsa ham, aslida uning har bir harakati internetdagi ochiq daftar, ya’ni blokcheynda o‘zidan iz qoldiradi. Aynan shu izni uzib yuborish uchun jinoyatchilar “mikserlar” deb ataladigan dasturlardan foydalanishadi. Bunda yuzlab odamlarning pullari bitta katta “qozon”ga tashlanadi. Bu yerda kimdir jinoyatchi, kimdir shunchaki o‘z xaridini yashirmoqchi bo‘lgan oddiy odam. Dastur qozondagi barcha pullarni bir-biriga qo‘shib yuboradi, qismlarga bo‘ladi va yaxshilab aralashtirib tashlaydi. Natijada qaysi tanga kimga tegishli ekanini aniqlash imkonsiz holatga kelib qoladi. Keyin mikser har bir odamga o‘zi kiritgan pul miqdorini mutlaqo boshqa odamlarning tangalaridan yig‘ib, yangi hamyonlarga tarqatib beradi.

Agar dastlabki ikki bosqich muvaffaqiyatli yakunlansa, uchinchi bosqich – integratsiyaga imkoniyat paydo bo‘ladi. Chiqib ketgan pullar qonuniy tarzda mamlakatga yana qayta boshlashi mumkin. Jinoyatchi bu pullarga rasmiy ravishda yirik ko‘chmas mulk sotib olishi yoki zavod qurishi mumkin. Shu tariqa, jinoyatchi go‘yoki xalqqa foydasi tegayotgan “muvaffaqiyatli va boy investor”ga aylanadi. Bunda qaytarma kreditlar va soxta shartnomalardan foydalaniladi.

Ofshor hududlar

Ofshor – kompaniyalarni boshqa davlatlarda tashkil etish orqali mulk egaligini yashirish. Masalan, kimningdir Fransiyada mulki bor, biroq tashkiliy jihatdan unga boshqa davlatdagi kompaniya orqali egalik qiladi. Odatda bu usul bilan mulkning egasini aniqlash murakkablashadi, soliq to‘lashdan qochiladi. Masalan, korrupsioner amaldor Andrey ofshor hududda kompaniya ochmoqchi, bu ishni hattoki uning pasporti va shaxsiy ma’lumotlarisiz ham amalga oshirish mumkin. Hujjatlarda rahbar sifatida mahalliy fuqaro “Jon Smit” ko‘rsatiladi, yuz millionlab dollar pul aylanayotgan kompaniyaning asl egasi kimligini esa faqat mahalliy advokatlarning birigina bilishi mumkin. Agar biror davlatning prokuraturasi rasmiy xat yuborib: “Shu kompaniya kimga tegishli va uning hisobida qancha pul bor?” deb so‘rasa, odatda ofshor hududlar javob berishdan bosh tortadi. Bu tijorat va bank siri degan vaj bilan xaspo‘shlanadi. Ofshorda kompaniya ochish shunchalik oson va arzonki, bitta odam u yerda o‘nlab sun’iy kompaniyalar tashkil qilib, kir pullarni ular o‘rtasida tinimsiz aylantirishi mumkin. Bu kompaniyalarning na ofisi, na ishchisi bo‘ladi – ular faqat qog‘ozda mavjud.

Kayman orollari, Kipr, Britaniya Virjiniya orollari, Panama, Singapur – dunyodagi eng mashhur ofshor zonalar hisoblanadi. Bu davlatlar qonunchiligida kompaniyalarga o‘z egasi shaxsini ochiqlashga oid talablar qat’iy emas, korporativ soliqlar past yoki umuman yo‘q.

Masalan, Kayman orollarida korporativ soliq, daromad solig‘i yoki mulk solig‘i umuman undirilmaydi. Hukumat daromadining katta qismi import bojlari, litsenziya to‘lovlari, ish ruxsatnomalari hisobidan shakllanadi. Bu yerda 30 mingdan ortiq investitsiya fondlari ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lib, ular 16 trillion dollardan ortiq aktivlarni boshqaradi. Dunyodagi ofshor xedj-fondlarining qariyb 75 foizi aynan shu yerda joylashgan.

Yoki Britaniya Virjiniya orollarini olaylik. Dunyodagi eng ko‘p yashirin kompaniyalar aynan shu yerda ochiladi. Chunki tashkilotlarning haqiqiy egasini yashirish va kompaniyani juda tez rasmiylashtirish imkoniyati bor.

Kipr esa Yevropa Ittifoqiga a’zo davlat bo‘lgani uchun Rossiya, MDHning boshqa mamlakatlari va Yaqin Sharq biznesmenlari uchun juda qulay hudud. Soliqlar past, bank tizimi orqali pullarni Yevropa Ittifoqi bo‘ylab qonuniy aylantirish imkoniyati bor.

Umuman olganda, ofshor hududlarda birovning nomiga firma ochib, tashkilotning haqiqiy egasini osongina yashirish mumkin. Soliq stavkasi degan tushuncha ham yo‘q. Masalan, yiliga 100 million dollar sof foyda ko‘rgan kompaniya o‘z mamlakatida 12-20 foiz, ya’ni 15-20 million dollar soliq to‘lashi kerak bo‘lsa, ofshorda atigi 500 yoki 1000 dollar miqdorida yillik “litsenziya haqi” to‘laydi xolos. Foyda miqdori qancha bo‘lishidan qat’i nazar, to‘lov miqdori o‘zgarmaydi. Bundan tashqari, rivojlangan davlatlarda har bir kompaniya yil yakunida pulni qayerdan olgani va nimaga sarflagani haqida moliyaviy hisobot berishi kerak; ofshor hududlarda esa bunday talab yo‘q.

O‘z-o‘zidan savol paydo bo‘lishi mumkin: agar ofshorlar iqtisodiyotga katta zarar keltirayotgan bo‘lsa, nega xalqaro tashkilotlar yoki qudratli davlatlar bu “qora tuynuklar”ni butunlay yopib tashlamaydi? Buning o‘ziga xos sabablari bor.

Birinchidan, ofshorlardan faqat jinoyatchilar yoki korrupsionerlar foydalanmaydi. Dunyodagi eng yirik, qonuniy ishlayotgan megakorporatsiyalar ham soliqlarni kamaytirish uchun bunday hududlarga doimiy tarzda murojaat qilishadi. Aynan ularning kuchli lobbisi va qudrati bunday hududlarni doimiy ravishda siyosiy maydonda himoya qilib turadi. Ikkinchidan, Panama hujjatlari kabi global surishtiruvlar shuni ko‘rsatdiki, qaror qabul qiluvchi jahon elitasining o‘zi ham boyliklarini aynan shunday hududlarda saqlaydi. Tabiiyki, hech kim “xavfsiz hamyoniga” zarba beruvchi qonunlarni faol qo‘llab-quvvatlamaydi.

Mashhur pul yuvish keyslari

Pul yuvish bilan bog‘liq jinoyatlar haqida gap ketganda, Gulnora Karimova nomini tilga olmaslik imkonsiz. Butun dunyoga “korrupsiya malikasi” nomi bilan tanilgan O‘zbekiston birinchi prezidentining to‘ng‘ich qiziga uchta telekommunikatsiya kompaniyasidan 865 million dollar miqdorida pora olish va keyinchalik bu poralarni AQSh moliya tizimi orqali yuvish ayblovi qo‘yilgandi. Poralar ofshor kompaniyalarga “konsalting xizmatlari ko‘rsatish”, “ilmiy izlanishlar” yoki “mahalliy kompaniya aksiyalarini sotib olish” degan soxta shartnomalar asosida o‘tkazib berilgan. To‘plangan mablag‘larning bir qismi Buyuk Britaniya va Fransiyadan Dubay hamda Hongkonggacha cho‘zilgan hududlarda qimmatbaho ko‘chmas mulklarni sotib olish, shuningdek, zargarlik buyumlari xaridi uchun sarflanadi.

Shunga o‘xshash holat qo‘shni Qozog‘istonda ham yuz bergan. 2022 yilning boshidagi “Qonli yanvar” voqealaridan keyin mamlakatning birinchi prezidenti Nursulton Nazarboyevning jiyani Qayrat Sotiboldiga nisbatan ish ochildi. U “Qozoqtelekom” va Transport xizmati markazi kabi davlat kompaniyalaridan katta miqdordagi mablag‘larni o‘zlashtirgani ayon bo‘ldi. U buning uchun ofshor hududlarda ro‘yxatdan o‘tgan kompaniyalardan foydalangan. Xususan, “Qozoqtelekom”ning qariyb 29 foiz ulushini amalda o‘zi egalik qiladigan va Lyuksemburgda ro‘yxatdan o‘tgan Skyline Investment kompaniyasiga o‘tkazib oladi. Natijada millionlab dollar pullar bosqichma-bosqich mamlakatdan olib chiqib ketiladi. Qozoq amaldori bu pullarga BAA, Fransiya, Turkiya kabi mamlakatlarda ko‘chmas mulklar xarid qiladi. Bundan tashqari, uning pullariga 200 million dollardan ortiq qiymatdagi eksklyuziv zargarlik buyumlari sotib olingan. Sotiboldi pul yuvish keysi bo‘yicha uzoq muddatli qamoq jazosidan qutulib qolish maqsadida tergov organlari bilan kelishishga rozi bo‘lgan va u olib chiqib ketgan 1,5 mlrd dollardan ortiq pullar mamlakatga qaytarilgan.

Ulkan soliq yukini kamaytirish maqsadida global darajadagi eng katta kompaniyalar ham turli xil xiylalardan foydalanib keladi. Masalan, Apple 2004–2014-yillar davomida Yevropada milliardlab dollar foyda ko‘rgan bo‘lsa-da, deyarli soliq to‘lamagan. Bu – Irlandiya qonunlaridagi tuynuklardan foydalanib amalga oshirilgan. Parijda, Berlinda yoki Rimda iPhone sotib olinsa ham, shartnoma bo‘yicha pul to‘g‘ridan to‘g‘ri Irlandiyada ochilgan Apple Sales International nomli kompaniya hisobiga kelib tushgan, ya’ni hamma pul bir joyga jamlangan. Bu kompaniya esa qog‘ozda ikkiga bo‘lib qo‘yiladi. Birinchisi – Apple’ning Irlandiya filiali: binosi mavjud, bir necha xodim ishlaydigan tashkilot. Ikkinchisi – “arvoh” bosh ofis: na binosi, na xodimi bor fiktiv tuzilma. Faqatgina qog‘ozda mavjud bo‘lgan bu kompaniya Apple’ning Amerikadan tashqaridagi barcha intellektual mulk huquqlariga egalik qilgan.

Irlandiya qonunchiligiga ko‘ra, kompaniya mamlakatda ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsa-da, uning boshqaruvi chet eldan turib amalga oshirilsa, soliq rezidenti hisoblanmaydi. Apple menejerlari “arvoh” ofisni AQShdan turib boshqarishadi. Amerika qonunchiligiga ko‘ra, kompaniya mamlakat ichkarisidan boshqarilsa ham, agar tashkilot boshqa davlatda ro‘yxatdan o‘tgan bo‘lsa, u AQShda soliq to‘lashi shart emas. Shu tariqa, milliardlab pul aylanadigan ofis Irlandiya ko‘zida amerikalik, AQSh ko‘zida esa irlandiyalik bo‘lib qoladi. Ya’ni u soliq to‘lash nuqtayi nazaridan hech qaysi davlatga tegishli emas.

Bu sxemada Irlandiyadagi haqiqiy filial yillik hisobotlariga ko‘ra yuzlab milliard dollar foyda ko‘radi, lekin jami foydaning 99,9 foizini patent va logotipdan foydalangani uchun “arvoh ofisga” o‘tkazib beradi. Boshqacha ayganda, Irlandiyadagi filial 1 mlrd yevro foyda ko‘rgan bo‘lsa, shundan 999 mln 600 ming yevroni “patentdan foydalangani uchun” “arvoh” ofisga o‘tkazib yuboradi. Natijada soliqqa tortilishi mumkin bo‘lgan atigi 400 ming yevro qoladi. Irlandiyada rasmiy soliq stavkasi – 12,5 foiz va bu 400 ming yevrodan undiriladi. To‘langan soliqni dastlabki 1 mlrd yevro foydaga nisbatan hisoblasangiz, jami to‘langan soliq 0,005 foizni tashkil etadi.

Bu sxema keyinchalik juda katta mojaroga sabab bo‘ldi. Sud ishi qariyb 10 yil davom etdi va Apple’ga 13 mlrd dollar jarima yuklanishi bilan tugadi.

Shunga o‘xshash sxema Facebook tomonidan ham qo‘llangan. Kompaniya o‘zining AQSh, Yevropa va Yaponiyadagi ulkan daromadlarini avval Irlandiyadagi filialiga yig‘adi. Keyin barcha mablag‘ soliq yuki bo‘lmagan Kayman orollariga yo‘naltiriladi. Buni sezib qolgan AQSh Soliq boshqarmasi Facebook’ni sudga beradi. Ularning hisob-kitobiga ko‘ra, kompaniya dasturlari, patent va boshqa huquqlarini Irlandiyaga o‘tkazayotganda ataylab narxni juda arzon qilib ko‘rsatgan. Bu nayrang ortidan kompaniya 54 milliard dollar foydani yashirishda ayblanadi. Facebook davlatning qattiq bosimi va ulkan jarima xavfi ostida 2020 yil oxirida o‘zining Irlandiya–Kayman sxemasidan butunlay voz kechishga majbur bo‘ldi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, oxirgi yillarda dunyo bo‘ylab pul yuvish va noqonuniy daromadlarni legallashtirishga qarshi qonunchilik kuchaytirildi, talablar qattiqlashdi. Shunga qaramay, bu amaliyot hali ham global jinoyatchilikning muhim tarkibiy qismi bo‘lib qolyapti.

Source link

Hukumatning 2026-yil 24-iyundagi 324-son qarori bilan O‘zbekistondan tashqarida mahsulotlarga rasmiylashtirilgan ayrim ruxsat berish xususiyatiga ega va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar asosida vakolatli organlarning elektron tasdig‘ini olish tartibi tasdiqlandi.

Nizomga muvofiq, ariza beruvchi elektron tasdiqni olish uchun tegishli ruxsat berish xususiyatiga ega va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilgan holda bojxona organiga ariza taqdim etadi.

Arizada tranzit deklaratsiyasi raqami, tovarning nomi va TIF TN kodi, ishlab chiqaruvchining nomi, mahsulot ishlab chiqarilgan davlat, hujjat rekvizitlari hamda qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa ma’lumotlar ko‘rsatilishi lozim.

Bojxona organlari mahsulotlarni rasmiylashtirishda vakolatli organ axborot tizimi orqali yuborgan elektron qarorlarga asoslanadi.

Yangi nizom tovarlarni erkin muomalaga chiqarishda xorijda berilgan ayrim hujjatlarning haqiqiyligini elektron tarzda tasdiqlashning yagona tartibini belgilaydi.

Qaror tashqi savdo ishtirokchilari uchun davlat organlari o‘rtasidagi axborot almashinuvini tizimlashtirish, bojxona rasmiylashtiruvini yanada shaffof va tezkor tashkil etishga qaratilgan navbatdagi qadam sifatida baholanmoqda.

Source link

Moody’s xalqaro reyting agentligi O‘zbekistonning suveren kredit reytingini Ba3’dan Ba2 darajasiga oshirdi. O‘z navbatida reyting bo‘yicha kutilma  «ijobiy»dan «barqaror»ga o‘zgartirildi. Ba3 va Ba2 darajalari o‘rtasida qanday farq bor? Kredit reytinglarining yaxshilanishi O‘zbekistonga nima beradi?  

Foto: Emmanuel Dunand/AFP/Getty Images

Moody’s Ratings xalqaro reyting agentligi O‘zbekistonning suveren kredit reytingini Ba3 dan Ba2 darajasiga oshirdi. Reyting bo‘yicha kutilma esa  «ijobiy»dan «barqaror»ga o‘zgartirildi.

Qayd etilishicha, O‘zbekiston kredit profilining yaxshilanishi barqaror va tobora diversifikatsiyalashib borayotgan iqtisodiy o‘sish, budjet intizomining mustahkamlanishi va shartli majburiyatlarni boshqarishning yaxshilanishi bilan bog‘liq. Shuningdek, Moody’s korporativ boshqaruvni takomillashtirish, raqobatni kuchaytirish va iqtisodiyotda davlat rolini bosqichma-bosqich qisqartirish choralarini alohida ta’kidlab o‘tgan.

So‘nggi uch yilda mamlakatning real YaIM o‘rtacha 6,9 foizga o‘sganligi ham  reytingning qayta ko‘rib chiqilishiga asos bo‘lgan. Xalqaro ekspertlarga ko‘ra, O‘zbekiston iqtisodiyoti tashqi shoklar fonida o‘z barqarorligini saqlab qolgan. YaIM o‘sishi 2025 yilda 7,7 foizga yetgan bo‘lsa, 2026 yilning birinchi choragida 8,7 foizgacha tezlashdi. O‘sish bazasi oltin qazib olish va tog‘-kon sektori bilan bir qatorda xizmat ko‘rsatish, qayta ishlash sanoati hamda qurilish hisobiga kengayishda davom etadi. Shuningdek, o‘sishni investitsiyalar hamda pul o‘tkazmalari qo‘llab-quvvatlayapti.

Agentlik reytingning yanada oshishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan omillar sifatida islohotlarning barqaror davom ettirilishi, boshqaruv sifati va institutlar samaradorligining yaxshilanishi, davlat korxonalari va banklari bilan bog‘liq fiskal xatarlarning kamaytirilishi, shuningdek, xususiy sektor unumdorligi va investitsiyalari hisobiga iqtisodiy o‘sish bazasining kengaytirilishini sanab o‘tdi.

O‘z navbatida, islohotlar sezilarli darajada sekinlashsa yoki ortga qaytsa, budjet ko‘rsatkichlari yomonlashsa, davlat korxonalari, davlat banklari yoki DXSh loyihalarining shartli majburiyatlari yuzaga kelsa, shuningdek, tashqi buferlar zaiflashsa, reytingning pasayish bosimi vujudga kelishi mumkin.

Ba3 va Ba2 darajalari o‘rtasida qanday farq bor?

Moody’s reyting shkalasi yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xatarlarga qarab ikki katta guruhga bo‘linadi: investitsion daraja (xatar past, ishonchlilik yuqori) va spekulyativ daraja (ma’lum darajada risk saqlanib qolgan). Umuman olganda, Ba3 ham Ba2 ham spekulyativ guruhining yuqori qismiga kiradi ya’ni reyting hali ham investitsion darajadan past. Bu mamlakat o‘z qarzlarini to‘lash qobiliyatiga ega ekanligini, ammo global iqtisodiy tebranishlar yoki tashqi shoklarga nisbatan ta’sirchanligicha qolayotganini bildiradi. Harflar yonidagi raqamlar (1, 2, 3) guruh ichidagi pog‘onalarni bildiradi, bunda 1 — eng yaxshi, 3 — eng past ko‘rsatkich hisoblanadi. Demak, Ba2 reytingi Ba3’dan bir pog‘ona yuqori natija. Bu davlatning moliyaviy barqarorligi oshgani, budjet intizomi kuchaygani va kredit qobiliyati bo‘yicha xatarlar  kamayganini ko‘rsatadi.

Kredit reytinglarining yaxshilanishi O‘zbekistonga nima beradi?

Iyun oyining boshida Fitch xalqaro agentligi O‘zbekistonning uzoq muddatli suveren kredit reytingi bo‘yicha prognozini «barqaror»dan «ijobiy»ga o‘zgartirdi va reytingni «BB» darajasida tasdiqladi. O‘z-o‘zidan savol tug‘ilishi mumkin, bu kabi reyting ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi mamlakatga nima beradi?

Birinchidan, xalqaro moliya bozorlarida qarz olish yengillashadi. Yuqori reyting – investorlar va kreditorlar nazarida kamroq xavfni anglatadi. Demak, hukumat yoki o‘zbek korxonalari tashqi bozorlardan qarz olganda foiz stavkalari pasayishi mumkin, chunki investorlardan talab qilinadigan tavakkalchilik mukofoti kamayadi. Bu esa o‘z navbatida davlat uchun ham, xususiy sektor uchun ham moliyaviy xarajatlarni kamaytiradi. Masalan, hukumat yangi infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish yoki eski qarzlarni qayta moliyalashtirishda endi pastroq foizli qarz olishi mumkin – bu budjet mablag‘larini tejaydi yoki boshqa zarur sohalarga yo‘naltirishga imkon yaratadi. 

Ikkinchidan, reytingning oshishi xorijiy investorlar ishonchi ortishiga xizmat qiladi. Reyting agentliklarining ijobiy bahosi xalqaro biznes hamjamiyatiga O‘zbekiston iqtisodiyoti barqaror va ishonchli ekanligi haqida signal beradi. Natijada, mamlakatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar oqimi ko‘payishi mumkin. Yuqori reytingli davlatlar ko‘pincha ko‘proq investorlarni jalb qiladi, chunki xorijiy kompaniyalar bunday mamlakatlarda loyihalar boshlash yoki ishlab chiqarish quvvatlarini joylashtirishda o‘zlarini xotirjamroq his qiladi. O‘zbekistonga ko‘proq sarmoya kirsa, yangi korxonalar ochiladi, texnologiyalar kirib keladi va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratiladi. Bu bevosita aholi farovonligiga ijobiy ta’sir etadi.

Uchinchidan, bu o‘zgarishlar O‘zbekistonning xalqaro moliyaviy imijini yaxshilaydi. Yaxshi reyting – bu davlatning global maydondagi moliyaviy obro‘yini ko‘rsatuvchi indikator. Ko‘plab xalqaro moliya institutlari faqat ma’lum bir reytingdan yuqori bo‘lgan davlatlarning obligatsiyalariga yoki loyihalariga sarmoya kiritadi. Reyting ko‘tarilgani sari, O‘zbekiston bunday investitsion fondlar va institutlar uchun ham ko‘rib chiqilishi mumkin bo‘lgan davlatlar ro‘yxatiga kirib boradi. Bundan tashqari, Xalqaro valuta jamg‘armasi, Jahon banki kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik olib borishda ham mamlakatning reytingi muhim ahamiyatga ega. Yuqori reyting moliyaviy intizom va islohotlarning tan olinishi belgisi sifatida ko‘riladi.

Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, kredit reytingining oshishi oddiy o‘zbekistonliklar hayotida birdaniga sezilarli o‘zgarish yasamaydi, balki uzoq muddatli istiqbolda imkoniyatlar yaratadi. Masalan, reyting yaxshilangani bilan ertasi kuniyoq narxlar tushib ketmaydi yoki ish haqlari oshmaydi. Biroq bu baholar ortidagi moliyaviy barqarorlik iqtisodiyotga bosqichma-bosqich ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Davlat moliyasining mustahkamligi va investorlar ishonchining ortishi makroiqtisodiy barqarorlikni kuchaytiradi: inflatsiya bosimini pasaytirishga yordam beradi, milliy valutaning barqarorroq bo‘lishiga ko‘maklashadi va iqtisodiy inqirozlarga chidamlilikni oshiradi. Yakunda esa bu omillar aholi farovonligining oshishi uchun sharoit yaratadi.

Source link

Prezident Shavkat Mirziyoyev yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va sohada prokuror nazorati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari yuzasidan taqdimot bilan tanishdi.

Keyingi yillarda bu borada tizimli ishlar amalga oshirildi, xususan, yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish bo‘yicha maxsus va hududiy komissiyalar faoliyati yo‘lga qo‘yildi, soliq va bojxona organlarida xavf tahlili hamda segmentlash tizimlari joriy etilib, qonunchilikdagi yashirin aylanmalarga yo‘l ochayotgan bir qator “tuynuk”lar yopildi, qonunga itoatkor tadbirkorlarni rag‘batlantirish choralari esa kuchaytirildi.

Amalga oshirilgan choralar natijasida so‘nggi ikki yilda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi 35 foizdan 23 foizgacha kamaydi, budjetga qo‘shimcha 38 trillion so‘m undirildi, rasmiy band aholi soni 8,5 million nafardan oshdi, rasmiy o‘rtacha ish haqi esa 6,5 million so‘mga yaqinlashdi.

Shu bilan birga, yashirin iqtisodiyot ulushi hali ham yuqoriligicha qolmoqda. Statistik baholashlarga ko‘ra, joriy yilning birinchi choragida kuzatilmaydigan iqtisodiyot hajmi qishloq xo‘jaligida 81,1 trillion so‘mni, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida 24,5 trillion so‘mni, qurilishda 23,9 trillion so‘mni, sanoatda esa 6,7 trillion so‘mni tashkil qilmoqda.

Yashirin iqtisodiyot budjet daromadlarini kamaytirish bilan bir qatorda mamlakatdagi sog‘lom raqobat muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatish, norasmiy bandlik tufayli fuqarolarning ijtimoiy himoyalanganlik darajasini pasaytirish, aholi (iste’molchilar) hamda tadbirkorlik subyektlarining qonun bilan belgilangan kafolat va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlaridan to‘liq foydalana olmaslik kabi oqibatlarga olib keladi.

Mamlakatimizda 2030-yilgacha yashirin iqtisodiyot hajmini ikki barobar qisqartirish, rasmiy band aholi sonini 14 million nafarga, naqdsiz to‘lovlar ulushini 75 foizga yetkazish maqsad qilingan.

Davlatimiz rahbari tomonidan sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalangan holda sohalar va hududlar kesimida yashirin iqtisodiyot xavfi, ehtimoliy budjet yo‘qotishlari va qo‘shimcha daromad manbalarini aks ettiradigan yagona raqamli platformani yaratish, ushbu platforma yordamida xufiyona aylanmalarni keltirib chiqarayotgan omillarni aniqlash hamda bartaraf etish zarurligi bo‘yicha ko‘rsatmalar berilgan edi.

Taqdimotda aynan shu maqsadda Bosh prokuratura tomonidan yaratilgan va sinov tariqasida ishga tushirilgan “Yashirin iqtisodiyot xaritasi” platformasining imkoniyatlari haqida axborot berildi.

Platforma iqtisodiyotning 22 ta asosiy tarmog‘i, 85 ta soha, 14 ta ma’muriy hudud va 208 ta tuman-shahar kesimida yashirin aylanmalar xavfini aniqlash va mas’ullar tomonidan ularning bartaraf etilishini nazorat qilish orqali budjet daromadlarini oshirish hamda sog‘lom raqobatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.

Platformani ishlab chiqishda soliq, bojxona, moliya, iqtisodiyot, statistika, ekonometrika va ehtimollar nazariyasi yo‘nalishlari bo‘yicha bir qator malakali mutaxassislar jalb qilinib, yuzdan ortiq xavf mezonlari ishlab chiqilgan hamda ularga hudud va tarmoqlarning o‘ziga xos xususiyatlari, soliq rejimi, tovar aylanmasi, budjet uchun ahamiyati va boshqa omillarni inobatga olgan holda individual koeffitsiyentlar belgilangan.

Soha va hududlar kesimida yashirin iqtisodiyot xavfi va ehtimoliy budjet yo‘qotishlarini aniqlash maqsadida platformaga 16 ta mas’ul vazirlik va idoraning axborot tizimlari integratsiya qilingan va barcha ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash imkoniyati yaratilgan.

Platforma tahlillari asosida yashirin iqtisodiyot xavfi va ehtimoliy budjet yo‘qotishi miqdoridan kelib chiqib, soha va hududlar avtomatik tarzda “yashil”, “sariq” hamda “qizil” toifalarga ajratiladi.

Mazkur platforma orqali litsenziyasiz faoliyat yuritish, haqiqiy aylanma, ish o‘rinlari va mehnatga haq to‘lash jamg‘armasini yashirish, rentabellik va foydani kamaytirish kabi xavflar avtomatik aniqlanadi.

Taqdimotda platformaning imkoniyatlaridan foydalangan holda sohada prokuror nazoratini raqamlashtirish orqali uni yangi bosqichga olib chiqish taklif etildi.

Mazkur jarayonda yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishga mas’ul vazirlik va idoralarning kuch va vositalari platforma tahlillari asosida manzilli yo‘naltiriladi, ularni nazorat qilishda esa inson omili yanada kamaytiriladi. Yashirin iqtisodiyot xavfi yuqori bo‘lgan soha va hududlar avtomatik tarzda aniqlanadi, sabablar tahlil qilinadi, mas’ul idoralarga manzilli topshiriqlar beriladi, ijro nazorat qilinadi va natijalar baholab boriladi.

Agar tuman yoki shahar darajasida muammo hal etilmasa, masala viloyat bosqichiga, zarur hollarda respublika darajasiga olib chiqiladi. Tizim orqali muammoning ildiz sabablari aniqlanib, uni bartaraf etish, qonunchilikni takomillashtirish va budjet daromadlarini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.

Davlatimiz rahbari yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda asosiy e’tibor raqamlashtirish, ma’lumotlar almashinuvini kuchaytirish, inson omilini kamaytirish va nazoratni manzilli tashkil etishga qaratilishi zarurligini yana bir bor ta’kidladi.

Mas’ullarga 1-oktyabrga qadar 70 dan ortiq axborot tizimini platformaga integratsiya qilish, 1 yanvarga qadar barcha hududlar va sohalarni ushbu platforma bilan qamrab olib, to‘liq ishga tushirish topshirildi.

Shuningdek, barcha tadbirkorlik subyektlari uchun teng raqobat sharoitlarini yaratish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda mutasaddilarning mas’uliyatini oshirishda prokuror nazoratini kuchaytirish vazifasi qo‘yildi.

Source link

OTP Group muhim natijaga erishdi: guruh to‘rt yillik barqaror o‘sish ortidan ilk bor Forbes Global 2000 reytingida dunyoning TOP-400 yetakchi kompaniyalari safiga kirdi.

2026 yil 26 iyun, Budapesht (Vengriya) — Forbes Global 2000 har yili dunyoning eng yirik ommaviy kompaniyalari reytingini e’lon qiladi. Reyting to‘rtta asosiy moliyaviy ko‘rsatkich — tushum, foyda, aktivlar va bozor kapitallashuvi asosida shakllantiriladi. Barcha ko‘rsatkichlar teng darajada hisobga olinadi. Metodikaga ko‘ra, har biri bo‘yicha alohida 2000 talik ro‘yxat tuzilib, yakuniy o‘rin umumiy natijalar asosida aniqlanadi.

«OTP Group Forbes Global 2000 reytingida dunyoning eng kuchli 400 ta kompaniyasi safiga kirdi. Bu — Vengriyada bosh qarorgohga ega mintaqaviy bank guruhi sifatida xodimlarimiz, mijozlarimiz va hamkorlarimiz bilan birgalikda qo‘lga kiritilgan muhim yutuqdir. OTP Groupʼning izchil rivoji barqaror strategiyamiz hamda mijozlarga yo‘naltirilgan biznes modelimizning mustahkamligini yana bir bor tasdiqlaydi.

Bugun 11 mamlakatda faoliyat yuritayotgan qariyb 40 ming nafar xodimimiz 17,5 millionga yaqin mijozlarimiz hayotini yanada qulay va xavfsiz qilish yo‘lida har kuni xizmat qilmoqda hamda Markaziy va Sharqiy Yevropadagi yetakchi o‘rnimizni mustahkamlab bormoqda.

Barcha jamoamizga umumiy muvaffaqiyatimizga qo‘shgan hissasi uchun, mijozlarimizga esa bizga bildirib kelayotgan ishonchi uchun samimiy minnatdorlik bildiraman. Aynan mana shu ishonch barqaror o‘sishimizning asosidir», — dedi OTP Bank bosh direktori Peter Chani.

2026 yilda OTP Group Forbes baholaydigan barcha asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha dunyoning yetakchi TOP-1000 kompaniyalari safidan o‘rin oldi: foyda bo‘yicha — 360-o‘rin, aktivlar bo‘yicha — 313-o‘rin, daromad bo‘yicha — 993-o‘rin, bozor qiymati bo‘yicha — 658-o‘rin. Yakunda esa guruh umumiy reytingda 398-pog‘onani egalladi.

Bu natija ayniqsa e’tiborga molik, chunki atigi to‘rt yil avval OTP Group hatto dunyoning TOP-1000 kompaniyalari qatoridan ham joy olmagan edi. Shundan buyon guruh yil sayin o‘z pozitsiyasini izchil va sezilarli darajada mustahkamlab bormoqda.

OTP Group haqida

OTP Group Markaziy va Sharqiy Yevropa mintaqasidagi yetakchi va jadal o‘sib borayotgan bank guruhlaridan biri bo‘lib, yuqori daromadliligi, shuningdek, kapital va likvidlik bo‘yicha barqaror ko‘rsatkichlari bilan ajralib turadi. Bugungi kunda guruh Markaziy va Sharqiy Yevropa hamda Markaziy Osiyoning 11 mamlakatida faoliyat yuritib, qariyb 40 ming nafar xodimi orqali 17,5 millionga yaqin mijozga keng qamrovli moliyaviy xizmatlar ko‘rsatib kelmoqda.

OTP Group Markaziy va Sharqiy Yevropa bank sektorida kengayish va qo‘shib olish jarayonlarini faol amalga oshirayotgan yetakchi moliyaviy guruhlardan biri hisoblanadi. 2000 yillar boshidan buyon guruh 25 ta bankni muvaffaqiyatli qo‘shib olib, ularni o‘z tizimiga samarali moslashtirgan.

OTP Group bosh qarorgohi Vengriyada joylashgan bo‘lib, guruh ochiq va shaffof mulkchilik tuzilmasiga ega. Bank guruhi aksiyalari 1995 yildan buyon Budapesht fond birjasida erkin savdoga chiqarilib, investorlarga ochiq tarzda taklif etib kelinmoqda.

Sayt: Website

LinkedIn: We are proud to share that OTP Group has been ranked among the TOP 400 companies globally in the Forbes Global 2000 ranking.

Sayt: OTP Group, tarkibiga Ipoteka bank kiruvchi guruh, ilk bor dunyoning eng yirik 400 ta kompaniyasi qatoriga kirdi.

  Reklama huquqi asosida

Source link