Iqtisodiyot
AQSh logistikasini O‘zbekistonda turib «zabt etgan» Sarvarjon Narimonov hikoyasi
Insonning shaxsiyati u erishgan raqamlar bilan emas, balki qiyinchilik lahzalarida qabul qilgan qarorlari va o‘sha qarorlar ortidagi qadriyatlari bilan o‘lchanadi. Bugungi globallashgan dunyoda ko‘pchilik muvaffaqiyatni tasodif yoki omad deb bilsada, Sarvarjon Narimonovning hayot yo‘li buning aksini – tizimli mehnat, sovuqqon hisob-kitob va eng muhimi, cheksiz mas’uliyat tuyg‘usi qanday natija berishini isbotlaydi. 12 yoshida Toshkent bozorlarida paket tarqatish bilan tadbirkorlikka qadam qo‘ygan bolakaydan bugungi kunda AQSh logistika bozorida o‘z o‘rniga ega bo‘lgan “David Franklin LLC” asoschisigacha bo‘lgan masofa – bu shunchaki yillar ketma-ketligi emas, balki tinimsiz o‘zini qayta kashf etish jarayonidir.
Chorsu bozori va “Rejasiz shijoat” saboqlari
Sarvarjonning biznes olamidagi ilk qadamlari o‘n ikki yoshida, ko‘pchilik tengdoshlari mahalla ko‘chasida o‘yin bilan band bo‘lgan bir paytda, poytaxtning eng gavjum nuqtalaridan biri – Chorsu bozorida boshlangan. Uning strategiyasi sodda, ammo o‘sha davr uchun kutilmagan edi: O‘rikzor atrofidagi zavodlardan polietilen paketlarni ulgurji narxda sotib olib, bozordagi rastalarga tarqatish. U ertalab paketlarni tarqatib chiqardi, oradan ikki soat o‘tgach esa pullarini yig‘ib olardi. Bu jarayon unga nafaqat ilk katta pulini – o‘sha davr kursi bilan salkam 100 dollarga teng foydani keltirdi, balki hayotidagi eng katta psixologik to‘siqlardan birini yengishga yordam berdi. Bolaligida magazinga kirib, mahsulot narxini so‘rashga uyaladigan bolakay onasining “bor, so‘ra, uyalma” degan qat’iy o‘gitlari ostida haqiqiy savdo maydonida shakllandi. O‘shanda u ilk bor “rejasiz shijoat”ning achchiq sabog‘ini ham oldi. Tezroq foyda ko‘rish istagi xavf-xatarlarni (risk) ko‘rishga to‘sqinlik qilar edi. Ammo aynan o‘sha paytdagi xatolar uni bugun har bir qadamini aniq metrikalar va raqamlarga tayanib tashlaydigan sovuqqon strategga aylantirdi. Biznes bu shunchaki ishtiyoq emas, balki birinchi navbatda hisob-kitob ekanligini Sarvarjon aynan o‘sha Chorsu rastalari orasida tushunib yetgan edi.
Avstraliya va strategik tavakkal: Nega Toshkent?
Sarvarjonning bilimga bo‘lgan chanqoqligi uni Turin politexnika universiteti orqali Avstraliyaning nufuzli La Trobe universitetiga yetakladi. Sidney – barqarorlik, farovonlik va tinch hayot timsoli. Chet elda o‘qiyotgan ko‘plab o‘zbek yoshlari uchun Avstraliyada qolish va u yerdagi tayyor tizimning bir bo‘lagiga aylanish eng katta orzu hisoblanadi. Biroq, Sarvarjonning ichidagi «never-stop» mentaliteti uni qulaylik zonasida uzoq ushlab tura olmasdi. Uning oldida ikkita yo‘l bor edi: yo Sidneyning qulay ofislaridan birida tayyor pirogdan bir bo‘lak yeb umrguzaronlik qilish, yoki O‘zbekistonga qaytib, o‘z pirogini noldan tayyorlash. U ikkinchi yo‘lni – strategik tavakkalni tanladi. Uning uchun vatanga qaytish hissiy qaror emas, balki uzoqni ko‘zlagan strategik qadam edi. U o‘z yurtida yangi standartlarni yaratishni, minglab ish o‘rinlarini shakllantirishni va o‘zbek yoshlarining intellektual salohiyatini global bozorga eksport qilishni maqsad qildi. Avstraliya unga dunyoqarash bergan bo‘lsa, O‘zbekiston unga o‘z imperiyasini qurish uchun ulkan imkoniyatlar maydonini taqdim etdi. Bu tanlov bugungi kunda 130 dan ortiq yoshlarning taqdirini o‘zgartirgan katta ofisning poydevori bo‘lib xizmat qildi.
AQSh logistikasi: «Minute-to-Minute» formatidagi hayot
Toshkentga qaytgach, Sarvarjonning AQSh logistika sohasiga kirib kelishi uning fikrlash tizimida haqiqiy inqilob yasadi. Ilk ofisga qadam qo‘yganda, u yerdagi monitorlar, naushniklar va tinimsiz muloqot jarayonidan hayratda qoldi. U logistikaning eng nozik va murakkab bo‘g‘ini R «Safety» (xavfsizlik va hujjatlar bilan ishlash) bo‘limida ish boshladi. Bu yerda xatolikka o‘rin yo‘q: AQShning MC/DOT qoidalarini mukammal bilmaslik yoki bitta noto‘g‘ri bosilgan tugma kompaniyaga minglab dollar zarar keltirishi mumkin edi. Aynan shu muhit Sarvarjonni «Minute-to-Minute» formatida ishlashga o‘rgatdi. Amerikada bir daqiqa – bu shunchaki vaqt emas, balki katta mablag‘ va obro‘ deganidir. U yerda qarorlar «taxminan» emas, balki aniq ma’lumotlar (data-driven) asosida qabul qilinadi. Sarvarjon O‘zbekistondagi o‘z biznesiga aynan shu mindsetni olib kirdi. Hozirda uning kompaniyasida har bir xodim o‘z ishini soniyalar va aniq KPI metrikalari asosida bajaradi, bu esa kompaniyaning global raqobatbardoshligini ta’minlaydi.
David Franklin LLC va «Ishonch» eksporti
O‘z biznesini – “David Franklin LLC”ni tashkil etish jarayoni Sarvarjon uchun navbatdagi katta imtihon bo‘ldi. Amerika fuqarosi bo‘lmagan shaxs uchun u yerda korxona ochish, advokatlar bilan til topishish va eng muhimi, okean ortidagi mijozlarning ishonchini qozonish juda murakkab kechdi. Ko‘pchilik logistika yoki call-center biznesini shunchaki arzon outsourcing deb ko‘radi. Sarvarjon uchun esa bu – Ishonch va Madaniyat eksporti. Uning prinsiplariga ko‘ra, mijozga shunchaki xizmat sotilmaydi, balki uning muammosini mijozning o‘zidan yaxshiroq tushunish va unga yechim berish san’ati sotiladi. U o‘zbek yoshlarining ingliz tilidagi fonetikasini (aksentsiz gapirish qobiliyatini) va mehnatsevarligini kashf etdi. Bugungi kunda uning jamoasi Amerikadagi qurilish kompaniyalari va yirik flot egalarining “virtual davomi”ga aylangan. Xodimlarning oylik maoshlari 700 dollardan boshlanib, natijaga qarab 10,000 dollargacha borishi – bu Sarvarjon yaratgan tizimning naqadar samarali ekanligidan dalolat beradi. U yoshlarga faqat pul topishni emas, balki Amerika ish madaniyatini va yuqori mas’uliyatni o‘rgatmoqda.
Radikal mas’uliyat: Aybdor emas, yechim qidirish falsafasi
Sarvarjon Narimonovning hayotidagi eng asosiy ichki prinsip – bu Radikal Mas’uliyatdir. Uning fikricha, qiyinchilik tug‘ilganda ko‘pchilik instinktiv ravishda aybdor qidirishga tushadi, ammo haqiqiy yetakchi yechim izlaydi. Logistikada kutilmagan fors-major holatlar ko‘p bo‘ladi: yuk kechikishi, haydovchining muammolari yoki qonuniy to‘siqlar. Bunday vaziyatda Sarvarjon hech qachon “bu bizga bog‘liq emas edi” degan bahonaga tayanmaydi. Uning qoidasi qat’iy: “Agar yechim bo‘lsa – uni topish shart, agar u yo‘q bo‘lsa – uni noldan yaratish shart”. Aynan shu qat’iyat uni har qanday bosim ostida ham olg‘a harakatlantiradi. U o‘zining «never-stop» mentalitetini ko‘r-ko‘rona harakat qilish deb emas, balki samaradorlikka asoslangan intilish deb biladi. Agar strategiya ish bermasa, u “devorni urishda” davom etmaydi. To‘xtaydi, tahlil qiladi va yangi eshikni qidiradi. U uchun to‘xtash – bu mag‘lubiyat emas, balki yo‘nalishni to‘g‘ri sozlab olish uchun berilgan imkoniyatdir.
Jamoa qurish va Ownership: 3 ta oltin sifat
Noldan jamoa qurishda Sarvarjonning o‘ziga xos filtri mavjud. U nomzodlarning faqatgina texnik bilimlariga emas, balki insoniy sifatlariga va qadriyatlariga ko‘proq e’tibor qaratadi. Birinchisi – Egalik hissi (Ownership). Xodim o‘z ishini «birovniki» deb emas, balki o‘zining shaxsiy loyihasidek qabul qilishi kerak. Ikkinchisi – Adaptivlik. Dunyo va biznes qoidalari tez o‘zgarmoqda, shuning uchun o‘zgarishlardan qo‘rqmaslik va yangi sharoitga tez moslashish hayot-mamot masalasidir. Uchinchisi – Shaffoflik. Sarvarjon uchun xatoni yashirishdan ko‘ra, uni ochiq tan olib, birgalikda yechim izlash muhimroq. Xatoni yashirmaydigan jamoa har qanday inqirozdan (bo‘rondan) eson-omon o‘ta oladi. U o‘z xodimlariga nafaqat rahbar, balki ularning salohiyatini ochib beruvchi murabbiy sifatida munosabatda bo‘ladi. Kompaniyada 17 yoshdan 30 yoshgacha bo‘lgan yoshlarning shunchalik yuqori natija ko‘rsatishi – bu Sarvarjon tanlagan jamoa qurish falsafasining natijasidir.
Yoshlar uchun «Zina» darsi va muvaffaqiyat illyuziyasi
Bugungi kun yoshlari orasida muvaffaqiyatga tezroq, go‘yoki «lift» orqali erishish illyuziyasi juda kuchli. Ijtimoiy tarmoqlardagi “oson muvaffaqiyat” hikoyalari ko‘pchilikni chalg‘itmoqda. Sarvarjon bu masalada juda qat’iy: muvaffaqiyat – bu lift emas, bu har bir bosqichida o‘nlab «yo‘q» degan javoblarni eshitishni talab qiladigan murakkab zinadir. Agar kimdir hamma narsani noldan boshlamoqchi bo‘lsa, u birinchi navbatda o‘zining bardoshini tekshirib ko‘rishi kerak. Uning fikricha, bardosh – bu hatto eng yuqori iste’doddan ham muhimroq fazilatdir. Yiqilganda qayta turish, rad javobini eshitganda g‘azablanmasdan xulosa chiqarish qobiliyati haqiqiy tadbirkorni havaskordan ajratib turadi. O‘zbek yoshlariga qarata u shuni aytadiki: “Miyangizni sal filtr qilib oling, qayoqqa qarab ketayotganingizni aniqlang va harakatni to‘xtatmang”. O‘zbek yigitlaridek mehnatkash va kuchi ko‘p bolalar hech qayerda yo‘qligiga u 100 foiz ishonadi.
Qadriyatlar iyerarxiyasi: Nega pul oxirgi o‘rinda?
Suhbat davomida Sarvarjon o‘zining ichki qadriyatlar iyerarxiyasini ochiqladi: Erkinlik, Ta’sir va Pul. Bu ketma-ketlik uning dunyoqarashini to‘liq ochib beradi. Erkinlik unga yangi g‘oyalar yaratish va hech kimga bog‘liq bo‘lmagan holda qaror qabul qilish imkonini beradi. Ta’sir (Impact) – bu yaratilgan g‘oyani odamlar hayotiga tatbiq qilish, yangi ish o‘rinlari ochish va jamiyatga foyda keltirish demakdir. Pul esa – bu qilayotgan ishingizning sifati va ko‘lamini ko‘rsatib turuvchi o‘lchov, ya’ni natijadir. Sarvarjon uchun pul hech qachon maqsad bo‘lmagan, u har doim vosita bo‘lib kelgan. U o‘z boyligini cho‘ntagidagi raqamlar bilan emas, balki qancha insonning hayotini ijobiy tomonga o‘zgartira olgani va qancha yangi tizim yaratgani bilan o‘lchaydi. Aynan shu yondashuv uni ko‘plab “daromad ketidan quvuvchi” tadbirkorlardan ajratib turadi.
90 kunlik “Inqiroz rejasi” va aqlning kuchi
Sarvarjonning o‘ziga bo‘lgan ishonchi uning gipotetik inqirozga bergan javobida yaqqol ko‘rinadi. Agar u bugun barcha resurslari, pullari va kontaktlaridan mahrum bo‘lsa, nima qiladi? Uning 90 kunlik rejasi aniq: dastlabki 30 kunni muammo qidirishga (bozor tahliliga) sarflaydi. Keyingi 30 kunda netvorking orqali shu muammoga yechim taklif qiladi va hamkorlar topadi. Oxirgi 30 kunda esa birinchi sotuvni amalga oshirib, tizimni qayta ishga tushiradi. Bu uning eng katta aktivi cho‘ntagidagi pul emas, balki miyasidagi tajriba va odamlar bilan aloqa o‘rnatish qobiliyati ekanligini ko‘rsatadi. Resurslar yo‘qolishi mumkin, ammo kishi o‘z ustida ishlash orqali orttirgan bilim va “Radikal Mas’uliyat” hissi hech qachon uni tark etmaydi. Bu ishonch – har qanday sharoitda ham noldan qad ko‘tarishning asosiy siri hisoblanadi.
Otasining e’tirofi: Eng yuksak mukofot
Barcha biznes yutuqlari, Avstraliya diplomi va erishilgan moliyaviy muvaffaqiyatlar orasida Sarvarjon uchun eng qadrli bir lahza bor. Bu yaqinda otasi bilan bo‘lgan samimiy suhbat. Otasining: “O‘g‘lim, senga ishonaman. Mustaqil yigit bo‘lding, buyog‘iga o‘zing bosgin”, degan so‘zlari u uchun barcha mukofotlardan ustun turdi. 12 yoshida paket sotish bilan boshlangan, Sidneydagi qiyinchiliklar va logistika sohasidagi og‘ir kunlar bilan davom etgan yo‘lning eng oliy cho‘qqisi aynan shu e’tirof edi. Bu nafaqat muvaffaqiyatli tadbirkorga, balki o‘z mas’uliyatini to‘liq anglagan va o‘z yo‘lini o‘zi chizgan farzandga berilgan eng yuksak bahodir.
To‘xtash – bu yo‘nalishni sozlashdir
Sarvarjon Narimonovning hikoyasi – bu o‘zgarishlardan qo‘rqmaslik, har qanday sharoitda ham yechim topish va o‘z vataningda turib dunyo bozorini zabt etish mumkinligining jonli isbotidir. U bizga shuni o‘rgatdiki, muvaffaqiyat – bu manzillar ketma-ketligi emas, balki har bir qadamdagi halollik, matonat va radikal mas’uliyatdir. Uning «Never-stop» mentaliteti – bu shunchaki shior emas, balki har bir soniyani mazmunli o‘tkazish va doimiy o‘sishga bo‘lgan ichki ehtiyojdir. Bugun u o‘z jamoasi bilan nafaqat logistika sohasida, balki o‘zbek yoshlarining yangi avlodini shakllantirishda ham o‘rnak bo‘lmoqda. Zero, Sarvarjon aytganidek, agar sizda maqsad aniq bo‘lsa, buyog‘iga faqat harakat va sabr kerak – qolgani esa natija sifatida o‘z-o‘zidan kelaveradi.
Asror MIRZO tayyorladi
Nega ko‘p tadbirkorlar QQS to‘lovchisi bo‘lib qolishdan shunchalik qo‘rqadi? Markirovka bo‘yicha talablar biznesda bunchalik katta e’tiroz uyg‘otayotganiga sabab nima? Soliq qonunchiligi va amaliyoti qanday qilib biznesni bo‘laklarga bo‘lishga rag‘bat yaratyapti? Shu kabi savollarga Kun.uz studiyasidagi suhbatda soliq maslahatchilari Murod Muhammadjonov va Nodirbek Xo‘jabekov javob berdi.
Soliq qo‘mitasi raisi Farrux Po‘latov umumiy ovqatlanish sohasida ayrim tadbirkorlar QQS to‘lamaslik uchun mijozlarga yakka tartibdagi tadbirkor sifatida chek berayotganini aytdi.
“Buni ko‘rib-bilib turibmiz. Ertaga tekshirish borsa, xafa bo‘lasizlar. Iltimos, qonuniy ishlanglar”, dedi u 21 aprel kuni tadbirkorlar bilan ochiq muloqotda.
Kun.uz studiyasidagi suhbatda soliq maslahatchilari tadbirkorlarni QQSdan qochishga undayotgan omillar haqida so‘z yuritdi.
Murod Muhammadjonov: “Faqat jazoning o‘zi yechim bo‘lolmaydi”
— Jarima solish bilan natijaga erishib bo‘lmaydi. Ya’ni soliq to‘lash uchun tadbirkorlarga qulay zona yaratilmasa, jarima bilan qo‘rqitib, faqatgina yo korrupsiyani rivojlantirib yuborish mumkin, yoki tadbirkorlikni odamlar uchun diskomfort bir zonaga aylantirib qo‘yiladi. Ya’ni tadbirkorlik qilish qiyin joyga aylanib qolishi mumkin xolos. Shuning uchun, menimcha, “Qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tmaslik sabablari nima?” degan savol bizni ko‘proq qiziqtirishi kerak.
Juda ko‘p holatlarda tovarlar naqd oldi-berdi qilinishi, kirim qilish imkoniyati yo‘qligi, QQSda ishlash tadbirkorlarga diskomfort bo‘layotgani asosiy sabablardan deb bilaman.
Hamma uchun emas, muayyan qatlamdagi tadbirkorlar borki, ularda QQSga o‘tish imkoniyati yo‘q. Oddiy aytganda, QQS va foyda solig‘i to‘lash sharoitida ularning biznesi yashab qololmaydi, tirikchiligi o‘tmaydi. Aylanmadan 4 foiz soliq to‘lab kelgan tadbirkor uchun soliq yuki birdaniga karrasiga oshib ketadi (12 foiz QQS + 15-20 foiz foyda solig‘i). Shuning uchun 1 milliardlik chegaraga yaqinlashganda, biznesni bo‘lib tashlashga majbur bo‘lyapti.
Faqatgina jarima degan narsa bilan qo‘rqitilsa, kimlardir QQSga o‘ta oladi, kimlardir o‘ta olmaydi. O‘ta olmaganlar yechim sifatida korrupsiyaga murojaat qiladi. Ko‘p holatlarda aylanmadan qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tmaslik uchun tushumni kamaytirib ko‘rsatish kerak bo‘ladi. Kamaytirib ko‘rsatish esa, tabiiyki, kassaga urmaslikka, tushumni yashirishga olib keladi. Tushumni yashirish holatlari bu tekshiruvlarda aniqlanadi va jarima qo‘llanadi. Ya’ni agar yirik soliq to‘lovchisi, ya’ni qo‘shilgan qiymat solig‘i to‘lovchisi bo‘lib o‘tmasang, jazolayman, lekin o‘tsang ko‘proq soliq to‘laysan – oldiga yursang ham, orqaga yursang ham jazolayman, degani bu. Hamma joy jazo mexanizmi bo‘lib qolyapti.
Bu yerda aynan nima uchun biznesni bo‘lib ishlashyapti, degan savol muhim. Haqiqatda qorabozor yo‘q emas, bor va ko‘p tovarlarni kirim qilish imkoniyati yo‘q. Odamlar haligacha qonuniy ishlash formatlariga to‘liq moslashmagan va qonuniy ishlash qanaqa deganda umuman “perechisleniye”ga sotib olish kerakligini bilmaydi. “Perechisleniye”ga sotib olaman deydigan bo‘lsa, qimmatroqqa aylanadi va hokazo. Har bir holatda raqobat hisobiga ham maksimal darajada aylanmadan olinadigan soliqda qolishga harakat qilaveradi. Menimcha, bu narsaga jazodan ko‘ra yechimini topish kerak. Jazo bu yechim emas, jazo bu – chora.
Agar hamma QQSga o‘tsin deydigan bo‘lsa, unda aylanmadan olinadigan soliqni to‘xtatish kerak. Aylanmadan olinadigan soliqqa sharoit yaratildimi, demak unda ishlay oladigan odamlar kategoriyasi bor. O‘zi biznesning shunaqa doirasi borki, o‘sha aylanmadan olinadigan soliqqa moslashgan. O‘sha 4 foizlik soliqda qolib yashashga ko‘nikkan. Qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tsa, yashab qola olmaydi.
Keyingi holat bor: bir nechta savdo nuqtalarini qilib, brend darajasi yoki tizimli rivojlanishga qarab ketganlar bor. Ya’ni keyingi bosqichga o‘tgan, o‘z mijozlariga, obro‘siga ega bo‘lgan va keyingi bosqichga o‘tgan kategoriya haqida gapiryapman. Ularning bir nechta savdo nuqtalari bo‘lgani uchun biznesni bo‘lishdan ko‘ra, “100 so‘m emas, 50 so‘m qolsa ham, endi qonuniy o‘tganim yaxshi”, deb hisoblaydi. Lekin u darajaga bora olmaydiganlar-chi?
Qo‘shningiz aylanmadan olinadigan soliqda bitta porsiya ovqatni 30 ming so‘mga sotayotgan bo‘lsa, xuddi shu porsiya ovqatni siz 36 ming so‘m deydigan bo‘lsangiz, bo‘ldi, sizning biznesingiz to‘xtadi. O‘sha narsaga bormaslik uchun, tabiiyki, kichik korxonalar aylanmadan olinadigan soliqda qolishga maksimal darajada harakat qiladi. Shuning uchun biznesni bo‘lmasin deydigan bo‘lsak, unda QQSga o‘tish mezonini oshirib beraylik, 1 milliardni 5 milliard qilib beraylik. Chunki 1 milliardlik chegara hozirgi kunda bir tirikchilikdek narsa-da, bu biznes darajasida baholab bo‘ladigan summa emas.
Endi jarimalar masalasiga keladigan bo‘lsak, QQSga o‘tgandan keyin u davlat soliq boshqarmalari nazoratiga o‘tadi va u yerda aylanmadan olinadigan soliqlardan ko‘ra QQS to‘lovchiga nisbatan tekshiruvlar, uning nazorat tartiblari juda ko‘p. Sen uni kalkulyatsiyasini qilding-qilmadingdan boshlab, QQS bilan olding, kontragenting obnalchi ekan va hokazo – tekshiruv va nazorat juda ham ko‘p.
Hozirgi kunda obnalchi bo‘lishi ham shart emas, umuman kontragentni boshqa sabablar bilan QQS guvohnomasi nofaol holatga keltirib qo‘yadigan bo‘lsa, farqi yo‘q, shunchaki sizni boshqa bir tovaringiz uchun QQS guvohnomangiz nofaol bo‘lib qoladigan bo‘lsa, hamma kontragentingizdan sizni to‘lab qo‘ygan QQSingizni ham undiryapti.
Birinchidan, biznesga QQSda ishlashda soliq yuki 300 foizgacha oshadi. Ikkinchidan, endi nafaqat o‘zi uchun, birov uchun ham javob berishi kerak, yetmaganiga jarimasini ham to‘lash kerak va jinoyatchiga ham aylanib ketishi kerak.
Nodirbek Xo‘jabekov: “AOS o‘rniga, “zachet” imkoniyatisiz 6 foizlik QQS joriy etilishi kerak”
— Ko‘p yillardan beri tadbirkorlar aynan shu 1 milliardlik pog‘onani 3 milliardga yo 5 milliardga ko‘tarib beringlar degan so‘rovga, “1 mlrd so‘mlik pog‘ona qo‘yilganda uni keyinchalik ko‘tarish maqsad qilinmagan”, degan javobni olishadi. Bundan maqsad – tezroq hammani aylanmadan olinadigan soliq to‘lovchisidan QQS to‘lovchisiga o‘tkazib yuborish bo‘lgan. Shu sababdan bu 1 milliardlik pog‘ona o‘zgarmaydi deb, doimiy ravishda aytib kelinadi.
O‘tgan yilgi majlisda men o‘zim shunaqa taklif bergan edim: agar 1 milliardlik pog‘ona o‘zgartirilmasa, hammani birato‘la qo‘shilgan qiymat solig‘iga o‘tkazish maqsad bo‘ladigan bo‘lsa, unda kelinglar, QQSni 6 foiz deylik va hamma o‘sha 6 foizlik QQSga o‘tsin. Ya’ni nomi qo‘shilgan qiymat solig‘i bo‘lsin, imtiyozli 6 foiz stavka qo‘llansin va 6 foizlik imtiyozli stavkani qo‘llaydiganlarda kiruvchi qo‘shilgan qiymat solig‘ini “zachet”ga olish imkoni bo‘lmasin. Bu o‘sha aylanmadan olinadigan 4 foiz bilan qo‘shilgan qiymat solig‘i 6 foiz o‘rtasida deyarli o‘zgarish yo‘q. Bu – soliq to‘lovchilarga ko‘nikma hosil qiladi, QQSga o‘tdim degan tushuncha bo‘ladi.
Ya’ni tadbirkorga bugungi to‘lab turgan solig‘i qulay bo‘ladigan bo‘lsa, unga birdaniga sezilarli farq bo‘lgan boshqa soliq turini belgilab berib hammani shunga o‘tishga majburlasak, tadbirkor osonroq yo‘lini qidirishni boshlaydi. Agar soliq to‘lash soliq to‘lovchiga qiyinlik qilsa, u, albatta, kamaytirib to‘lash yo‘llarini qidirishni boshlaydi
4 foizlik aylanmadan soliq o‘rniga 6 foizlik QQSga o‘tsak, o‘z-o‘zidan 1 milliardlik pog‘ona unutiladi. 10 milliard bo‘lsa ham, 100 milliard bo‘lsa ham o‘sha imtiyozli stavkada 6 foiz to‘layveradi. Uni hisobga olish imkoni bo‘lmaydi, lekin men 6 foiz stavkadan kimgadir realizatsiya qiladigan bo‘lsam, mendan xarid qilib olgan o‘sha 6 foizlik QQSning o‘zini hisobga olaveradi. Uyog‘i zanjir uzilmasdan ketaveradi. Sababi, menga kelib tushgan pul yoki men realizatsiya qilgan yoki chekimda ko‘rsatilgan summaning 6 foizini budjetga to‘lab yuboraman, bo‘ldi. Misol uchun menda 94 foiz qoladi, uni hech kim hisob-kitob qilmaydi.
Hozirgi holatda qanaqa? Men QQS to‘laganimda budjetga to‘lamayman-da, men xarid qilayotganda kontragentga to‘lab beraman. Endi men kontragentim u QQSni budjetga to‘lab beradimi-yo‘qmi, men nazorat qilishim kerak.
Bundan tashqari, QQSdan tashqari o‘sha sotib olgan xarajatimning endi foyda solig‘i bor. Bizda foyda solig‘ini hisoblaganda tushum bilan xarajat o‘rtasidagi farq – foyda solig‘i bazasini tashkil etadi. Men o‘sha qilgan xarajatim iqtisodiy oqlanganmi-yo‘qligini ham o‘zim nazorat qilishim kerak. Ya’ni ertaga foyda solig‘ini to‘layotganda hisobotda ko‘rsatgan xarajatimni iqtisodiy tarafdan oqlanganini isbotlab berishim kerak. Bu bir qator noqulayliklarni yuzaga keltiradi.
To‘liq suhbatni Kun.uz’ning YouTube kanalida tomosha qilishingiz mumkin.
Namangan viloyatida to‘qimachilik va tikuv-trikotaj sohasi tadbirkorlariga berilgan imtiyozlarning qo‘llanilishi yuzasidan Biznes-ombudsman devoni tomonidan o‘rganish o‘tkazildi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 10-yanvardagi PF-2-sonli Farmoniga muvofiq, to‘qimachilik va tikuv-trikotaj yo‘nalishida faoliyat yurituvchi tadbirkorlar uchun elektr energiyasi iste’moli bo‘yicha bir oylik oldindan to‘lov talabi bekor qilinganligi va bu tartib qo‘llanilishi Namangan viloyati misolida tahlil qilinganda 140 ta korxonaga nisbatan mazkur imtiyoz qo‘llanilmasdan, ulardan elektr energiyasi uchun oldindan to‘lov undirib kelinganligini ko‘rsatdi.
Ko‘rilgan choralar natijasida 140 ta tadbirkorlik sub’yektiga nisbatan imtiyoz qo‘llanilishi ta’minlandi. Oldindan to‘lov undirish amaliyoti to‘liq to‘xtatildi.
Shu bilan birga, to‘qimachilik va tikuv-trikotaj yo‘nalishida faoliyat yurituvchi tadbirkorlar sub’yektlariga qonunchilik hujjatlari bilan belgilangan imtiyozlarni qo‘llamagan 5 nafar mansabdor shaxs Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi Kodeksning 241-6-moddasiga asosan ma’muriy javobgarlikka tortildi.
2026-yilning yanvar–mart oylarida O‘zbekistonning tashqi savdo aylanmasi 18 mlrd AQSh dollariga yetdi. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 471 mln dollarga yoki 2,7 foizga ko‘pdir.
Milliy statistika qo‘mitasiga ko‘ra, eksport hajmi 5,8 mlrd dollarga tushib, 29,3 foizga qisqargan. Import esa aksincha, 12,2 mlrd dollarga yetib, 30,8 foizga oshgan. Natijada tashqi savdo balansi 6,4 mlrd dollar manfiy saldo bilan shakllangan.
Maxsus eksport hisobga olinmaganda, tovarlar eksporti 26,2 foizga o‘sib, 3,48 mlrd dollarga yetgan.
O‘zbekiston hozirda jahonning 170 dan ortiq mamlakati bilan savdo aloqalarini olib bormoqda. Tashqi savdoda asosiy ulush Xitoy hissasiga to‘g‘ri keldi — 25,6 foiz. 2026 yilning uch oyida bu mamlakat bilan savdo hajmi 4,6 mlrd dollarga yetdi.
Rossiya Federatsiyasi bilan savdo 3,28 mlrd dollar, Qozog‘iston bilan 1,3 mlrd dollar, Turkiya bilan 653 mln dollar va Afg‘oniston bilan 508 mln dollarga yetgan.
Shuningdek, Fransiya (488,9 mln), Koreya Respublikasi (463,6 mln), BAA (458,7 mln) kabi davlatlar bilan ham savdo hajmi o‘sgan. Turkmaniston bilan savdo 357,5 mln, Germaniya bilan 304,8 mln dollarga yetgan.
Hindiston (299,8 mln), Belarus (259,7 mln), AQSh (258,4 mln), Qirg‘iziston (221,7 mln) va Tojikiston (188,8 mln) bilan ham faol aloqalar saqlanib qolmoqda. Gonkong bilan savdo 155,7 mln, Eron — 151,4 mln, Italiya — 116,5 mln, Irlandiya — 102,7 mln va Ukraina — 94,4 mln dollarga yetgan.
2026-yil mart oyida O‘zbekistonda iste’molchilarga 216,8 mln chek uchun 168 mlrd so‘mdan ortiq keshbek to‘langan. Bu Soliq qo‘mitasi ma’lumotlarida qayd etilgan.
Umuman olganda, 2026-yilning yanvar–mart oylarida 611,7 mln chek rasmiylashtirilib, ular bo‘yicha 447,3 mlrd so‘m keshbek qaytarilgan. Mart oyining o‘zida esa 6,1 mln nafardan ortiq foydalanuvchi ushbu tizimdan foydalangan.
Qayd etilishicha, mart oyida eng katta keshbek Toshkent shahri hissasiga to‘g‘ri keldi — 49,7 mlrd so‘m. Keyingi o‘rinlarda Farg‘ona (22,9 mlrd so‘m), Andijon (20,2 mlrd so‘m) va Toshkent viloyati (17,1 mlrd so‘m) qayd etildi.
Shuningdek, Samarqand viloyatida 9,3 mlrd so‘m keshbek qaytarilgan. Qoraqalpog‘istonda bu ko‘rsatkich 8,5 mlrd, Xorazmda 8,9 mlrd so‘mni tashkil etdi.
Navoiyda 3,5 mlrd, Jizzaxda 2,4 mlrd, Sirdaryoda 2,2 mlrd so‘m keshbek to‘langan. Qashqadaryoda 6,0 mlrd, Buxoroda 5,5 mlrd, Surxondaryoda 4,3 mlrd so‘m qaytarilgan. Namanganda 6,9 mlrd so‘mlik keshbek qayd etilgan.
Iqtisodiyot
Aholi daromadlarining oshishi sekinlashdi. Poytaxt va hududlar o‘rtasidagi tafovut yanada kattalashgan
2026 yilning birinchi choragi yakunlariga ko‘ra O‘zbekistonda aholi umumiy daromadlarining real o‘sishi 7,8 foizni, jon boshiga daromadlarning real o‘sishi esa 5,8 foizni tashkil etdi. Hududlar kesimida eng katta o‘sish Toshkent shahrida qayd etildi – 10,3 foiz. Natijada poytaxt va eng past ko‘rsatkich kuzatilgan Namangan viloyati o‘rtasidagi daromadlar farqi 4 barobardan oshdi.
2026 yilning birinchi choragi yakunlariga ko‘ra O‘zbekiston aholisining umumiy daromadlari 263,2 trillion so‘mga yetdi. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi hisobotida keltirib o‘tilgan.
Yanvar-mart oylarida aholi daromadlarining nominal ko‘rinishdagi o‘sishi 15,5 foizni, real o‘sish sur’ati esa 7,8 foizni tashkil etdi. O‘tgan yilning mos davrida bu ko‘rsatkich mos ravishda 20,9 va 9,8 foiz bo‘lgandi.
Aholi jon boshiga umumiy daromadlar esa nominal qiymatda 13,5 foizga (2025 yilning mos davrida – 18,5 foiz), real ko‘rinishda 5,8 foizga (7,6 foiz) ko‘paydi. Natijada hisobot davrida aholi jon boshiga o‘rtacha daromad 6,9 mln so‘mni (5,9 mln so‘m) tashkil etdi.
Hududlar kesimida daromadlarning eng yuqori o‘sishi Toshkent shahri (+10,3 foiz), Navoiy viloyati (+8,9 foiz) va Qoraqalpog‘iston Respublikasida (+6,9 foiz) qayd etilgan. Poytaxt va 3 ta viloyatda (Navoiy, Buxoro, Toshkent) aholi jon boshiga umumiy daromadlar respublikadagi o‘rtacha ko‘rsatkichdan baland bo‘lgan.
Bu boradagi eng quyi ko‘rsatkichlar Namangan (4 mln 617 ming so‘m), Surxondaryo (4 mln 706 ming so‘m) va Qashqadaryo (4 mln 896 ming so‘m) viloyatlarida qayd etilgan.
Hududlar kesimida daromadlarning o‘sishi
2018 yildan 2025 yilgacha – 7 yil ichida Toshkent shahrida aholi jon boshiga umumiy daromadlar nominal hisobda 4,5 barobarga yoki 16,2 mln so‘mdan 73,9 mln so‘mgacha ko‘paygan. Bu davrda respublikaning boshqa hech bir hududida 4 barobar o‘sish kuzatilmagan. Poytaxtdan keyingi eng yaxshi ko‘rsatkich Farg‘ona viloyatlarida qayd etilgan – 3,6 barobar. Eng kichik o‘sish Jizzax viloyatida kuzatilgan – 2,9 barobar. 2026 yilning birinchi choragi yakunlariga ko‘ra, poytaxt va Namangandagi daromadlar farqi 4,13 barobarni tashkil etyapti.
Iqtisodchi Mirkomil Xolboyevning hisob-kitoblariga ko‘ra, 2021 yil birinchi choragi bilan taqqoslaganda poytaxtga nisbatan eng yuqori nisbiy kambag‘allashgan hudud Navoiy viloyati bo‘lgan. 2021 yilda o‘rtacha navoiylikning umumiy daromadi o‘rtacha toshkentlik umumiy daromadining 68,9 foizini tashkil etgan bo‘lsa, 2026 yilga kelib bu ko‘rsatkich 55,1 foizgacha pasaygan (13,6 foiz band qisqarish).
Shuningdek, Toshkent (daromad ulushining qisqarishi 11,5 foiz band), Jizzax (-8,9 foiz), Sirdaryo (-8,6 foiz) hamda Buxoro viloyatlarida (-8,5 foiz) daromadlar poytaxt bilan taqqoslaganda nisbiy eng yuqori qisqargan.
«Qiziq jihati bu davrda hech qaysi hudud Toshkentga nisbatan nisbiy boyimagan (ya’ni daromad ulushi oshmagan). Ya’ni poytaxtda daromadlar boshqa hududlarga nisbatan doimiy yuqori o‘smoqda. Bu holat xizmatlar sohasidagi yuqori o‘sish bilan izohlanishi mumkin», deya qayd etgan iqtisodchi.
Aholining umumiy daromadlari tarkibi
Hisobot davrida aholi umumiy daromadlarining katta qismini yollanma ishchilarning daromadlari tashkil qilgan – 30,9 foiz. Shuningdek, mustaqil ravishda band bo‘lishdan olingan daromadlar (29,8 foiz) hamda transfertlardan olingan daromadlar (27,5 foiz) ham salmoqli ulushni egallaydi.
Transfertlardan olingan daromadlarning ulushi Farg‘ona (35,9 foiz), Samarqand (36,6 foiz) va Andijon viloyatlarida (41 foiz) aholi umumiy daromadlariga nisbatan 35 foizdan yuqori ko‘rsatkichni tashkil etgan bo‘lsa, Navoiy viloyatida mazkur daromad turining ulushi eng past – 14 foiz bo‘lgan.
Xususan, aholining umumiy daromadlarida xorijdan pul o‘tkazmalarining ulushi 17,5 foiz bo‘lgan.
Pul o‘tkazmalariga eng katta bog‘liqlik Andijon (31,2 foiz), Samarqand (25,9 foiz) hamda Farg‘ona viloyatlarida (24 foiz) kuzatilgan.
Biznesni bezdirayotgan QQS va markirovka muammolari. Ekspertlar sharhi
Tadbirkorlik imtiyozlarini qo‘llamagan mansabdor shaxslar javobgarlikka tortildi
1-may sanasidan O‘zbekistonda kutilayotgan o‘zgarishlar e’lon qilindi
-
Siyosat3 days agoOʻzbekistonda yashirin forumda davlat xizmatchilariga oid maʼlumotlarning sizib chiqib ketishini tekshirmoqda
-
Siyosat5 days agoFransiya va Oʻzbekiston taʼlim va madaniyat yoʻli bilan aloqalarni chuqurlashtirmoqda – Elchi Valid Xouk
-
Siyosat3 days agoOʻzbekiston Davlat investitsiya jamgʻarmasi Toshkent va Londonda ikki tomonlama IPO oʻtkazdi
-
Siyosat5 days agoToshkentda yirik hududlarda issiq suv taʼminoti 5 kunga toʻxtatilganini maʼlum qildi
-
Jamiyat3 days agoMashina olib berish va’dasida yuzlab odamni chuv tushirgan “Umid avto”chilarga hukm o‘qildi
-
Mahalliy4 days ago
Gulga shaydo onaxon, kitob “ovchisi” va chemodansiz sayyoh…
-
Dunyodan3 days ago
Ukraina va Yevropa Ittifoqi Isroilga qarshi sanksiyalar kiritmoqchi
-
Iqtisodiyot3 days ago«Kursga sun’iy ta’sir o‘tkazish tarafdori emasmiz»