Mahalliy
25 yil ichida kitob olamida nimalar kashf etildi?
XXI-asrning birinchi choragi ya’ni 2001-2025-yillarda adabiyot olamida, umuman kitobga bog‘liq sohalarda qanday yangiliklar bo‘ldi?
Avvalo kitoblarning shakli o‘zgardi — elektron kitoblar va audio kitoblar paydo bo‘ldi. Endi kutubxonaga qatnab kerakli kitobni izlash muammosiga barham berildi. Chunki, istalgan kitobning elektron ko‘rinishi yaratildi. Elektron qurilmalar mutolaani juda osonlashtirib yubordi. Audio kitoblar esa insonlarga harakat paytida ham mutolaa qilish imkonini yaratdi.
Muallifga erkinlik berildi. Shoir va yozuvchilar endi avvalgidek nashriyotga qaram bo‘lmay qoldi. Ular o‘z saytlarini, ijtimoiy tarmoqlarda blog va sahifalarini yuritib, ijodini ommaga olib chiqa boshladilar. Yozuvchiyu shoirlar nashriyotlar yordamida asarlarini e’lon qilib, avvalgidek noyob, sirli muallif emas, kontent yaratuvchiga aylandilar.
Kitob terapiya yo‘lga qo‘yildi. Kitob “san’at”dan tashqari terapiya – davolovchi hamda motivator vazifasini ham bajara boshladi. Mualliflar ilmiy-ommabop, psixologik va biznes mavzusidagi kitoblar bilan odamlarga ta’sir o‘tkaza boshladilar.
Multimediali kitoblar ommalashdi. XXI asrda nashriyotlar bolalar uchun ovozli, interaktiv kitoblar chiqara boshladilar. Va mazkur kitoblarning ichidagi animatsiyalar va har xil o‘yinlar bolalarni kitobga qiziqtirishda muhim rol o‘ynadi.
Yaxlit janrlar kamayib, ularning aralashmalari paydo bo‘ldi. Masalan: Roman esselar, hujjatli badiiy asarlar, tarixiy fentezilar yaratildi.
Shuningdek, distopiya, grafik roman, manga, LitRPG (o‘yinlar ichida kechadigan asarlar), iqlim o‘zgarishi haqidagi asarlar, muxlislar yozgan asarlar kabi yangi janr va oqimlar ham vujudga keldi.
Yirik asarlar qisqartirildi va yangi mutolaa turlari paydo bo‘ldi. Chunki yostiqday romanlar endi zamonaviy kitobxon uchun zerikarli bo‘la boshladi. Vaqtni tejash uchun esa yirik romanlarning qisqartirilgan nasriy bayonlari yaratildi. Zamonaviy mualliflar 50 betlik romanlar, epizodik hikoyalar yozishmoqda.
Shuningdek, tez o‘qishning yangi yo‘llari kashf etildi. Shoshqaloq o‘quvchi vaqtini tejash uchun vertikal o‘qib, bir oyda 20 talab asar tugatayapti.
Yevropa kutubxonalaridagi “tirik” kitoblar paydo bo‘ldi. Masalan Daniyadagi kutubxonalardan biri “tirik kitoblar”dan iborat. Bunda siz kutubxonaga kirib mavzuga qarab bironta odamni tanlaysiz, u esa sizga o‘z hayotidan qiziqarli hikoyalar so‘zlab beradi. Bu kabi “tirik kitoblar” qisqa vaqt ichida Yevropada ommalashdi va hozirgacha faoliyat yuritib kelmoqda.
Eng mashhur elektron kitob do‘koni Amazon o‘z faoliyatini 1990-yillarda boshlagan bo‘lsa-da, XXI boshida ommalashdi. Natijada, butun dunyoga bosma va elektron kitoblar sotish orqali katta natijalarga erishdi.
2018-yilga kelib O‘zbekistonda ham Amazondan ilhomlanib Asaxiy Books elektron kitob savdosini yo‘lga qo‘ydi.
Birinchi internet bloglar 1990 yillarda tor doirada yaratilgan edi, XXI-asrning boshlarida esa faollasha boshladi. 2004 yilda Facebook, 2010 yilda Instagram, 2013-yilda yesa Telegram platformalari ishga tushgach kitob bloglarini yurituvchilar ko‘paydi.
Sun’iy intellekt XXI-asrning birinchi choragidagi eng katta kashfiyot bo‘ldi. Chunki uning ommalashishi tufayli barcha sohalarning ish sistemasi o‘zgardi. SI adabiyot va kitoblar dunyosiga ham ta’sir o‘tkazmay qolmadi. Masalan: SI yordamida hikoya, qissa, roman yozish, tarjima qilish, rasm va illyustratsiyalar chizish osonlashib ketdi.
Hatto ilmiy ishlardagi murakkablik ham SI oldida ojiz qolmoqda.
Temur Tangriberganov
Mahalliy
Ayrim hududlar aholisiga bog‘cha puli kamaytirib beriladi
“Qoraqalpog‘iston Respublikasini 2026 yilda ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va kelgusi yillar uchun mo‘ljallangan dasturlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi Prezident qaroriga ko‘ra, 2026 yil 1 apreldan ma’muriy boshqaruv jihatdan Nukus shahri tarkibiga kiruvchi “Qaratau” va “Bestobe” mahalla fuqarolar yig‘inlari aholisiga davlat maktabgacha ta’lim tashkilotlarida bola ta’minoti uchun ota-onalar to‘loviga 50 foiz kamaytiruvchi koeffitsiyentlar qo‘llaniladi.
Shuningdek, maydoni 5 ming kvadrat metrdan yuqori bo‘lgan savdo komplekslari va mehmonxona (joylashtirish vositalari) xizmatlari bo‘yicha mazkur hududda faoliyatini amalga oshirayotgan tadbirkorlarga 2027 yil 1 yanvardan 2040 yil 1 yanvarga qadar yer solig‘i va mol-mulk solig‘i stavkalari 90 foizga kamaytirilgan holda qo‘llaniladi.
2028 yil 1 yanvarga qadar:
Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududida joylashgan tijorat banklarining balansida bo‘lgan mol-mulk ob’yektlari bozor narxida qayta baholanib, 10 yil davomida foizsiz bo‘lib-bo‘lib to‘lash sharti bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri realizatsiya qilinadi;
realizatsiya qilingan mol-mulk ob’yektlari bo‘yicha tuzilgan oldi-sotdi shartnomalariga muvofiq to‘lovlar 6 oy ichida to‘liq to‘langanda shartnoma qiymatining 25 foiziga teng miqdorda chegirmalar beriladi.
Mahalliy
Mashhur bestseller o‘zbek tilida
Mario Pyuzoning nomi ko‘pchilikka, xususan, o‘zbek kitobxonlariga yaxshi tanish. U dunyo miqyosida mashhur «Cho‘qintirgan ota» romanining muallifi hisoblanadi.
Yaqinda ushbu muallifning «So‘nggi don» nomli kitobi nashrdan chiqdi. Unda aynan «Cho‘qintirgan ota» epopeyasidagi sulola haqida, ammo o‘ttiz yil keyingi kechmishlar xususida hikoya qilinadi.
Keksa don o‘z avlodiga qonunga itoatkor boylarning baxtli taqdirini baxshida etishni o‘ylagan edi. Biroq o‘ttiz yillik voqealar birdan qonli aks-sado berib, o‘zaro ziddiyatlar kelib chiqadi. Vaziyat qaltis tus oladi va buni faqat don bartaraf etishi mumkin. Lekin qay tarzda: qon to‘kibmi yoki tinch yo‘l bilanmi? Bu butun boshli xonadonning xuni, axir…
Sevgi-muhabbatning fojiali intihosi, dushmanlar nizosi, dahshatli muhoraba, qonli intiqom, pul va mol-dunyo vasvasasi uzoq yillik adovatga olib keladi. Bularning hammasiga esa o‘ylanmay qilingan mudhish xato sabab bo‘ladi.
Mahalliy
Dorilar jim o‘ldiradi yoxud «Elektron retsept» ortidagi haqiqat
Elektron retsept tizimi joriy qilinishi bilan ijtimoiy tarmoqlarda katta bahs-munozaralar paydo bo‘ldi.
Ba’zi bemorlar surunkali kasalligi tufayli doimiy ravishda qabul qiladigan dorilari ham endilikda retsept asosida beriladigan dorilar ro‘yxatiga kiritilganidan norozi.
To‘g‘ri, biz dorini osongina qabul qilamiz. Ammo u noto‘g‘ri ichilsa — oshqozon, yurak, jigar, ichak va gormonlar tizimini asta sekin yemira boshlaydi.
21 yillik tajribaga ega farmatsevtika eksperti va endokrinolog Gavhar Muxiddinova bilan bo‘lgan intervyuda elektron retsept, antibiotiklar, gormonlar, insulin, disbakterioz va hatto anafilaktik shokgacha olib kelgan real holatlar haqida ochiq suhbatlashdik.
Gavhar Muxiddinovaning so‘zlariga ko‘ra, elektron retsept tizimi dorilarni nazorat qilish va noto‘g‘ri foydalanishni kamaytirish maqsadida joriy etildi.
«Bemor o‘zboshimchalik bilan dori ichsa, natija jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin,» — deydi u.
Shu jumladan:
Antibiotiklar oshqozon va ichak mikroflorasiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
Gormonal preparatlar va insulin noto‘g‘ri qabul qilinsa, qalqonsimon bez va umumiy gormon tizimiga zarar yetkazadi.
Disbakterioz va anemiya ko‘pincha noto‘g‘ri yoki ortiqcha dorilar oqibatida yuzaga keladi.
Ba’zi bemorlar esa o‘zboshimchalik bilan dori qabul qilish oqibatida anafilaktik shok holatiga duch kelgan.
Ekspert elektron retsept tizimini aynan shu xavfli dorilarni nazorat qilish uchun samarali vosita sifatida baholaydi.
Uning ta’kidlashicha, har bir dori muayyan vaziyat va bemor holatiga mos ravishda individual tanlanishi kerak.
Shuningdek, Gavhar Muxiddinova, qimmat dorilar har doim ham foyda beradimi yo‘qmi, uning analoglaridan farqi nimada ekanligini ham aniq tushuntirib berdi.
Elektron retsept tizimi ba’zi bemorlar tomonidan shikoyatlar va ayrim noqulayliklarni keltirib chiqarishi mumkin, ammo uning asosiy maqsadi — bemor xavfsizligini ta’minlash.
Bu suhbatni nafaqat bemorlar, balki, shifokorlar ham ko‘rishi tavsiya etiladi.
Mahalliy
Ekoshapaloq (hajviya)
Ekoshapaloq (hajviya)
Source link
Mahalliy
Bola kitob orqali o‘z muammosini anglaydi…
Bolangiz qalbidagi muammoni bilasizmi? Yaqinda bolalar bilan mutolaa uchrashuvida qiziq bir holatga duch keldim. Men bolalarga “Quvonch” kitobimni o‘qib berayotgan edim. Kitob yakunida bolalar birin-ketin syujet haqida aytib, “bu tushida bo‘lgan ekan”, “bola uxlayotgan ekan”, deb o‘z fikrlarini aytishni boshladi. Shunda bir qizaloq menga qarab, “bu uyqusizlik”, dedi. Undan bu gapni eshitdim-u, tushni adashib uyqusizlik deb yuborgandir, deb o‘yladim. Lekin u qiz ko‘zimga tik qarab, yana ikki marta baland ovozda “bu uyqusizlik” dedi.
Yoniga borib: — Shunday deb o‘ylayapsanmi, — deb so‘radim.
— Ha, men ko‘pincha kechasi uxlolmayman, kecha ham soat to‘rtgacha uxlolmay yotdim. Bu bolada ham shunday. U uxlolmay qiynalgan, — dedi.
Qizaloqdan bunday gapni eshitib g‘alati bo‘ldim, ammo hammani chetga surib bu qiz bilan alohida gaplashishga imkonim yo‘q edi, shunday bo‘lsa-da:
— Qiynalibsan-da ancha? Qo‘rqmadingmi, — deb so‘radim.
— Yo‘q, o‘rganib qolganman, — dedi u.
— Uyqusizlik menda ham bo‘ladi. Faqat men qiynalaman, sen esa kuchli ekansan, deb kulib qo‘ydim.
Keyin suratga tushayotganimizda u chopib kelib, yonimda turish uchun meni mahkam quchoqlab oldi…
Kitob shunday kuchga ega, u ba’zida bolaning ichidagi qo‘rquvlarni, tushunmayotgan holatlarini ham ochib beradi.
“Quvonch” kitobi uyqusizlik haqida bo‘lmasa-da bolaning qalbidagi kechinmalarini ochishga unday oldi. Bola uyqusizlik kabi tushunarsiz holati haqida suhbatlashishni istadi, aytib berishni istadi.
Bolalar o‘zidan o‘zi men uyqusizlik tufayli qiynalaman yoki qo‘rqaman, deyishi oson emas. Bunday anglashlar katta bo‘lganida namoyon bo‘lishni boshlaydi, shunda ham hammada emas. Lekin kitob qahramonini ko‘rish orqali o‘zini anglashi, hissiyotlari haqida gapirishni istashi, o‘zining holatini tushunishi mumkin.
Bolalar bilan birgalikda turli mavzularda kitob o‘qishga harakat qiling. Uning sirli qalb kechinmalarini bilib olasiz va vaqtida ko‘mak bera olasiz.
Bolalar kitobi — bolalar bilan mazmunli suhbat qurish uchun zo‘r imkoniyat bo‘la olishi kerak, deb ko‘p aytganman. Shu yerda eng muhimi, suhbat muallifni emas, bolani qiziqtiradigan mavzuda bo‘lishi kerak! Yaxshilik va halollik haqida gaplashish yaxshi, lekin bola qorong‘ida uxlolmay qiynalgan bo‘lsa, unga yaxshilikdan ko‘ra uyqusizlik haqida gaplashish ham ruhiyatiga, ham aqliga, ham ma’naviyatiga foydaliroqdir.
Dinara Mo‘minova, bolalar yozuvchisi
-
Siyosat5 days agoKorrupsiyaga qarshi kurash agentligi 2025-yilda davlat tenderlarida 666,6 milliard bedana sotilganini maʼlum qildi.
-
Siyosat4 days agoSaida Mirziyoyeva Toshkent transport tizimini modernizatsiya qilish boshlanganini maʼlum qildi
-
Jamiyat3 days ago10:10 “Hovlimizda doim bahor” – angrenlik qulupnaychi
-
Dunyodan4 days ago
Saudiya Arabistoni AQSh elchisining “Isroilning qo’shni hududlarga bo’lgan huquqlari” haqidagi izohlariga izoh berishni talab qildi.
-
Siyosat4 days agoShavkat Mirziyoyev Surkandaryo harbiy qismining havo hujumidan mudofaa tizimini ko‘zdan kechirdi
-
Siyosat4 days ago
Londonda Markaziy Osiyo tashqi ishlar vazirlari uchrashadi
-
Jamiyat3 days ago
55 metrli shokoladli poyezd Ginnesning rekordlar kitobiga kiritildi
-
Iqtisodiyot3 days ago
Mart oyidan dollar qanchaga yetish ma’lum bo‘ldi
