EPA/Shutterstock

Respublika kuni paradi Hindiston madaniyati, yutuqlari va harbiy qudratini namoyish etadi

Hindiston 26-yanvar kuni 77-Respublika kunini nishonlaydi. Bu mamlakat o’z konstitutsiyasini qabul qilgan, mustamlakachilik o’tmishidan ajralib, rasman respublikaga aylangan kun.

Har yili o’tkaziladigan parad Derrining markaziy ko’chasi bo’ylab bo’lib o’tadi, minglab odamlar harbiy tanklar o’tib ketayotganini va qiruvchi samolyotlarning tepada guvillayotganini tomosha qilishadi.

Paradning o’zi ajoyib, ammo asosiy e’tibor marosim davomida eng ko’zga ko’ringan o’rindiqlarni kim egallashiga ham qaratiladi. Bu yil Yevrokomissiya rahbari Ursula fon der Leyen va Yevropa kengashi raisi Antonio Kosta o‘z lavozimini egallaydi.

Hindiston ularni tantanalarida faxriy mehmon sifatida taklif qilib, Yevropa Ittifoqini mamlakatning eng nufuzli milliy tadbirlaridan birining markaziga qo’ydi.

Shu kuni Hindiston poytaxtda markaziy o’rinni egallaydi. Minglab askarlar Dehlida olqishlar uchun yurishdi, zirhli texnikalar Kartaviya dovoni (sobiq Rajpath yoki Kings Avenue) bo’ylab harakatlanishdi va rang-barang nazr planshetlari va suzuvchilar Dehlida tomoshabinlar oldida o’tdi, millionlab odamlar esa butun mamlakat bo’ylab ekranlarda tomosha qilishdi.

Paradga Hindiston Prezidenti raislik qiladi, faxriy mehmon har qanday yuqori martabali hukumat amaldoridan ko’ra prezident kreslosiga yaqinroq o’tiradi.

Hindiston prezidentining yonida kim o’tirishi uzoq vaqtdan beri faqat protokol masalasi sifatida o’qilgan. Mutaxassislarning ta’kidlashicha, bir necha o’n yillar davomida faxriy mehmonning tanlanishi Hindiston tashqi siyosatining ustuvor yo’nalishlari va Dehli ma’lum bir vaqtda ta’kidlamoqchi bo’lgan munosabatlarning ko’rsatkichi sifatida qaralib kelgan.

Bu odat 1950 yilda Indoneziya prezidenti Sukarno Hindistonning birinchi Respublika kuni paradida qatnashganida boshlangan. Respublika sifatida o’zining dastlabki yillarida Hindiston mustaqillikka erishgan boshqa davlatlar bilan munosabatlarni birinchi o’ringa qo’ydi va bu e’tibor uning dastlabki asosiy mehmonlarini tanlashda o’z aksini topdi.

Getty Images

Qirolicha Yelizaveta II 1961 yilgi Hindiston Respublikasi kuni paradining faxriy mehmoni bo‘lgan

O‘shandan beri Hindistonning xalqaro munosabatlaridagi o‘zgarishlar va strategik ustuvorliklarni aks ettiruvchi paradda dunyoning turli davlatlaridan yetakchilar ishtirok etib kelmoqda. Asosiy mehmonlar Butan va Shri-Lanka kabi qo‘shni davlatlar rahbarlaridan tortib, AQSh va Buyuk Britaniya kabi yirik davlatlarning davlat va hukumat rahbarlarigacha.

Birlashgan Qirollik besh marta faxriy mehmon bo’ldi, jumladan qirolicha Yelizaveta II va shahzoda Filipp ikki davlat o’rtasidagi uzoq va murakkab tarixni aks ettiradi. Hindiston va Rossiya (sobiq Sovet Ittifoqi) o‘rtasidagi uzoq yillik strategik munosabatlarni aks ettirgan holda, 1950 yildan beri Fransiya va Rossiya (sobiq Sovet Ittifoqi) rahbarlari ham deyarli besh marta taklif qilingan.

O’tgan mehmonlarning bunday keng doirasi bilan Hindiston ma’lum bir yilda kimni taklif qilishni qanday hal qiladi degan savol tug’iladi.

Tanlov jarayoni asosan jamoatchilik uchun yopiq. Sobiq diplomatlar va ommaviy axborot vositalarining xabarlariga ko’ra, u odatda Tashqi ishlar vazirligida boshlanadi, u potentsial taklif etilganlarning qisqa ro’yxatini tuzadi. Yakuniy qaror Bosh vazirlik idorasi tomonidan qabul qilinadi, so’ngra ba’zi davlatlar bilan rasmiy aloqalar yo’lga qo’yiladi, bu jarayon bir necha oy davom etishi mumkin.

“Strategik maqsadlar, mintaqaviy muvozanat va mamlakat o‘tmishda taklif etilganmi-yo‘qmi, hammasi hisobga olinadi”, dedi ismi sir qolishini istamagan sobiq tashqi ishlar vazirligi rasmiysi.

Hindistonning AQShdagi sobiq elchisi Navtej Sarnaning aytishicha, qaror qabul qilishda ko’p e’tiborga olish kerak.

“Bu asosiy hamkorlar, qoʻshnilar va yirik davlatlar oʻrtasidagi muvozanat”, – dedi u va uchrashuv chogʻida milliy yetakchilarning mavjudligi ham muhim rol oʻynashini qoʻshimcha qildi.

Hindustan Times (Getty Images orqali)

Barak Obama 2015-yilda paradda qatnashgan birinchi Amerika prezidenti bo‘ldi

Tashqi siyosat bo’yicha tahlilchi Xarsh V.Pantning aytishicha, mehmonlar ro’yxatining evolyutsiyasi Hindistonning dunyo bilan aloqalari o’zgarib borayotganini aks ettiradi. “Agar bu yilgi Yevropa Ittifoqi delegatsiyasi haqida o’ylayotgan bo’lsangiz, uning rahbarlari kelmoqda va biz YeI bilan aloqalarimizni ikki baravar oshirayotganimiz aniq.”

Uning qoʻshimcha qilishicha, savdo bitimi eʼlon qilinishi ehtimoli katta, bu esa Hindiston va Yevropa davlatlari hozirgi geosiyosiy vaziyat boʻyicha bir sahifada ekanidan dalolat beradi.

Bu Hindiston AQSh bilan savdo bitimlari bo’yicha hamkorlikni davom ettirayotgan bir paytda sodir bo’ldi. Deyarli bir yildan beri davom etayotgan muzokaralar, Amerika Qo’shma Shtatlari Hindiston tovarlariga 50 foizlik tariflarni joriy qilganidan so’ng munosabatlarni keskinlashtirdi, bu Osiyodagi eng yuqori ko’rsatkich, jumladan, Hindistonning Rossiya neftini sotib olishi bilan bog’liq jarimalar.

“Bu (paradning bosh mehmonini tanlash) bizga Hindistonning o’sha paytdagi ustuvor yo’nalishlari, qaysi geografiyaga e’tibor qaratmoqchi ekanligi yoki belgilamoqchi bo’lgan muhim bosqichlar bor-yo’qligi haqida gapirib beradi”, dedi Pant, Hindiston global janub bilan yaqindan hamkorlik qilishda davom etmoqda.

Masalan, 2018 yilda Janubi-Sharqiy Osiyo davlatlari assotsiatsiyasi (ASEAN) yetakchilari faxriy mehmon sifatida taklif etilgan. Pantning qo‘shimcha qilishicha, bu mintaqaviy guruh birinchi marta taklif qilinmoqda va Hindiston blok bilan ishtirok etganining 25 yilligini nishonlaydi.

Shu bilan birga, ularning mehmonlar ro’yxatida yo’qligi ham munosabatlarning keskinligini aks ettiradi.

1965-yilda qoʻshni davlatlar urushga kirishgunga qadar Pokiston yetakchilari ikki marta faxriy mehmon sifatida qatnashgan. Oʻshandan beri Islomobodga taklif etilmagan, bu munosabatlarning tarangligidan dalolatdir. Xitoyning yagona ko’rinishi 1958 yilda marshal Ye Jianyin kelganida, ikki davlat chegara mojarosi tufayli urush boshlanishidan to’rt yil oldin edi.

Ammo Respublika kunining ahamiyati diplomatiya va mehmonlar ro’yxatidan tashqarida.

AFP (Getty Images orqali)

Rossiya prezidenti Vladimir Putin 2007 yilgi Respublika bayrami paradida ishtirok etgan

Tahlilchilar fikricha, Hindiston paradlari bir qancha sabablarga ko‘ra dunyoning boshqa mintaqalarida o‘tkaziladigan o‘xshash harbiy paradlardan ajralib turadi. Ulardan biri Hindistonga deyarli har yili mehmonlar kelishidir.

Bundan tashqari, aksariyat mamlakatlarda bu paradlar harbiy g’alabalarni xotirlaydi. Rossiyaning G‘alaba kuni Germaniyaning Ikkinchi jahon urushidagi mag‘lubiyatini nishonlaganidek, Fransiyaning Bastiliya kuni Fransiya inqilobining boshlanishi va yakunda monarxiyaning qulashini, Xitoy harbiy paradi esa Ikkinchi jahon urushida Yaponiya ustidan qozonilgan g‘alabani nishonlaydi.

Bundan farqli o’laroq, Hindistonda bayramlar konstitutsiyaga qaratilgan, dedi Pant.

“Boshqa ko’plab mamlakatlar uchun bu bayramlar urushda g’alaba qozonish bilan bog’liq, ammo biz buni nishonlamaymiz. Biz konstitutsiyaviy demokratik davlatga aylanganimizni, konstitutsiyamiz kuchga kirganini nishonlaymiz”.

Ko’pgina G’arb poytaxtlarida o’tkazilgan harbiy paradlardan farqli o’laroq, Hindistonning Respublika kuni harbiy kuch namoyishlarini madaniy chiqishlar va mintaqaviy rasmlar bilan uyg’unlashtiradi, bu ham kuch va xilma-xillikni aks ettiradi.

Strategiya va simvolizmdan tashqari, paradlar ko’pincha tashrif buyurgan rahbarlarda shaxsiy taassurot qoldiradi.

O‘z ismini oshkor qilishni istamagan sobiq amaldor Obamalarning tuyaga mingan askarlari ayniqsa hayratga tushganini esladi, bu lahza rasmiy marosim tugaganidan keyin ham ularning xotiralarida saqlanib qolgan.

BBC News India-ni Instagram, YouTube, X va Facebook-da kuzatib boring.

Source link