Jamiyat
Oshig‘i olchi firibgarlar, aldanaveradigan odamlar va ko‘z-yoshlar to‘kilgunicha tomoshabin huquq tartibot organlari – suhbat
Moliyaviy piramidalar va onlayn firibgarliklar so‘nggi yillarda ko‘p kuzatilmoqda. Uning qanday turi bo‘lmasin, firibgarlar bir qadam oldinda bo‘laveradi, yakuniy jabrdiydasi – oddiy xalq. Himoya qiluvchi organlar esa sabab emas, oqibatlarga qarshi (ko‘p hollarda besamar) kurashadi. Kun.uz suhbatlashgan faollarga ko‘ra, aslida qarshi choralarni rivojlantirish kerak, buning uchun nafaqat huquq-tartibot idoralari, balki siyosiy institutlar ham ishlashi lozim.
{Yii::t(}
O’tkazib yuborish 6s
O’tkazib yuborish
Bir odamning hisobiga ikkinchi odamga daromad berish va osongina pul topishni ko‘zlovchi moliyaviy piramidalar, bank kartalaridan himoya kodlarisiz ham pul yechib olish, kimningdir nomiga kredit olish kabi onlayn firibgarliklar ayniqsa so‘nggi kunlarda ko‘p kuzatiladigan bo‘lib qoldi.
Odamlar bu kabi firibgarliklarga nega takroran ham aldanib qolmoqda? Unga qarshi qanday kurashish kerak? Fuqarolar o‘zini qanday himoya qilsin? Shu kabi savollar atrofida Kun.uz suhbat tashkil qildi. Unda iqtisodiy tahlilchilar Shuhrat Qurbonov, Ismoil Turopov hamda inson huquqlari faoli Abdurahmon Tashanov va psixiatr Gavhar Teshaboyeva ishtirok etdi. Quyida suhbatning muhim qismlaridan qisqa sharh keltiriladi.
“Maqsad havodan pul ishlab topishga ishontirish” – iqtisodchi
Shuhrat Qurbonovning tushuntirishicha, moliyaviy piramida AQShda “Ponzi sxemasi” nomi bilan hammaga tanilgan. Bir firibgar odamlardan 1000 dollar olib, uni 1,5 ming dollar qilib qaytarishni va’da qilgan.
“Pulni yangi investorlar hisobiga eski investorlarga beravergan va ma’lumki, bu oshib-oshib borganda vaqt o‘tib, pul yetmay boshlaydi va oxir-oqibatda Ponzi hamma pul bilan sekin qochib ketgan, shuning nomiga “sxema Ponzi” deb tarixda qolib ketgan. Bu o‘sha tagini qaraydigan bo‘lsak, oddiy firibgarlik.
Endi buning turlari ko‘p. Lekin maqsad – havodan pul ishlab topishga ishontirish, ya’ni oson pul topish va bitta odamning puli hisobiga ikkinchisini qoplash. Ya’ni uning har xil sxemalarini o‘ylab topsa bo‘ladi”, – deydi u.
“Bitta odam jabr ko‘rsa ham, u ko‘p hisoblanadi” – iqtisodchi
Ismoil Turopovning aytishicha, moliyaviy piramidaga oid statistika yuritilmagani sabab uning kam yoki ko‘p uchrayotganini shunchaki aytish mushkul. Ammo mutaxassis insoniylik nuqtai nazaridan qaralganda, bir nafar odam shunga aldanib qolsa ham, u ko‘p ekanini bildirdi.
“Piramida turidagi firibgarlik bo‘ladimi yoki boshqa turdagi firibgarlik bo‘ladimi, umuman firibgarlikning yakuniy jabrdiydasi – baribir oddiy xalq. O‘sha moliyaviy savodxonligi yetishmaganidanmi yoki boshqa sabab bilanmi, unga chuqur tushgan odamlarning baribir asosiy qismi oddiy xalq bo‘ladi. Shuning uchun uning mashtab nuqtai nazaridan katta yoki kichikligini baholaganda, o‘sha tushgan odamlarning soniga qarab solishtirish mumkin.
Yoki pul miqdori, qancha pul olib chiqib ketilganiga qarab. Masalan, nechta kishi shu piramidaga a’zo bo‘ldi, yakunda nechta kishining qancha puli olib chiqib ketildi, u dollardami yoki boshqa valutada – shularga qarab solishtirsa bo‘ladi. O‘zbekistonda buning ko‘p yoki kamligi bo‘yicha aniq bir narsa aytib bo‘lmaydi, tahlillar yo‘q”, – deydi u.
Turopov odamlarning pulini treydingga tikib yoki o‘zi tikib beraman deb, keyin kurslar ochib, ijtimoiy tarmoqlarda o‘zini reklama qiluvchilar yoki avtomobil olib berishni va’da qiluvchi “Avto-60 oy” yoki ZTY ishlarini ham eslab o‘tdi. Bu kabi keyslar ko‘pligini ta’kidladi.
“Semirtirib so‘yishadi” – inson huquqlari faoli
Abdurahmon Tashanovga ko‘ra, firibgarlik ishlari odamlarga katta moliyaviy zarar yetkazmaguncha to‘xtatilmaydi, huquqni muhofaza qilish organlari ko‘p hollarda uning ishlashiga qo‘yib beradi.
“O‘zbeklarda maqol bor: semirtirib so‘yamiz degan. Huquqni muhofaza qilish organlari ko‘p hollarda qo‘yib berishadi, toki pullar yig‘ilib, qanaqadir bir katta karmonlar, katta cho‘ntaklarni to‘ldirish darajasiga yetguncha. Aslida profilaktika nuqtai nazaridan, yer tagida ilon qimirlasa biladigan organ xodimlarimiz buning hammasini bilishadi. Buning “tepa”da homiylari bor. Ya’ni buni bir tomondan korrupsion jinoyat ham deyish mumkin. Bu borib davlat, korrupsiya bilan bog‘lanib ketadi.
Bizning kuzatishlarimiz “Quyest net” darajasida bo‘ladimi yoki boshqa, juda ko‘plab marketing tarmoqlari yoki oddiy mamlakatdagi, aytaylik, bir nosog‘lom avtosanoat muhiti bilan bog‘liq jarayonlardan firibgarlar ko‘proq foydalanishadi. Yoki migratsiya jarayonlaridan ham ko‘proq foydalanishadi. Masalan, aytaylik, ishlab topib berish, mana, xabaringiz bor, Korea Migration degan bir tashkilot juda ko‘plab odamlarni chuv tushirib ketdi. Bunga umumiy firibgarlik nuqtai nazaridan qaraydigan bo‘lsak, hozir statistika bo‘yicha bizning mamlakatimizda 44 ming mahbus jazo muddatini o‘tayotgan bo‘lsa, shuning qariyb 30-40 foizi firibgarlik jinoyatlarini sodir etgan shaxslar hisoblanadi”, – deydi u.
Tashanovning qo‘shimcha qilishicha, bu statistika O‘zbekistonda qonun ustuvorligi bo‘yicha nostabillikni anglatadi. Qolaversa, suhbatdosh bozor qanchalik ochiq bo‘lib, raqobatdoshlar ko‘paysa, sohadagi firibgarliklar soni ham kamayishini aytib o‘tdi.
“Import mashinalarga ozgina ruxsat berilgan edi, avtomobil sohasidagi firibgarlik darajasi pasaydi. Ya’ni agar davlat o‘zi nimani ushlab turadigan bo‘lsa, jinoyatchilikka sharoit yaratib beradigan bo‘lsa, albatta, o‘sha soha rivojlanib ketmaydi. Ahmadboy ishida ham ko‘rdik, Ahmadboy ishidan yutqazgan asosan xalq bo‘ldi. Chunki Ahmadboy juda katta pul to‘pladi. Yana o‘g‘rini qaroqchi urdi degandek, uning bir qismini davlat oldi, o‘zlashtirdi. Men ko‘p odamlar bilan gaplashdim. Odamlar quruq qoldi. Huquqni muhofaza qilish idoralari shubhali tarzda o‘sha pullarni o‘zlashtirdi.
Keyin Murodboy degani chiqdi. Murodboy ham odamlarning ichiga kirib bordi, moliyaviy piramida qildi. Lekin afsuski, odamlar bergan pullarini qaytarib olisholmadi. Endi buning ko‘lami katta. Faqat piramida emas, masalan, onlayn firibgarliklar, boshqalar. Bularning hammasi uchun men to‘g‘ridan to‘g‘ri o‘sha huquqni muhofaza qilish idoralari va davlat aybdor deb hisoblayman, chunki bu sohadagi siyosatni nihoyatda ehtiyotkorlik bilan takomillashtirib borish kerak bo‘ladi”, – deydi Tashanov.
“Har doim o‘sha og‘riqli nuqtani topish va o‘sha nuqtaga bosish” – psixiatr
Gavhar Teshaboyeva odamlarning aldanib qolishi ularning og‘riqli nuqtalari bilan bog‘liq ekanini bildirdi. Ta’kidlanishicha, bu orqali insondagi kerakli hissiyotni chiqarish va undan foydalanish mumkin.
“Masalan, hozirgi kunda firibgarlarni oladigan bo‘lsak, nimaga aldanib qolyapti? Og‘riqli nuqta bor. Bu nima? Bu – pulsizlik yoki o‘sha avtomobilga bo‘lgan ehtiyoj. Maqsad – har doim o‘sha og‘riqli nuqtani topish va o‘sha nuqtaga bosish. Natijada insonning hissiyotiga bosiladi, hissiyoti bilan o‘ynaladi va o‘sha inson o‘sha hissiyotning ustida shoshmashosharlik bilan o‘ylamasdan qaror chiqarib, bunaqa firmalarga aldanib qolishi mumkin.
Oddiy misol keltiraylik, qariyalarni juda ko‘p aldashadi. Men endi masshtabli emas, shu o‘zimning qabulimga keladiganlarni aytaman. Falonchi dorini foydali deb eshituvdim, sotib oluvdim, lekin unaqa foyda bo‘lmadi. Ya’ni bu yerda reklama zo‘r bo‘lgan. O‘sha dori mahsuloti bilan og‘riqli nuqtasiga yetib borishgan, “tezda shoshiling, hoziroq sotib oling” chaqirig‘i bilan, ya’ni bu, demak, birinchi hissiyotiga o‘ynadi va diqqatini o‘ziga qaratib oldi va uchinchisi, o‘ylamasdan qaror qabul qilishga yordam beradigan texnikalar hisoblanadi. Endi bu texnikalar bilan ular judayam yaxshi tanish bo‘ladi, ularning hammasida shunaqa birin-ketin qiladigan instruktajlar bor, ya’ni firibgarlar yoki masalan, hozir moliya kompaniyalari haqida gapirilyapti – hammasi yaxshi o‘qitilgan va o‘zining xulq-atvorida muammosi bor bo‘lgan shaxslar tomonidan amalga oshiriladi desa to‘g‘ri bo‘ladi”, – deydi Teshaboyeva.
“Firibgarlar bir qadam oldinda bo‘ladi” – iqtisodchi
Shuhrat Qurbonovning qo‘shimcha qilishicha, onlayn firibgarliklarning ko‘payishi eski ma’muriyatdan yangisiga o‘tilgani bilan ham bog‘liq bo‘lishi mumkin. Ya’ni iqtisodiy tahlilchini buni aynan O‘zbekiston iqtisodiy-moliyaviy jihatdan ochila boshlaganiga ulagan.
“Oldin valuta almashtirish ham, kartadan to‘lov ham, naqd yechish ham muammo bo‘lgan. Demak firibgar sizning pulingizni o‘g‘irlasa ham, nima qilishini bilmay, tashlab ketardi, chunki kartadan to‘lash imkoniyati yo‘q edi. Hozir unaqa imkoniyatlar ko‘paygan, bemalol chet elga ham to‘lov qila olasiz, masalan, chet elning kartalariga ham pul chiqara olasiz. Ya’ni bir tarafdan texnik nuqtai nazar, ikkinchi tarafdan o‘sha qonun nuqtai nazaridan imkoniyat ham ko‘paygan. Xohlaymizmi-xohlamaymizmi, har bir evolyutsiyaning yonida baribir mana shunaqa xavflar ham keladi. Asosiy sabablardan shu deb o‘ylayman, aynan ko‘payganining sababi.
Nimaga davom qilganining sababini endi to‘g‘ri aytdilar, “social engineering” degan narsa bor, o‘sha hamma firibgarlar o‘rganib, qanaqadir og‘riqli masaladan kelib chiqib [harakat qilishadi]. Rossiyaning misolini aytadigan bo‘lsak, hamma biladi, hammaning qulog‘ida “Dolina keysi” deb hamma joyda tarqab, mana, pullarni aldab olib ketishgan. Ular urush bahonasida qo‘rqitishyapti, siz Ukrainaga pul o‘tkazibsiz, u qilibdi, sizga ish ochilgan, deb qo‘rqitishadi.
Bizda boshqa, o‘sha mashina muammo bo‘lgan vaqtda sizda mashina olish imkoniyati, pulingizni yo‘qotaman deb qo‘rqib turgan vaqtingizda pulingizni o‘g‘irlab ketishi mumkin yoki mening nomimga kredit olishi mumkin degan qo‘rquvda kimdir telefon qilib, sizning nomingizga kredit rasmiylashtirilgan, deydi. Ya’ni o‘sha ijtimoiy qatlamga, uning muammolaridan yoki qo‘rquvlaridan kelib chiqib, “social engineering” yordamida o‘rganib qilinadi. Hozirgi kunda bizda shu, dunyoda allaqachon bir qadam oldinga ketib bo‘lingan. Ya’ni o‘sha Facebook bo‘ladimi, Instagram bo‘ladimi va hokazo o‘sha ijtimoiy tarmoqlarda adresli ishlab, o‘sha odam haqida ma’lumot yig‘ilyapti”, – deydi Qurbonov.
Qayd etilishicha, yildan yilga firibgarlik usullari va turlari o‘zgarib rivojlanib boraveradi, firibgarlar esa bir qadam oldinda bo‘ladi.
Xo‘sh, ularga qarshi qanday kurashish kerak? Moliyaviy piramida va onlayn aldanib qolishdan qanday himoyalanish mumkin? Suhbat davomida shular muhokama qilingan. To‘liq videoni yuqoridagi havola orqali tomosha qilishingiz mumkin.
Dilshoda Shomirzayeva suhbatlashdi.
Yurtimizda xorijiy investitsiya ishtirokida 18 mingdan ortiq korxona faoliyat yurityapti.
Lekin ishlab chiqarishi bor 526 ta korxona biror marta ham eksport qilmagan. Shu bilan birga, yana 767 ta xorijiy investitsiya ishtirokidagi korxona faqat chetdan tovar olib kelib, sotish bilan shug‘ullanyapti.
«Nega buni aytyapman? Bularning mablag‘i, tadbirkorlik ko‘nikmasi, ichki va tashqi bozorda hamkori, ko‘pchiligida brendi bor», – dedi Prezident.
Ushbu korxonalar bilan gaplashib, chetdan o‘z mahsulotini olib kelib sotayotganlariga shu yerning o‘zida ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yishi uchun loyihalar taklif qilish, ularni mahalliy tadbirkorlar bilan bog‘lab, ehtiyot va butlovchi qismlarni ishlab chiqarish bo‘yicha kooperatsiyani yo‘lga qo‘yish, mahsulotini ichki bozorda sotayotganlariga eksportga chiqish uchun nima yordam kerakligini o‘rganish muhim ekani ta’kidlandi.
Mutasaddilarga bu borada alohida dastur ishlab chiqish topshirildi.
Kecha Prezidentimiz Mirzo Ulug‘bek tumanida joylashgan situatsion-tahlil markazida «Aqlli tuman» platformasi qanday tashkil qilingani bilan tanishdi.
Bugun barcha viloyat hokimlari mazkur tumanga o‘zi borib, yangi tizim qanday ishlayotgani, mahallalar qiyofasi, qurilishlar qanday ketayotganini kelib ko‘rdi.
Endi bir haftada viloyat prokurorlari, ichki ishlar, xavfsizlik va soliq idoralari rahbarlari uchun Mirzo Ulug‘bek tumani tajribasini ommalashtirish bo‘yicha seminar o‘tkazish zarurligi qayd etildi.
Viloyat hokimlariga ikki oyda ushbu tajriba asosida viloyat markazlari va yirik shaharlarda xuddi shunday situatsion-tahlil markazlarini ishga tushirish topshirildi.
Yig‘ilishda vazirlar, tarmoq rahbarlari va hokimlarning hisobotlari tinglandi.
Samarqand viloyati Toyloq tumanida yashovchi 7 va 9 yoshli opa-singillar zo‘ravonlikka uchradi. Onasi ularni vasiyga topshirib, o‘zi ishlash uchun Turkiyaga ketgan. Vasiy ayol esa bolalarga jismoniy va ruhiy tazyiq o‘tkazgan. Kun.uz voqea tafsilotlari va jabrlangan qizlarning hozirgi ahvolini o‘rgandi.
Ma’lum bo‘lishicha, 2017 va 2019 yilda tug‘ilgan opa-singillar onasi tomonidan vasiyga bir yil avval qoldirib ketilgan. Vasiy ayol qizlarni haqoratlab, bosim o‘tkazgani va majburlab pol yuvdirganini o‘zi tasvirga olgani aytilmoqda.
Qizaloqlarning qo‘llarida ko‘karish izlari aniqlangan.
“Inson” ijtimoiy xizmatlar markazi shu’ba rahbari Murod Egamovga ko‘ra, vasiylar qaramog‘ida qoldirilgan bolalarning ijtimoiy-ruhiy holati har chorakda o‘rganib turiladi. Zo‘ravonlikka uchragan bu qizaloqlarning yashash sharoiti ham joriy yilning birinchi choragida o‘rganilgan va salbiy holatlar kuzatilmagan.
“Ushbu noxush holat 22 aprel kuni sodir bo‘lgan. Biz bu haqda xabar topganimizdan so‘ng ichki ishlar xodimlari bilan birgalikda qizaloqlarni xavfsiz joyga ko‘chirdik. Bolalar tumanimizdagi oilaviy bolalar uyiga joylashtirildi. Ularning kattasi hududiy maktabga joylashtirildi, kichigiga psixologik yordam ko‘rsatilyapti”, – dedi Murod Egamov.
Qizaloqlarning holati va aybdorlarga chora ko‘rilishi masalasi Bolalar ombudsmani tomonidan nazoratga olingan.
Psixolog Zarina Qobilovaning aytishicha, opa-singillarning kichkinasida qo‘rquv kuchli bo‘lgani, ko‘p vaqt davomida sog‘lom oilaviy muhitda yashamagani sababli muloqotga kirishishi qiyin kechmoqda. Bolalar kattalarga nisbatan bunday ruhiy asoratlar ta’siridan chiqishi uchun vaqt va mehr-e’tibor kerak, deydi u.
Oilaviy bolalar uyi rahbari Sanobar Latipova xonadoniga kelgan opa-singillarni o‘z farzandlari qatori qabul qilib, mehr berishini bildirdi.
Toyloq tumani ichki ishlar bo‘limi tergovga qadar tekshiruv boshlagan: bolalar tan jarohatining og‘irlik darajasini aniqlash maqsadida sud-tibbiy ekspertizasi tayinlangan.
Shuningdek, vasiy S.Mardonovaning telefon apparatidan olingan, qizaloqlarning yig‘lagani va bosimga uchragani aks etgan videotasvirlar ashyoviy dalil sifatida rasmiylashtirilgan.
Media haftalik 4-kun yakunlandi. Ushbu davrda OAV uchun muhim keyslar muhokama qilindi. Jumladan:
– axborot ko‘p – uni tekshirish kerak;
– krizisdan keyin reputatsiyani tez tiklash kerak;
– media tadbirlar natija berishi kerak;
– islohotlar xalqchil va ommabop yetkazilishi kerak;
– tasvir – sifatli montaj orqali kontentga aylanishi kerak;
– «virusli» holatlarda oqilona javob berish kerak;
– SMM va mobilografiya – shunchaki ko‘nikma emas, ustunlik bo‘lishi kerak.
Shu savollarning barchasi Media haftalikning 4-kunida amaliy keyslar orqali ochib berildi.
Bu kun nazariyani emas, aynan ish jarayonini eslatdi – har bir vaziyat real misolga aylandi, har bir yechim sinovdan o‘tdi.
Endi esa eng muhim bosqich boshlandi. 4 kun davomida olingan bilim va ko‘nikmalar – ish jarayoniga ko‘chadi.
Jamiyat
Kompensatsiya talabi, havo iflosligi va eriyotgan muzliklar. MO yetakchilari eko-sammitda nimalarni gapirdi?
O‘zbekiston prezidenti havo sifati yomonlashishiga qarshi qo‘shnilarni birgalikda kurashishga chaqirdi. Qirg‘iziston rahbari suv infratuzilmasini saqlash xarajatlari uchun qo‘shnilar kompensatsiya to‘lashi kerakligini aytdi. Qozog‘iston yetakchisi Orol fojiasidan saboq chiqarish zaruratini urg‘uladi. Tojikiston peshvosi muzliklar eriyotganidan xavotir bildirdi.
22-24 aprel kunlari Qozog‘iston poytaxti Ostona shahrida Mintaqaviy ekologik sammit bo‘lib o‘tdi. Unda Markaziy Osiyo yetakchilari suv tanqisligi va ekologik masalalarga doir tashabbuslarni ilgari surdi.
«Markaziy Osiyoda harorat ikki barobar tezroq ko‘tarilyapti»
O‘zbekiston prezidenti o‘z nutqida bugungi kunda ekologik muammolarni global iqlim o‘zgarishlaridan ayri holda ko‘rib chiqib bo‘lmasligini qayd etdi.
«Global isish sur’atlarining tezlashishi davom etmoqda, Markaziy Osiyo mintaqasida esa harorat ikki barobar tezroq ko‘tarilmoqda. Mintaqa muzliklarining qariyb uchdan bir qismi yo‘qoldi, yog‘ingarchilik tartibining beqarorligi kuzatilmoqda, suv resurslari tanqisligi ortib bormoqda. Yer maydonlarining 80 million gektari allaqachon degradatsiyaga uchradi», – dedi Shavkat Mirziyoyev.
Davlat rahbari ekologik muammolarni yumshatish uchun O‘zbekiston qilayotgan ishlarni sanadi.
«Yashil makon» loyihasi doirasida qariyb 1 milliard tup daraxt va buta ekildi. Orol dengizining qurigan tubida 2 million gektardan ortiq maydonda o‘rmonzorlar barpo etilib, yangi «yashil belbog‘»lar yaratilmoqda. Bizning tashabbusimiz bilan BMT Bosh Assambleyasining «O‘rmonlashtirish va o‘rmonlarni tiklash bo‘yicha harakatlar o‘n yilligi» rezolyutsiyasi qabul qilindi», – dedi O‘zbekiston yetakchisi.
Bundan tashqari, suvni tejash borasidagi keng ko‘lamli sa’y-harakatlar natijasida yiliga 10 milliard kub metr suv iqtisod qilinmoqda. Mamlakatimizning generatsiya quvvatlarida «yashil» energetika ulushi allaqachon 30 foizga yetdi, 2030 yilning oxiriga borib esa 50 foizdan oshadi.
Shavkat Mirziyoyev mintaqadagi iqlim va ekologiya muammolarini hal qilish bo‘yicha qator tashabbuslarni ilgari surdi:
atmosfera havosining sifati yomonlashayotgan sharoitda «Markaziy Osiyoning toza havosi» davlatlararo konsorsiumini ta’sis etish;
cho‘llanishga qarshi kurashish, qurg‘oqchilikning oldini olish hamda qum va chang bo‘ronlari haqida barvaqt ogohlantirish markaziga mintaqaviy maqom berish;
texnologik o‘tish jarayonlarini tezlashtirish uchun imtiyozli bojxona tartiblari va ekomahsulotlar uchun sertifikatlarni o‘zaro tan olishni nazarda tutuvchi «Markaziy Osiyo yashil savdo yo‘lagi»ni shakllantirish;
Markaziy Osiyo iqlim loyihalarining yagona investitsiya portfelini yaratish;
Biologik xilmaxillikni saqlash uchun «Markaziy Osiyo Qizil kitobi»ni ishlab chiqish;
Markaziy Osiyo atrof-muhitidagi o‘zgarishlarning yagona mintaqaviy atlasi yaratish.
«Issiqko‘l sathi qariyb 14 metrga pasaydi»
Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov iqlim o‘zgarishi mintaqa va dunyoda suv resurslari hamda energetika sohasidagi mavjud muammolarni yanada keskinlashtirganiga urg‘u berdi.
«Qirg‘iziston hissasiga global issiqxona gazlari chiqindilarining atigi 0,03 foizi to‘g‘ri keladi. Shunga qaramay, bizning mamlakat nomutanosib ravishda iqlim o‘zgarishi oqibatlarining katta yukini ko‘tarib kelyapti», – dedi Sadir Japarov.
Qirg‘iziston rahbari buni quyidagi raqamlar bilan izohladi:
2020 yildan beri sel va toshqinlar kabi favqulodda vaziyatlar soni uch barobarga oshgan, to‘g‘ridan to‘g‘ri moddiy zarar yiliga taxminan 16 mln dollarni tashkil etyapti;
Qirg‘izistondagi muzliklar maydoni 16 foizga qisqardi;
prognozlarga ko‘ra, 2100 yilga borib mamlakatdagi muzliklarning 80 foizigacha qismi yo‘qolishi mumkin;
so‘nggi o‘n yilliklarda Issiqko‘l sathi qariyb 14 metrga pasaydi, ko‘lga quyiladigan daryolar soni yuztadan o‘ttiztagacha kamaydi;
1968 yildan beri baland tog‘lardagi muzli ko‘llar soni 30 foizga oshgan.
Japarov mamlakati suv infratuzilmasini saqlash uchun katta pul sarflayotgani, biroq qo‘shni davlatlar buning uchun qazilma yoqilg‘i ko‘rinishida kompensatsiya taklif qilmayotganini aytdi.
«Qirg‘iziston hududida shakllanadigan yillik umumiy suv resurslari hajmi taxminan 50 mlrd kub metrga baholanadi. Shundan mamlakatimiz o‘z ehtiyojlari uchun atigi 12 mlrd kub metr suvdan foydalanadi, qolgan 38 mlrd kub metr esa qo‘shni davlatlarga oqib ketadi. Biz Qirg‘izistonda shakllanadigan suv resurslari Markaziy Osiyo davlatlarining qishloq xo‘jaligi, energetika, oziq-ovqat va ijtimoiy-iqtisodiy xavfsizligini ta’minlashda katta ahamiyatga ega ekanini tushunamiz. Shu bois o‘nlab yillar davomida avvalgi suv taqsimoti limitlarini saqlab kelyapmiz, suvni to‘plash va chiqarib berish xizmatlarini amalga oshiryapmiz, gidrotexnik inshootlarni saqlash va xavfsizligini ta’minlayapmiz, favqulodda vaziyatlardan himoya choralarini ko‘ryapmiz. O‘tgan yil davomida suv xo‘jaligi sohasiga qariyb 80 mln dollar ajratdik. So‘nggi besh yil ichida bu yo‘nalishga davlat budjetidan 259 mln dollar yo‘naltirildi, bu mamlakat yillik budjetining 2 foizini tashkil etadi. Biroq bu mablag‘lar eskirgan infratuzilmani modernizatsiya qilish va samarali, zamonaviy tizim yaratish uchun yetarli emas», – dedi Qirg‘iziston prezidenti.
Japarov mintaqada suv-energetika sohasida o‘zaro manfaatli iqtisodiy tizim joriy etishni taklif qildi.
«Bizning tomonimizdan amalga oshirilayotgan barcha ishlar mohiyatan ekotizim xizmatlarini ko‘rsatishga qaratilgan bo‘lib, ular barcha suv iste’molchilari tomonidan qo‘llab-quvvatlanishi va birgalikda moliyalashtirilishi zarur. Mintaqa davlatlarining yagona kelishuvga erishishi oson emasligi ayon, ammo manfaatlar muvozanatini topish, shuningdek, mintaqadagi suv va energetika resurslarini taqsimlash mexanizmlariga samarali iqtisodiy vositalarni bosqichma-bosqich joriy etish orqali, kompleks yondashuv asosida o‘zaro maqbul yechimlarni ishlab chiqishimiz lozim», – dedi u.
«Orol dengizi hanuzgacha noto‘g‘ri siyosat oqibatlarini eslatib turadi»
Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jo‘mart To‘qayev tanlab yondashish ekologiya masalasida ham mutlaqo nomaqbul yondashuv ekanini urg‘uladi.
«Ko‘plab hollarda ekologik kun tartibi turli mintaqa va davlatlarning rivojlanish ehtiyojlari yetarli darajada hisobga olinmasdan shakllantiriladi. Ayniqsa, bu hali ham o‘z iqtisodiy salohiyatini mustahkamlash bilan band bo‘lgan rivojlanayotgan mamlakatlarga tegishli. Holbuki, rivojlangan davlatlar bugungi ekologik standartlariga uzoq davom etgan industrializatsiya jarayoni natijasida erishgan. Shu sababli global miqyosda yanada ekologik toza modellarga o‘tish adolatli, muvozanatli va rag‘batlantiruvchi bo‘lishi zarur», – dedi u.
Qozog‘iston prezidenti Markaziy Osiyo va qo‘shni mintaqalar quyidagi umumiy ekologik muammolarga duch kelayotganini aytdi:
suv tanqisligi va suv resurslarini samarasiz boshqarish;
cho‘llanish;
muzliklarning erishi;
havoning ifloslanishi;
biologik xilmaxillikning zaiflashuvi.
«Hozirda mamlakatda ishlab chiqarilayotgan elektr energiyasining umumiy hajmida qayta tiklanuvchi energiya manbalari ulushi 7 foizdan oshdi. 2030 yilga borib bu ko‘rsatkich 15 foizdan yuqori bo‘lishi kutilyapti. Neft va gazning yirik ishlab chiqaruvchisi bo‘lib qolayotganimizga qaramay, barqaror energetika maqsadlariga sodiqmiz. Dunyodagi yetakchi uran eksportchilaridan biri sifatida Qozog‘iston uglerodsiz elektr energetikasini rivojlantirishni ham qo‘llab-quvvatlaydi. Ayni paytda ilk atom elektr stansiyamiz qurilish loyihasini ishlab chiqmoqdamiz va shu bilan birga, ko‘mir elektr stansiyalarini “toza ko‘mir” texnologiyalari asosida modernizatsiya qilyapmiz. Shu jihatdan yirik energetika obektlaridan chiqindilar qariyb 35 foizga kamayishi kutilyapti», – dedi To‘qayev.
Qozog‘iston rahbari oxirgi yillarda Orol dengizida erishilgan yutuqlar haqida ham to‘xtalib o‘tdi.
«Orol dengizi hanuzgacha noto‘g‘ri siyosat oqibatlarini eslatib turadi. Shu bilan birga, qat’iy va ilmiy asoslangan choralar orqali nimalarga erishish mumkinligini ham namoyish etadi. Bugungi kunda biz Shimoliy Orolning qariyb 36 foizini tiklashga erishdik – suv sifati yaxshilandi, baliq zaxiralari ko‘paydi va aholi turmush darajasi oshdi», – dedi u.
«14 mingta muzlikdan 1300 dan ortig‘i allaqachon to‘liq erib ketdi»
Tojikiston prezidenti Imomali Rahmon ham mintaqa va Tojikistondagi ekologik vaziyat haqida gapirdi.
«Iqlim va suv masalalari birgalikdagi yechimlarni talab qiladi. Mintaqada muzliklarning tez sur’atlarda erishi, ekotizimlar degradatsiyasi va tabiiy ofatlar soni ortib boryapti. Iqlim o‘zgarishi va suv iste’molining oshishi resurslarga tushayotgan bosimni yanada kuchaytiryapti. Shu jihatdan davlatlararo energetika komissiyasini tashkil etish hamda suv va energiyani tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish kerak», – dedi u.
Tojikiston rahbarining ma’lum qilishicha, mamlakatdagi 14 ming muzlikdan 1300 dan ortig‘i allaqachon erib ketgan. Bu jarayon tezlashib boryapti, natijada suv balansi buzilmoqda va butun mintaqada tabiiy ofatlar xavfi ortyapti.
«Ma’lumki, mamlakatimiz hududida Markaziy Osiyo suv resurslarining 60 foizigacha bo‘lgan qismi shakllanadi. Bu Tojikiston tog‘ ekotizimlarining mintaqa suv ta’minoti va barqaror rivojlanishidagi muhim rolini ko‘rsatadi. Shu nuqtayi nazardan, muzliklarning tez erishi va qor zaxiralarining kamayishi jiddiy xavotir uyg‘otyapti», – dedi Rahmon.
«Suvdan oqilona va adolatli foydalanish masalasiga alohida e’tibor qaratilishi lozim»
Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedov ranschegaraviy suv resurslaridan oqilona va adolatli foydalanish masalasiga alohida urg‘u berdi. U suv masalalari quyidagi uchta asosiy tamoyil asosida hal etilishi lozimligini ta’kidladi:
suv masalalari bo‘yicha asosiy konvensiyalar va boshqa xalqaro hujjatlarga qat’iy rioya etish;
transchegaraviy daryolar bo‘yida joylashgan barcha davlatlarning manfaatlarini teng hisobga olish;
xalqaro tashkilotlarning, eng avvalo, BMTning keng ishtirokini ta’minlash.
«Turkmaniston BMT homiyligida Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun Suvdan foydalanish masalalari bo‘yicha Mintaqaviy kengash tashkil etish tashabbusi bilan chiqdi. Ushbu tuzilma suv sohasidagi sa’y-harakatlarni muvofiqlashtiruvchi samarali platformaga aylanadi», dedi Berdimuhamedov.
Energiya resurslaridan noqonuniy foydalanish holatlari fosh etildi.
Bosh prokuratura huzuridagi Departamentning Quvasoy shahri bo‘limi va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari hamkorligida nazorat tadbiri o‘tkazildi.
Unda «P.F.» MChJ mas’ul shaxslari MChJga qarashli umumiy ovqatlanish shoxobchasida umumiy foydalanishdagi tabiiy gaz tarmog‘iga tijorat maqsadida o‘zboshimchalik bilan ulanib, 903,6 mln so‘mlik tabiiy gazdan noqonuniy foydalanganliklari aniqlangan.
Shuningdek, Departamentning Farg‘ona viloyati boshqarmasi tomonidan o‘tkazilgan tergovga qadar tekshiruvda «A.Y.» MChJ rahbari M.J. Qo‘shtepa tumani,«Qumtepa» MFY hududidagi umumiy ovqatlanish shoxobchasida umumiy foydalanishdagi elektr tarmog‘iga tijorat maqsadida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanib, 264,5 mln so‘mlik elektr energiyasidan noqonuniy foydalanganligi aniqlangan.
Shu kabi, Departamentning Sergeli tuman bo‘limi va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari hamkorligida o‘tkazilgan tezkor tadbirda fuqaro D.R.«Ziyolilar» MFY hududidagi xonadonda ishlab chiqarish sexida umumiy foydalanishdagi elektr tarmog‘iga tijorat maqsadida to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulanib, 248,6 mln so‘mlik elektr energiyasidan noqonuniy foydalanganligi aniqlangan.
Departamentning Yangibozor tuman bo‘limi tomonidan o‘tkazilgan tergovga qadar tekshiruvda fuqaro G‘.A.«Obod» MFY hududidagi xonadonda umumiy foydalanishdagi tabiiy gaz tarmog‘iga o‘zboshimchalik bilan ulanib, 147,3 mln so‘mlik tabiiy gazdan noqonuniy foydalanganligi aniqlangan.
Mazkur holatlar yuzasidan Jinoyat kodeksining 169-moddasi (o‘g‘rilik) va 185-2-moddasi (elektr, issiqlik energiyasi, gaz, vodoprovoddan foydalanish qoidalarini buzish) bilan jinoyat ishlari qo‘zg‘atilib, tergov harakatlari o‘tkazilmoqda
Biznes-ombudsman Toshkentning dizayn-kodi masalasida e’tiroz bildirdi
Prezident Maduroning hibsga olinishiga 400 000 dollar pul tikib qo‘ygan askar hibsga olindi
Rahbarlar uchun Mirzo Ulug‘bek tumani tajribasi bo‘yicha seminar o‘tkaziladi
-
Siyosat4 days agoSaida Mirziyoyeva xalqaro forumda Prezident murojaatini o‘qib eshittirdi
-
Siyosat5 days agoGiyohvand moddalar savdosini moliyaviy tomirlarni kesish orqali to’xtatish mumkin.
-
Siyosat5 days agoSamarqandda narkotiklarning transmilliy tahdidlariga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro forum bo‘lib o‘tmoqda
-
Siyosat4 days agoHukumat mehnat muhojirlariga til oʻrgatish va malaka olish xarajatlari uchun kompensatsiya toʻlashi kerak
-
Siyosat3 days agoPrezident Mirziyoyev mintaqaviy sammitda yashil savdo yoʻlaklari va yagona iqlim investitsiya strategiyasini taklif qildi
-
Siyosat3 days agoPrezident Shavkat Mirziyoyev JSST bosh direktorini qabul qildi
-
Dunyodan5 days ago
Prezident Tramp Eron rahbariyati bilan uchrashishga tayyorligini ma’lum qildi
-
Iqtisodiyot2 days ago
Markaziy bank: 24-aprelda dollar pasayadi