Mahalliy
Ayolni bir tugma bilan “yechintirish” yoxud deepfake qurbonlari
“Qanday qilib taslim bo‘lishni istamagan ayolni sharmanda qilib, ovozini o‘chirasiz? Siz uning fe’l-atvoriga tajovuz qilishga, uning kamtarligini haqorat qilishga, uni ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlarini boshqarishdan qo‘rqitishga, uning axloqi haqidagi afsona va mish-mishlarni tarqatishga harakat qilasiz, bu eng qadimgi stereotip”, — deb yozgan Rana Ayyub 17 noyabr kuni o‘zining Instagram sahifasida. U shunga qo‘shimcha qilib, “Ey kasal odamlar, men hech qayerga ketmayman. Harakatlarim ta’sir ko‘rsatayotganini, so‘zlarim sizni qo‘rqitayotganini, mavjudligim sizning qo‘rqoqligingiz va nafratingizga qarshi turishini menga anglashga yordam berganingiz uchun tashakkur”, — dedi.
Amerika ommaviy axborot vositalarining sharhlovchisi Rana Ayyub muntazam ravishda onlayn tuhmat kampaniyalarining nishoniga aylangan. Sobiq Twitter platformasidagi anonim millatchi akkaunt Rana Ayyubning shaxsiy telefon raqamini oshkor qilib, boshqalarni uni ta’qib qilishga undagan. Shu kechaning o‘zida u 200 dan ortiq behayo qo‘ng‘iroq va xabarlar olgan. Keyin esa ijtimoiy tarmoqlarda uning pornografik surati tarqatildi va shaxsiy ma’lumotlari, akkaunt parollari ham oshkor qilindi. Bu faqat jurnalistning dushmanlari ishi emas, balki ayollarni global darajada tartibsiz ta’qib qilish tizimi ekanini ko‘rsatadi.
Internet ayollar uchun hech qachon xavfsiz hudud bo‘lgan emas. Ammo sun’iy intellekt kirib kelgach, bu maydon ochiq ta’qibdan yangi avlod jinsiy zo‘ravonlikka aylandi. Endi ayolni haqiqiy videosiz ham xo‘rlash mumkin, yuzi, ovozi yetarli qolganini algoritm bajaradi.
Dipfeyk (inglizcha deepfake — deep learning “chuqur o‘qitish” va fake “qalbaki”) — sun’iy intellekt asosida tasvir yoki ovozni sintez qilish texnologiyasidir. Bu usul orqali insonning yuzi, ovozi yoki harakatlari boshqa video yoki audioga sun’iy ravishda qo‘shiladi.
2016-yildan boshlab yuz harakatlarini real vaqtda almashtirish imkoni paydo bo‘ldi. 2020 yilda Microsoft hatto Video Authenticator dasturini taqdim etdi — dipfeykni aniqlash uchun. Ammo muammo shundaki: yasash tez, fosh etish esa sekin. Ovozli dipfeyk — bu inson ovozini sun’iy intellekt yordamida taqlid qilish. Bu texnologiya filmlarni lokalizatsiya qilish, gapira olmaydigan insonlarga ovoz berish, audiokitoblarni ota-onalar ovozida o‘qish uchun ijobiy qo‘llanilishi mumkin. Ammo aynan shu texnologiya firibgarlik, obro‘sizlantirish, dezinformatsiya uchun ham ishlatilmoqda.
Dipfeyk-porno ilk bor 2017-yilda Reddit’da paydo bo‘lgan va keyinchalik Twitter, Pornhub kabi platformalarda taqiqlangan. Ammo taqiq tarqalishni to‘xtatmadi. Bu texnologiya shuningdek yolg‘on yangiliklar, soxta dalillar, shantaj uchun ham ishlatilmoqda.
2024-yil boshida X (Twitter) tarmog‘ida Teylor Svift ishtirokidagi sun’iy intellekt yaratgan intim suratlar virusdek tarqaldi. Ular o‘chirilguncha o‘nlab million marta ko‘rilgan. Rasmiy o‘chirishga 17 soat ketgan, ammo ba’zi tasvirlar hali ham aylanib yuribdi.
Britaniyada esa partiya lideri Angela Reyner, ta’lim ministri Djillian Kigan, Penni Mordant kabi ayol siyosatchilarning dipfeyk-porno tasvirlari tarqaldi. Ayrimlari fotoshop, ayrimlari esa to‘liq AI orqali yaratilgan. Bu feyk foto va videolarning aksariyati ijtimoiy tarmoqlarda ancha yillardan beri aylanib yuribdi, deb yozadi The Guardian nashri.
Bugun bepul ilovalar va generatorlar orqali: oddiy suratdan “kiyimsiz” tasvir yasash, video orqali insonni “sharmandali ish qilayotganini” ko‘rsatish, hatto bolalar tasvirlarini ham sun’iy pornoga aylantirish mumkin.
Yuzni almashtirish, kiyimli suratni “yechintirish”, yuz manipulyasiyasi, sintetik yuz yaratish, matndan tasvir yaratish, ovozni o‘zgartirish kabi texnologiyalar nafaqat mashhurlarga, balki oddiy insonlarga ham qarshi qo‘llanyapti. Psixologlar ta’kidlashicha, inson o‘z yuzini dipfeyk-pornoda ko‘rishi real jinsiy zo‘ravonlikka yaqin jarohat qoldiradi.
Qurbonlar kuchli uyat va qo‘rquv his qiladi, depressiya, uyqusizlik, xavotirga tushadi, ishidan, oilasidan, jamiyatdan uzilib qoladi. Ayniqsa, voyaga yetmaganlar eng himoyasiz guruh hisoblanadi, ular maktabda tahqirlanadi, ijtimoiy yakkallanadi, uzoq yillik ruhiy shikast bilan yashaydi.
Eng og‘iri — video o‘chirilsa ham, shubha qoladi.
Dezinformatsiya tadqiqotchisi, “Onlayn ayol bo‘lish: zo‘ravonlik va ta’qiblardan omon qolish va ularga qarshi kurashish” kitobi muallifi Nina Yankovich buni nazariy muammo sifatida emas, shaxsiy tajriba sifatida yozadi. Uning o‘zi ham roziligisiz yaratilgan pornografik dipfeyk videolar qurboni bo‘ldi. Bu alohida holat emas. Yankovich keltirgan misollar bu hodisaning tizimli ekanini ko‘rsatadi.
Muallifning fikriga ko‘ra, dipfeyk pornografiyaning eng ko‘p nishonlari jamoatchilik e’tiboridagi ayollar. Masalan, AQShning sobiq davlat kotibi Hillari Klinton, ekologiya faoli Greta Tunberg, jurnalistlar, siyosiy maslahatchilar, olim ayollar.
Yankovich ta’kidlaydiki, mashhur dipfeyk saytlarini qidirganda, hatto erkak siyosatchilar nomidan chiqadigan sahifalar ham aslida ularning rafiqalari va qizlari haqidagi jinsiy xarakterdagi videolar bilan to‘lgan. Masalan, Donald Tramp nomi bilan chiqadigan sahifalarda uning o‘zi emas, balki turmush o‘rtog‘i va qizi tasvirlangan dipfeyk videolar joylashtirilgan. Bu tasodif emas. Bu yerda maqsad erkak siyosatchini emas, u orqali ayolni xo‘rlash yotibdi.
Nima uchun deyarli hammasi ayollar?
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, barcha dipfeyk videolarining 96 foizi — roziliksiz pornografiya va ularning mutlaq ko‘pchiligi ayollarga qarshi qaratilgan. Yankovich buni ochiq aytadi: mavjud yuz almashtirish va video generatsiya modellari ayol tanasiga moslab o‘rgatilgan. Ya’ni ular erkaklar tomonidan erkaklar ehtiyoji uchun yaratilgan. Shu sababli, hatto texnik jihatdan ham ayollar himoyasiz qolmoqda.
Bu yerda sun’iy intellekt “neytral texnologiya” emas — u mavjud notenglikni ko‘paytiruvchi vositaga aylangan. Yankovichning eng qimmatli fikrlaridan biri shu: dipfeyk videolar mukammal bo‘lishi shart emas. Yomon tahrirlangan, arzon, hatto kulgili ko‘ringan videolar ham o‘z vazifasini bajaradi. Chunki ularning maqsadi ishontirish emas. Maqsadi — shubha solish. Bu video rostmi yolg‘onmi ahamiyatsiz. U insonning obro‘siga soya tashlaydi. Ayolning davlat lavozimiga, ekspertlik maqomiga, jamoatchilik oldidagi so‘ziga ishonchni yo‘q qiladi.
Dipfeyk forumlaridagi muhokamalarni o‘rganar ekan, Yankovich yana bir xulosaga keladi: bu videolarni yaratayotganlar o‘z shaxsiy hayoti haqida juda qayg‘urishadi, ammo ayollarning shaxsiy hayoti ular uchun ahamiyatsiz, kimningdir eng shaxsiy obrazini roziliksiz pornografiyaga aylantirish ham haqiqiy zo‘ravonlik, jinsiy ekspluatatsiyaning yangi shakli.
Ayrim mamlakatlarda dipfeyk pornografiya uchun javobgarlik mavjud. Ammo amalda bu qurbonni himoya qilmaydi. Videoni kim joylashtirgani noma’lum bo‘ladi, serverlar boshqa davlatda, platformalar esa javobgarlikdan qochadi.
Shu sababli Yankovich qonun chiqaruvchilarga murojaat qilib, sun’iy intellektni “kelajak xavfi” deb muhokama qilishdan oldin, bugun ayollarni yo‘q qilayotgan amaliyotni to‘xtatishni talab qiladi.
Dipfeyk pornografiya bu axloq muammosi emas, bu siyosiy va demokratik muammo. U ayollarni sukutga majbur qiladi, ularni jamoat hayotidan siqib chiqaradi va qo‘rqitish orqali nazorat qiladi.
Agar jamiyat bunga javob qaytarmasa, internetda so‘z erkinligi haqida gapirish shunchaki o‘zimizni aldash va ikkiyuzlamachilik bo‘lib qoladi.
Nina Yankovich va Rana Ayyub misollaridan ko‘rinib turganidek, bu faqat texnologiya muammosi emas, balki ayollarni sukutga majbur qilish va ularning ijtimoiy ortiqchiliklarini kamsitish uchun rejali amaliy ta’sirdir.
Kiberxavfsizlik bilan shug‘ullanuvchi Home Security Heroes kompaniyasi tadqiqotiga ko‘ra, 2023 yilga kelib internetdagi dipfeyk videolar soni 100 mingga yaqinlashgan, bu 2019 yilga nisbatan 550 foizga ko‘p.
Dipfeyk-pornografiyaning ommalashishi — texnologiyaning arzonlashuvi va osonlashuvining to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqibati. Realistik bir daqiqalik videoni yaratish uchun neyrotarmoqqa 30 daqiqadan kam vaqt kerak. Internetda esa bunday xizmatlarni bepul taklif qiladigan platformalar yetarli.
Pornoindustriyaning o‘zi ham qarshi kurashga shoshilmayapti: eng mashhur 10 ta pornosaytdan 7 tasi dipfeyk-kontentni bloklamaydi. Bu sohadagi saytlarning oylik trafigi 35 million ko‘rishdan oshadi.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, bu yerda gap faqat qiziqish haqida emas — shaxsiylashtirilgan fantaziya imkoniyati ham talabni oshirmoqda. Istalgan insonni “kontent qahramoni”ga aylantirish mumkin.
Zo‘ravonlikdan jabrlanganlarga yordam beruvchi “Sestri” markazi mutaxassisi Anna Bogomolova shunday deydi:
“Ayolga ob’yekt sifatida qarash, onlayn muhitdagi mizoginiya dipfeyk yaratuvchilarga o‘zini haq deb his qilish imkonini beradi. Ular buni jazo yoki qasos shakli sifatida ko‘radi — xuddi pornoqasos kabi”.
Bugun ayolni jim qilish uchun qamoq shart emas, tayoq shart emas. Internetda uni yechintirib qo‘yish yetarli.
Shu bois, mutaxassislar sun’iy intellekt soxtalashtirishini internetda aniqlashda va unga qarshi turishda quyidagi maslahatlarni beradi:
Vizual detallarga e’tibor bering. Yuz va terining notabiiy jilolanishi, soyalar va yorug‘likning izchil emasligi, yuz chekkalari va tishlarning mos emasligi — bu dipfeykning birinchi alomatlari.
Kontekst va tasvir tarixini tekshiring. Agar bir fotosurat yoki video faqat yakka manbaada paydo bo‘layotgan bo‘lsa yoki boshqa rasmiy tasvirlar bilan muvofiq kelmasa, bu soxta bo‘lishi mumkin. Tanqidiy fikrlang. Hatto yuqori sifatli soxta videolar ham odamlarning notanqidiy qabul qilishini osonlashtirishi mumkin. Faqat texnologiyaga ishonib qolmang, har doim kontekst va manbalarni solishtiring.
Autentifikator vositalaridan foydalaning. Sensity, Reality Defender, Deepfake-o-meter, DuckGoose.AI, AI-Generated Content Detection kabi instrumentlar rasm va videolarning haqiqiyligini baholashda yordam beradi, ammo ular ham hech qachon 100% kafolat bermaydi.
Bugun bir video saylov natijasini o‘zgartiradi, bir audio urushga sabab bo‘lishi mumkin, bir “kiyimsiz” tasvir esa inson hayotini vayron qiladi.
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan dipfeyklar nafaqat texnologiya yutug‘i, balki jinsiylashtirilgan raqamli zo‘ravonlik quroliga aylandi. Birgina tasvir orqali insonning obro‘sini yo‘qotish yoki jamiyat oldida sharmanda qilish mumkin. Shu bilan birga, ko‘plab mamlakatlarda qonun hali ham bunday tasvir va videolarni to‘liq jinoyat sifatida tan olmagani afsuslanarli.
Barno Sultonova
Bugungi kunda ta’lim tizimida o‘zbek tilini davlat tili sifatida o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish hamda ta’lim jarayoniga zamonaviy yondashuvlarni keng joriy etishga alohida e’tibor qaratilmoqda.
Bu borada belgilangan vazifalar ijrosi doirasida joriy yilning 24-28-avgust kunlari Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi va Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusida respublika o‘quv-seminari tashkil etildi.
Seminarga respublikamizning barcha hududlaridan jami 180 nafar pedagog, xususan, 120 nafar maktabgacha ta’lim tashkiloti tarbiyachisi hamda umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 60 nafar boshlang‘ich sinf o‘qituvchisi jalb etildi.
Joriy yilning 24-avgust kuni Maktabgacha ta’lim tashkilotlari direktor va mutaxassislarini qayta tayyorlash va ularning malakasini oshirish institutida respublika o‘quv-seminarining tantanali ochilish marosimi bo‘lib o‘tdi.
Unda Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov, Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova hamda Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov va Ta’limni rivojlantirish respublika ilmiy-metodik markazi direktor o‘rinbosari Habibullo Nosirov ishtirok etdi.
Ochilish marosimida ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, davlat tiliga bo‘lgan e’tiborni kuchaytirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor qaratildi.
Tadbirda so‘zga chiqqan Prezident Administratsiyasi rahbarining ta’limni isloh qilish bo‘yicha o‘rinbosari bo‘linmasining loyiha koordinatori Yuliya Risyukova bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Mustaqillik bizga nafaqat erkin va farovon hayot qurish, balki milliy tilimiz, madaniyatimiz va qadriyatlarimizni asrab-avaylash, ularni kelgusi avlodlarga yetkazish imkonini berdi. Shu ma’noda, bugungi “Maktabgacha va maktab ta’limida o‘zbek tilini sifatli o‘qitish: zamonaviy metodika va innovatsion yondashuvlar” mavzusidagi seminar alohida ahamiyatga ega. Chunki til – bu shunchaki muloqot vositasi emas. Til – xalqning tarixi, ma’naviyati va tafakkurini o‘zida mujassam etgan bebaho qadriyatdir. Farzandlarimizga o‘zbek tilini sifatli o‘rgatish orqali biz ularning nafaqat savodxonligini, balki Vatanga daxldorlik hissini, milliy qadriyatlarga hurmatini va jamiyat bilan erkin muloqot qilish qobiliyatini ham rivojlantiramiz. Bu jarayonda, ayniqsa, pedagogning o‘rni beqiyos. Bolada tilga muhabbat uyg‘otish uchun, avvalo, unga erkin gapirish, fikr bildirish va xato qilishdan qo‘rqmaslik imkonini berish zarur. Bugungi seminarda 180 nafar pedagog ishtirok etayotgani ham ushbu yo‘nalishdagi ishlar ko‘lami tobora kengayib borayotganini ko‘rsatadi. Ishonamanki, bugungi seminar sohadagi ilg‘or tajribalarni ommalashtirish, zamonaviy metodikalarni amaliyotga keng joriy etish va o‘zbek tilini o‘qitish sifatini yanada oshirishga xizmat qiladi.” – dedi Yuliya Risyukova.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirining birinchi o‘rinbosari Sherzod Karimov bu yo‘nalishda amalga oshirilayotgan ishlar, tashkil etilayotgan seminarlar, yaratilayotgan dastur va metodikalar pedagoglarning bilim va ko‘nikmalarini oshirishga xizmat qilishini ta’kidladi.
”Millatning taraqqiyoti, eng avvalo, uning tiliga bo‘lgan munosabati bilan belgilanadi. O‘z tilini qadrlagan, unda erkin fikrlay oladigan va o‘z fikrini ravon ifoda eta oladigan avlod milliy qadriyatlarni ham chuqurroq anglaydi. Shuning uchun bolalarimizga o‘zbek tilini o‘rgatish masalasi faqat ta’lim muassasalarining vazifasi bo‘lib qolmasligi kerak. Bolaning tilga bo‘lgan munosabati, avvalo, oilada shakllanadi. Ota-onalar, ayniqsa, onalar bolaning dastlabki nutqi, so‘z boyligi va fikrlash tarzining rivojlanishida katta o‘rin tutadi. Bola bilan o‘zbek tilida ko‘proq suhbatlashish, uning savollariga to‘liq va tushunarli javob berish, ertak, she’r va hikoyalar o‘qib berish juda muhim,” – dedi Sherzod Karimov.
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti rektori Shuhrat Sirojiddinov mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozimligini ta’kidladi.
”Bugungi kunda mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan o‘zgarishlar nihoyatda katta. Prezidentimiz tashabbusi bilan yosh avlodga sifatli ta’lim va munosib tarbiya berish, ularning bilim doirasini kengaytirish hamda kelajakda yetuk inson bo‘lib shakllanishi uchun keng imkoniyatlar yaratilmoqda. Bugun pedagoglar uchun ham katta imkoniyatlar mavjud. Ilgari biz o‘rganmagan yoki yetarlicha foydalanmagan metodikalar, tajribalar va bilimlarni egallash imkoniga ega bo‘lyapmiz. Bunday seminar va uchrashuvlar orqali o‘qituvchilar bir-biridan o‘rganadi, o‘z qarashlarini boyitadi va mavjud muammolarga birgalikda yechim izlaydi. Oldimizda hali ko‘plab vazifalar va yechimini kutayotgan savollar mavjud. Ularni hal etish uchun bilim, tajriba, hamkorlik va mas’uliyat talab qilinadi. Eng muhimi, amalga oshirayotgan har bir ishimiz bolalarning kelajagiga xizmat qilishi kerak. Bugungi uchrashuv va mashg‘ulotlarda egallangan bilimlar amaliyotga tatbiq etilsa, ular o‘z samarasini beradi. Olingan tajribalar ta’lim muassasalariga, pedagoglarga va eng asosiysi, bolalarimizga yetib borishi lozim. Shundagina biz bilimli, ma’naviy yetuk, o‘z ona tilini, milliy madaniyati va Vatanini sevadigan yosh avlodni tarbiyalay olamiz.” – dedi Shuhrat Sirojiddinov.
Mazkur o‘quv-seminardan ko‘zlangan asosiy maqsad ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari o‘zbek tili fani o‘qituvchilari hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilarining kasbiy kompetensiyalarini rivojlantirish, ularni zamonaviy metod va vositalardan samarali foydalanishga yo‘naltirishdan iborat.
Seminar davomida umumiy o‘rta ta’lim maktablari pedagoglari uchun o‘zbek tilini o‘qitishning zamonaviy usullari, muloqotga yo‘naltirilgan ta’lim, amaliy topshiriqlar asosida o‘qitish, darslarni rejalashtirish va baholash usullari bo‘yicha mashg‘ulotlar tashkil etildi.
Mashg‘ulotlarda pedagoglar o‘quv materiallarini tahlil qilish, o‘quvchilarning nutqiy ko‘nikmalarini rivojlantirishga qaratilgan topshiriqlar ishlab chiqish, amaliy mashqlar va muloqotga asoslangan yondashuvlardan foydalanish bo‘yicha tajriba almashdi.
Maktabgacha ta’lim yo‘nalishida tashkil etilgan mashg‘ulotlarda esa bolalarga o‘zbek tilini o‘rgatishda o‘yin texnologiyalaridan foydalanish, tabiiy til muhitini yaratish, talaffuz va lug‘at boyligini rivojlantirish usullariga e’tibor qaratildi.
Seminar doirasida “O‘zbek tili” interfaol ta’lim platformasi ham taqdim etildi. Mazkur platforma maktabgacha ta’lim tashkilotlari tarbiyachilari va pedagoglar uchun o‘zbek tilini o‘rgatish jarayonini raqamli vositalar asosida tashkil etishga xizmat qiladi.
Platformada bolalarning yosh xususiyatlari hisobga olingan holda kichik va o‘rta guruh hamda katta va tayyorlov guruhi uchun alohida o‘quv resurslari shakllantirilgan. Unda mavzuli materiallar, interfaol o‘yinlar, video mashg‘ulotlar va foydalanuvchi uchun yo‘riqnomalar joylashtirilgan.
Mazkur resurslar orqali bolalarning lug‘at boyligini oshirish, og‘zaki nutqini rivojlantirish va o‘zbek tilida muloqot qilish ko‘nikmalarini shakllantirish imkoniyati yaratilgan. Platformada kundalik hayot, oila, tabiat, fasllar, hayvonot olami, kasblar, transport, milliy qadriyatlar, o‘quv qurollari hamda alifbo kabi mavzular bo‘yicha interfaol materiallar mavjud.
Shuningdek, mashg‘ulotlarda raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt vositalari va zamonaviy o‘quv resurslaridan foydalanish bo‘yicha amaliy tavsiyalar berildi. Ishtirokchilar guruhli ishlar, amaliy topshiriqlar va muhokamalar orqali o‘z metodik yondashuvlarini boyitdi.
Mazkur seminar ta’lim rus va qardosh tillarda olib boriladigan maktablar hamda maktabgacha ta’lim tashkilotlarida o‘zbek tilini o‘qitish sifatini oshirish, pedagoglarning kasbiy salohiyatini rivojlantirish va davlat tilini o‘qitish samaradorligini yanada yuksaltirishga xizmat qiladi.
Seminarni muvaffaqiyatli tamomlagan pedagoglarga tegishli sertifikatlar topshiriladi. Ular “Milliy mentor” sifatida o‘z hududlariga qaytgach, seminar davomida egallagan bilim va ko‘nikmalari hamda o‘zlashtirgan zamonaviy metodikalarni kaskad-kombinatsiyalashgan yondashuv asosida hududdagi boshqa pedagoglarga yetkazish va amaliyotga joriy etish ishlarini davom ettiradi.
Hukumat qarori bilan «Texnikumlar bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibi to‘g‘risida»gi nizom tasdiqlandi.
Ushbu Nizom davlat texnikumlari bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda bitiruvchilar bandligini ta’minlagan tashkilotlarga kredit ajratish tartibini belgilaydi.
Quyidagi talablarga javob bergan tashkilotlar kredit olish huquqiga ega:
– texnikum bilan dual ta’limni yo‘lga qo‘ygan hamda dual ta’lim bo‘yicha texnikum bilan amal qiluvchi shartnoma mavjud bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilar uchun ish joylari va ishlab chiqarish amaliyoti tashkil etilgan bo‘lishi;
– dual ta’lim doirasida o‘quvchilarga tashkilotning malakali mutaxassislarini “ustoz” sifatida biriktirgan bo‘lishi;
– dual ta’lim shaklida tahsil olayotgan o‘quvchilar bilan muddatli mehnat shartnomalari tuzilgan bo‘lishi hamda ish haqi to‘lashi;
– joriy yilda texnikum bitiruvchisini tashkilotdagi vakant ish o‘rniga mehnat shartnomasi asosida ishga qabul qilgan bo‘lishi.
Tashkilotlar dual ta’lim dasturi doirasida kredit olish uchun tijorat banklariga quyidagi hujjatlarni qog‘oz shaklida taqdim etadi:
kreditni olish to‘g‘risidagi ariza;
ariza beruvchi (tashkilot)larning amalda bo‘lgan tasdiqlovchi hujjatlari;
texnikum va tashkilot o‘rtasidagi hamda tashkilot va o‘quvchi o‘rtasidagi dual ta’lim bo‘yicha shartnoma nusxalari;
dual ta’lim dasturi va dual ta’limda tahsil olayotgan o‘quvchilar ro‘yxati;
tashkilot tomonidan kreditdan foydalanish rejasi;
tashkilotning soliq qarzdorligi mavjud emasligi to‘g‘risida ma’lumot.
Tashkilotning kredit ajratish bo‘yicha taqdim etgan barcha hujjatlari kreditga layoqatlilik ko‘rsatkichiga muvofiq kelgan taqdirda, tijorat banki 3 ish kunida bu haqda tashkilotga xabar beradi, shartnoma tuzadi hamda uning hisobvarag‘iga kreditni o‘tkazadi.
O‘zbekistonda 10-sinf o‘quvchilariga o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish imkoniyatini beruvchi yangi tartib belgilandi. Bu Vazirlar Mahkamasining tegishli qarori bilan tasdiqlangan.
Qarorga ko‘ra, kasbiy ta’lim tashkilotlari o‘quvchilarining o‘qishini ko‘chirish yoki qayta tiklash, shuningdek, umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 10-sinf o‘quvchilarini texnikumlarga ko‘chirish bo‘yicha davlat xizmatlarini ko‘rsatishning yagona tartibi joriy etiladi.
Mazkur xizmatlardan foydalanish uchun arizalar Davlat xizmatlari markazlari yoki Yagona interaktiv davlat xizmatlari portali (YaIDXP) orqali elektron shaklda topshiriladi.
10-sinf o‘quvchilarining o‘qishini texnikumlarga ko‘chirish tartibi alohida belgilanadi. Bu o‘quvchilarga kasbiy ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Shuningdek, kasbiy ta’lim tashkilotlariga o‘qishni ko‘chirish va qayta tiklash bo‘yicha xulosa berishning yagona tartibi joriy etiladi.
Raqamli texnologiyalar vazirligi bilan hamkorlikda ikki oy muddatda mazkur davlat xizmatlarini YaIDXP orqali ko‘rsatish imkoniyatini yo‘lga qo‘yish belgilangan.
Bundan tashqari, davlat xizmatlarini ko‘rsatish uchun zarur ma’lumotlarni tegishli davlat organlaridan elektron shaklda olish imkoniyati yaratiladi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 30 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu 2015/2016-o‘quv yilidagi 7 taga nisbatan 4,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, o‘n yil ichida mamlakatda faoliyat yuritayotgan xorijiy OTMlar soni 23 taga oshgan.
Xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni 2005/2006-o‘quv yilida 2 ta bo‘lgan. 2010/2011-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 6 taga yetgan.
2015/2016-o‘quv yilida mamlakatda 7 ta xorijiy oliy ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan bo‘lsa, keyingi besh yilda ular soni yana sezilarli ko‘paygan.
2020/2021-o‘quv yili boshida xorijiy OTMlar soni 18 taga yetgan. Bu 2015/2016-o‘quv yiliga nisbatan 11 taga ko‘pdir.
Shuningdek, 2020/2021-yildan 2025/2026-o‘quv yiligacha xorijiy oliy ta’lim tashkilotlari soni yana 12 taga oshgan. Natijada besh yillik davrda ular soni 18 tadan 30 taga yetdi.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2025/2026-o‘quv yili boshida O‘zbekistonda 11 118 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
Bu ko‘rsatkich 1991/1992-o‘quv yilidagi 8 557 ta maktabga nisbatan 1,3 barobar ko‘p. Shu tariqa, mustaqillikdan keyingi davrda mamlakatdagi umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 2 561 taga oshgan.
Dinamikaga ko‘ra, maktablar soni ayrim davrlarda sekin o‘sgan yoki qisqargan bo‘lsa-da, so‘nggi yillarda barqaror ko‘payish kuzatilgan. 2020/2021-o‘quv yilida ular soni 10 181 tani tashkil etgan.
1995/1996-o‘quv yilida mamlakatda 9 289 ta, 2000/2001 o‘quv yilida 9 726 ta umumiy o‘rta ta’lim tashkiloti faoliyat yuritgan.
2005/2006-o‘quv yiliga kelib bu ko‘rsatkich 9 803 taga yetgan. 2010/2011-o‘quv yilida esa 9 806 ta maktab qayd etilgan. Keyingi besh yilda ko‘rsatkich biroz pasayib, 2015/2016-o‘quv yilida 9 720 tani tashkil qilgan.
2020/2021-o‘quv yilidan boshlab o‘sish yana tezlashgan. 2021/2022-yilda 10 289 ta, 2022/2023-yilda 10 522 ta, 2023/2024-yilda 10 750 ta maktab faoliyat yuritgan.
2024/2025-o‘quv yili boshida umumiy o‘rta ta’lim tashkilotlari soni 10 943 tani tashkil etgan. Bir yil o‘tib, bu ko‘rsatkich yana 175 taga oshib, 11 118 taga yetgan.
Shunday qilib, 2020/2021-o‘quv yilidan 2025/2026-o‘quv yiligacha mamlakatdagi maktablar soni 937 taga ko‘paygan.
Oziq-ovqat ishlab chiqarishda qaysi hududlar yetakchi?
Prezident ishtirokida umumiy qiymati 50 trln so‘mlik loyihalar ishga tushirildi
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat4 days ago
Илҳом Алиев Тошкентда тантанали кутиб олинди
-
Siyosat5 days ago
To‘qayev prezidentlikka qayta nomzod qo‘yishi haqidagi savolga javob berdi
-
Siyosat3 days ago
Ўзбекистон ва Озарбайжон раҳбарлари Бухоронинг машҳур обидаларини зиёрат қилдилар (фото)
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekistonda kiyim ishlab chiqarish bo‘yicha qaysi hududlar yetakchi?
-
Siyosat4 days ago
O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasida Abadiy do‘stlik shartnomasi imzolandi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev «Haydar Aliyev» ordeni bilan taqdirlandi
-
Siyosat2 days ago
«Milliy manfaatlarni himoya qilish dunyodan yopilish degani emas» — Sherzod Asadov
-
Siyosat3 days ago
Shavkat Mirziyoyev AQSh kongressmenlari delegatsiyasini qabul qildi