Mahalliy
Ayolni bir tugma bilan “yechintirish” yoxud deepfake qurbonlari
“Qanday qilib taslim bo‘lishni istamagan ayolni sharmanda qilib, ovozini o‘chirasiz? Siz uning fe’l-atvoriga tajovuz qilishga, uning kamtarligini haqorat qilishga, uni ijtimoiy tarmoqlardagi akkauntlarini boshqarishdan qo‘rqitishga, uning axloqi haqidagi afsona va mish-mishlarni tarqatishga harakat qilasiz, bu eng qadimgi stereotip”, — deb yozgan Rana Ayyub 17 noyabr kuni o‘zining Instagram sahifasida. U shunga qo‘shimcha qilib, “Ey kasal odamlar, men hech qayerga ketmayman. Harakatlarim ta’sir ko‘rsatayotganini, so‘zlarim sizni qo‘rqitayotganini, mavjudligim sizning qo‘rqoqligingiz va nafratingizga qarshi turishini menga anglashga yordam berganingiz uchun tashakkur”, — dedi.
Amerika ommaviy axborot vositalarining sharhlovchisi Rana Ayyub muntazam ravishda onlayn tuhmat kampaniyalarining nishoniga aylangan. Sobiq Twitter platformasidagi anonim millatchi akkaunt Rana Ayyubning shaxsiy telefon raqamini oshkor qilib, boshqalarni uni ta’qib qilishga undagan. Shu kechaning o‘zida u 200 dan ortiq behayo qo‘ng‘iroq va xabarlar olgan. Keyin esa ijtimoiy tarmoqlarda uning pornografik surati tarqatildi va shaxsiy ma’lumotlari, akkaunt parollari ham oshkor qilindi. Bu faqat jurnalistning dushmanlari ishi emas, balki ayollarni global darajada tartibsiz ta’qib qilish tizimi ekanini ko‘rsatadi.
Internet ayollar uchun hech qachon xavfsiz hudud bo‘lgan emas. Ammo sun’iy intellekt kirib kelgach, bu maydon ochiq ta’qibdan yangi avlod jinsiy zo‘ravonlikka aylandi. Endi ayolni haqiqiy videosiz ham xo‘rlash mumkin, yuzi, ovozi yetarli qolganini algoritm bajaradi.
Dipfeyk (inglizcha deepfake — deep learning “chuqur o‘qitish” va fake “qalbaki”) — sun’iy intellekt asosida tasvir yoki ovozni sintez qilish texnologiyasidir. Bu usul orqali insonning yuzi, ovozi yoki harakatlari boshqa video yoki audioga sun’iy ravishda qo‘shiladi.
2016-yildan boshlab yuz harakatlarini real vaqtda almashtirish imkoni paydo bo‘ldi. 2020 yilda Microsoft hatto Video Authenticator dasturini taqdim etdi — dipfeykni aniqlash uchun. Ammo muammo shundaki: yasash tez, fosh etish esa sekin. Ovozli dipfeyk — bu inson ovozini sun’iy intellekt yordamida taqlid qilish. Bu texnologiya filmlarni lokalizatsiya qilish, gapira olmaydigan insonlarga ovoz berish, audiokitoblarni ota-onalar ovozida o‘qish uchun ijobiy qo‘llanilishi mumkin. Ammo aynan shu texnologiya firibgarlik, obro‘sizlantirish, dezinformatsiya uchun ham ishlatilmoqda.
Dipfeyk-porno ilk bor 2017-yilda Reddit’da paydo bo‘lgan va keyinchalik Twitter, Pornhub kabi platformalarda taqiqlangan. Ammo taqiq tarqalishni to‘xtatmadi. Bu texnologiya shuningdek yolg‘on yangiliklar, soxta dalillar, shantaj uchun ham ishlatilmoqda.
2024-yil boshida X (Twitter) tarmog‘ida Teylor Svift ishtirokidagi sun’iy intellekt yaratgan intim suratlar virusdek tarqaldi. Ular o‘chirilguncha o‘nlab million marta ko‘rilgan. Rasmiy o‘chirishga 17 soat ketgan, ammo ba’zi tasvirlar hali ham aylanib yuribdi.
Britaniyada esa partiya lideri Angela Reyner, ta’lim ministri Djillian Kigan, Penni Mordant kabi ayol siyosatchilarning dipfeyk-porno tasvirlari tarqaldi. Ayrimlari fotoshop, ayrimlari esa to‘liq AI orqali yaratilgan. Bu feyk foto va videolarning aksariyati ijtimoiy tarmoqlarda ancha yillardan beri aylanib yuribdi, deb yozadi The Guardian nashri.
Bugun bepul ilovalar va generatorlar orqali: oddiy suratdan “kiyimsiz” tasvir yasash, video orqali insonni “sharmandali ish qilayotganini” ko‘rsatish, hatto bolalar tasvirlarini ham sun’iy pornoga aylantirish mumkin.
Yuzni almashtirish, kiyimli suratni “yechintirish”, yuz manipulyasiyasi, sintetik yuz yaratish, matndan tasvir yaratish, ovozni o‘zgartirish kabi texnologiyalar nafaqat mashhurlarga, balki oddiy insonlarga ham qarshi qo‘llanyapti. Psixologlar ta’kidlashicha, inson o‘z yuzini dipfeyk-pornoda ko‘rishi real jinsiy zo‘ravonlikka yaqin jarohat qoldiradi.
Qurbonlar kuchli uyat va qo‘rquv his qiladi, depressiya, uyqusizlik, xavotirga tushadi, ishidan, oilasidan, jamiyatdan uzilib qoladi. Ayniqsa, voyaga yetmaganlar eng himoyasiz guruh hisoblanadi, ular maktabda tahqirlanadi, ijtimoiy yakkallanadi, uzoq yillik ruhiy shikast bilan yashaydi.
Eng og‘iri — video o‘chirilsa ham, shubha qoladi.
Dezinformatsiya tadqiqotchisi, “Onlayn ayol bo‘lish: zo‘ravonlik va ta’qiblardan omon qolish va ularga qarshi kurashish” kitobi muallifi Nina Yankovich buni nazariy muammo sifatida emas, shaxsiy tajriba sifatida yozadi. Uning o‘zi ham roziligisiz yaratilgan pornografik dipfeyk videolar qurboni bo‘ldi. Bu alohida holat emas. Yankovich keltirgan misollar bu hodisaning tizimli ekanini ko‘rsatadi.
Muallifning fikriga ko‘ra, dipfeyk pornografiyaning eng ko‘p nishonlari jamoatchilik e’tiboridagi ayollar. Masalan, AQShning sobiq davlat kotibi Hillari Klinton, ekologiya faoli Greta Tunberg, jurnalistlar, siyosiy maslahatchilar, olim ayollar.
Yankovich ta’kidlaydiki, mashhur dipfeyk saytlarini qidirganda, hatto erkak siyosatchilar nomidan chiqadigan sahifalar ham aslida ularning rafiqalari va qizlari haqidagi jinsiy xarakterdagi videolar bilan to‘lgan. Masalan, Donald Tramp nomi bilan chiqadigan sahifalarda uning o‘zi emas, balki turmush o‘rtog‘i va qizi tasvirlangan dipfeyk videolar joylashtirilgan. Bu tasodif emas. Bu yerda maqsad erkak siyosatchini emas, u orqali ayolni xo‘rlash yotibdi.
Nima uchun deyarli hammasi ayollar?
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, barcha dipfeyk videolarining 96 foizi — roziliksiz pornografiya va ularning mutlaq ko‘pchiligi ayollarga qarshi qaratilgan. Yankovich buni ochiq aytadi: mavjud yuz almashtirish va video generatsiya modellari ayol tanasiga moslab o‘rgatilgan. Ya’ni ular erkaklar tomonidan erkaklar ehtiyoji uchun yaratilgan. Shu sababli, hatto texnik jihatdan ham ayollar himoyasiz qolmoqda.
Bu yerda sun’iy intellekt “neytral texnologiya” emas — u mavjud notenglikni ko‘paytiruvchi vositaga aylangan. Yankovichning eng qimmatli fikrlaridan biri shu: dipfeyk videolar mukammal bo‘lishi shart emas. Yomon tahrirlangan, arzon, hatto kulgili ko‘ringan videolar ham o‘z vazifasini bajaradi. Chunki ularning maqsadi ishontirish emas. Maqsadi — shubha solish. Bu video rostmi yolg‘onmi ahamiyatsiz. U insonning obro‘siga soya tashlaydi. Ayolning davlat lavozimiga, ekspertlik maqomiga, jamoatchilik oldidagi so‘ziga ishonchni yo‘q qiladi.
Dipfeyk forumlaridagi muhokamalarni o‘rganar ekan, Yankovich yana bir xulosaga keladi: bu videolarni yaratayotganlar o‘z shaxsiy hayoti haqida juda qayg‘urishadi, ammo ayollarning shaxsiy hayoti ular uchun ahamiyatsiz, kimningdir eng shaxsiy obrazini roziliksiz pornografiyaga aylantirish ham haqiqiy zo‘ravonlik, jinsiy ekspluatatsiyaning yangi shakli.
Ayrim mamlakatlarda dipfeyk pornografiya uchun javobgarlik mavjud. Ammo amalda bu qurbonni himoya qilmaydi. Videoni kim joylashtirgani noma’lum bo‘ladi, serverlar boshqa davlatda, platformalar esa javobgarlikdan qochadi.
Shu sababli Yankovich qonun chiqaruvchilarga murojaat qilib, sun’iy intellektni “kelajak xavfi” deb muhokama qilishdan oldin, bugun ayollarni yo‘q qilayotgan amaliyotni to‘xtatishni talab qiladi.
Dipfeyk pornografiya bu axloq muammosi emas, bu siyosiy va demokratik muammo. U ayollarni sukutga majbur qiladi, ularni jamoat hayotidan siqib chiqaradi va qo‘rqitish orqali nazorat qiladi.
Agar jamiyat bunga javob qaytarmasa, internetda so‘z erkinligi haqida gapirish shunchaki o‘zimizni aldash va ikkiyuzlamachilik bo‘lib qoladi.
Nina Yankovich va Rana Ayyub misollaridan ko‘rinib turganidek, bu faqat texnologiya muammosi emas, balki ayollarni sukutga majbur qilish va ularning ijtimoiy ortiqchiliklarini kamsitish uchun rejali amaliy ta’sirdir.
Kiberxavfsizlik bilan shug‘ullanuvchi Home Security Heroes kompaniyasi tadqiqotiga ko‘ra, 2023 yilga kelib internetdagi dipfeyk videolar soni 100 mingga yaqinlashgan, bu 2019 yilga nisbatan 550 foizga ko‘p.
Dipfeyk-pornografiyaning ommalashishi — texnologiyaning arzonlashuvi va osonlashuvining to‘g‘ridan-to‘g‘ri oqibati. Realistik bir daqiqalik videoni yaratish uchun neyrotarmoqqa 30 daqiqadan kam vaqt kerak. Internetda esa bunday xizmatlarni bepul taklif qiladigan platformalar yetarli.
Pornoindustriyaning o‘zi ham qarshi kurashga shoshilmayapti: eng mashhur 10 ta pornosaytdan 7 tasi dipfeyk-kontentni bloklamaydi. Bu sohadagi saytlarning oylik trafigi 35 million ko‘rishdan oshadi.
Mutaxassislar ta’kidlashicha, bu yerda gap faqat qiziqish haqida emas — shaxsiylashtirilgan fantaziya imkoniyati ham talabni oshirmoqda. Istalgan insonni “kontent qahramoni”ga aylantirish mumkin.
Zo‘ravonlikdan jabrlanganlarga yordam beruvchi “Sestri” markazi mutaxassisi Anna Bogomolova shunday deydi:
“Ayolga ob’yekt sifatida qarash, onlayn muhitdagi mizoginiya dipfeyk yaratuvchilarga o‘zini haq deb his qilish imkonini beradi. Ular buni jazo yoki qasos shakli sifatida ko‘radi — xuddi pornoqasos kabi”.
Bugun ayolni jim qilish uchun qamoq shart emas, tayoq shart emas. Internetda uni yechintirib qo‘yish yetarli.
Shu bois, mutaxassislar sun’iy intellekt soxtalashtirishini internetda aniqlashda va unga qarshi turishda quyidagi maslahatlarni beradi:
Vizual detallarga e’tibor bering. Yuz va terining notabiiy jilolanishi, soyalar va yorug‘likning izchil emasligi, yuz chekkalari va tishlarning mos emasligi — bu dipfeykning birinchi alomatlari.
Kontekst va tasvir tarixini tekshiring. Agar bir fotosurat yoki video faqat yakka manbaada paydo bo‘layotgan bo‘lsa yoki boshqa rasmiy tasvirlar bilan muvofiq kelmasa, bu soxta bo‘lishi mumkin. Tanqidiy fikrlang. Hatto yuqori sifatli soxta videolar ham odamlarning notanqidiy qabul qilishini osonlashtirishi mumkin. Faqat texnologiyaga ishonib qolmang, har doim kontekst va manbalarni solishtiring.
Autentifikator vositalaridan foydalaning. Sensity, Reality Defender, Deepfake-o-meter, DuckGoose.AI, AI-Generated Content Detection kabi instrumentlar rasm va videolarning haqiqiyligini baholashda yordam beradi, ammo ular ham hech qachon 100% kafolat bermaydi.
Bugun bir video saylov natijasini o‘zgartiradi, bir audio urushga sabab bo‘lishi mumkin, bir “kiyimsiz” tasvir esa inson hayotini vayron qiladi.
Sun’iy intellekt yordamida yaratilgan dipfeyklar nafaqat texnologiya yutug‘i, balki jinsiylashtirilgan raqamli zo‘ravonlik quroliga aylandi. Birgina tasvir orqali insonning obro‘sini yo‘qotish yoki jamiyat oldida sharmanda qilish mumkin. Shu bilan birga, ko‘plab mamlakatlarda qonun hali ham bunday tasvir va videolarni to‘liq jinoyat sifatida tan olmagani afsuslanarli.
Barno Sultonova
U bir oz kechikib tug‘ilgan bola edi. Shu bois chaqaloqning inga-ingasi er-xotin o‘rtasida soviy boshlagan munosabatlarni yana asl holiga keltirdi…
Chaqaloqqa Orzimurod deb ism qo‘yishdi. Topgan-tutganlarini dasturxonga to‘kib, qarindosh-urug‘, do‘st-qadrdonga aqiqa oshi tortmoqchi bo‘lishgandi, kimdir: «Hay-hay, aslo unday qilmang, bola ko‘zikib ketadi», dedi. Aqiqa marosimi juda kamtarin o‘tdi, birov bildi, birov bilmadi.
Orzimurodning sunnat to‘yi ham choqqina o‘tdi. Otasining yelkasiga omad qushi qo‘nib, balandroq lavozimga o‘tirgan payt edi-da, bir-ikkita hamkasbi: «To‘yni katta qivormang, nozik joyda ishlayapsiz», deb shipshib qo‘yishdi.
Orzimurod uylanganida, o‘zi farzand ko‘rganida ham shunday bo‘ldi. Farzandlari ulg‘aygach, orttirgan uch-to‘rt so‘miga hovli qurmoqchi bo‘lgandi, «Hay birodar, sal o‘ylab ish qiling. Otangiz falon joyda, o‘zingiz pismadon joydasiz, «dom»ingiz bo‘lsa bor, hovlini nima qilasiz, gap-so‘z bo‘lishi mumkin», deb bu niyatidan qaytarishdi.
Gap-so‘z bo‘lishidan qo‘rqib, hovli qurmadi, mashina sotib olmadi, umrida biror marta bo‘lsin bola-chaqasi bilan kurortga borib dam olmadi. Ellik, oltmishga kirganini birov bildi, birov bilmadi.
Nabirasi uylanayotganida yoshlar «To‘yni falon restoranda qilamiz, falon-pismadon san’atkorlarni taklif qilamiz, qancha deyishsa, beramiz», deb oyoq tirab qolishdi. Maslahatchilarning fikri esa butunlay boshqacha bo‘ldi: «Dabdabaning nima keragi bor, el og‘izga tushgan to‘yning xosiyati bo‘lmaydi».
To‘y mahalla choyxonasida, mahalla havaskorlari ishtirokida o‘tdi. Birovga ma’qul keldi, boshqa birov burnini jiyirdi: «O‘l, xasis, puling bo‘lsa bor, to‘y deganni varanglatib qilmaysanmi…»
Orzimurod ota pensiyaga chiqayotganida hamkasblari maromiga yetkazib maqtashdi. Kamtar, kamsuqumligi, o‘zini o‘t-cho‘qqa urmasligi, betga chopmasligi, kim nima desa «xo‘p» deyishini takror-takror aytib, qo‘liga bir dasta gul tutqazishdi.
Otaxon gulni ko‘tarib uyiga keldi. Bekorchilik, kun sanashga o‘tdi. Umrida birinchi marta kasal bo‘ldi. Uzoq vaqt yotib qoldi. Birov bildi, birov bilmadi.
O‘tgan yili bahorda Orzimurod otaning qazosi yetdi. Mahalladoshlaridan biri: «Ta’ziya marosimida bir-ikki kishi gapirsin», deganday gap qilgandi, masjid imomi unga yovqarash qildi. Marhum «Menga hech narsa kerakmas», deganday qo‘llarini ko‘ksiga qo‘yib, shahar chekkasidagi qabristonning bir chetidan qazilgan qabrga beozorgina kirib ketdi.
Xotira marosimlari choqqina o‘tdi. Birov bildi, birov bilmadi…
(«Siz yozmagan kitob»dan)
Jakarta shahrida bo‘lib o‘tgan «Global Sustainable Development Congress-2026» doirasida «Times Higher Education» xalqaro reyting agentligi «THE Sustainability Impact Ratings-2026» natijalarini e’lon qildi. Reyting oliy ta’lim muassasalarining Birlashgan Millatlar Tashkilotining Barqaror rivojlanish maqsadlariga qo‘shayotgan hissasini baholaydi.
Bu yilgi reytingga O‘zbekistonning 50 ta oliy ta’lim tashkiloti kiritildi. Ulardan 24 tasi dunyoning eng yaxshi 1000 ta universiteti qatoridan joy oldi.
101–200 o‘rinlar:
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti;
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti.
201–300 o‘rinlar:
O‘zbekiston Milliy universiteti;
«TIQXMMI» Milliy tadqiqot universiteti.
301–400 o‘rinlar:
Buxoro davlat universiteti;
Samarqand davlat tibbiyot universiteti;
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti.
401–600 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat texnika universiteti;
O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti;
Toshkent davlat texnika universiteti;
Toshkent davlat yuridik universiteti;
Toshkent axborot texnologiyalari universiteti;
Termiz davlat universiteti;
Toshkentdagi «Vestminster» xalqaro universiteti.
601–800 o‘rinlar:
International School of Finance Technology and Science;
Navoiy davlat universiteti;
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti;
Samarqand davlat universiteti;
Toshkent davlat tibbiyot universiteti;
Toshkent davlat transport universiteti;
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti.
801–1000 o‘rinlar:
Farg‘ona davlat universiteti;
O‘zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish akademiyasi;
Toshkent farmatsevtika instituti.
O‘zbekiston universitetlari Barqaror rivojlanish maqsadlarining alohida yo‘nalishlari bo‘yicha ham yuqori o‘rinlarni egalladi. Xususan, Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti «Gender tengligi» yo‘nalishida dunyoda 8-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat texnika universiteti «Arzon va toza energiya» yo‘nalishida 5-o‘rin, Farg‘ona politexnika instituti esa shu yo‘nalishda 6-o‘rinni qayd etdi.
Shuningdek, O‘zbekiston Milliy pedagogika universiteti «Gender tengligi» bo‘yicha 20-o‘rin, Termiz davlat universiteti 36-o‘rin, Toshkent axborot texnologiyalari universiteti 48-o‘rinni egalladi. Toshkent davlat tibbiyot universiteti «Sog‘liq va farovonlik» yo‘nalishida 81-o‘rin, Samarqand davlat tibbiyot universiteti esa 82-o‘rindan joy oldi.
2024-yil dekabrning so‘ngi kunlari. Farg‘onada metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan o‘sha dahshatli portlash lavhalari haliyam ko‘z oldimdan ketmaydi. Mashina ichida bolalari bilan qolib ketgan ona, atrofda ikki bolasi bilan cho‘kkalagancha kuyib kul bo‘lgan ayol… Men u yerda emasdim, voqeani o‘z ko‘zim bilan ko‘rmadim. Lekin fojia payti yashin tezligida tarqalgan surat va videolarni anchagacha xayolimdan chiqara olmadim. O‘shanda mas’uliyatsiz mas’ullarni, inson hayotiga befarq bo‘lganlarni tanqid qilib maqola yozgandim, ularni o‘sha mashhur surat ochlikdan o‘layotgan bolaning tepasida o‘limini kutib turgan kalxatga o‘xshatgandim. Undan keyin yana va yana shu kabi voqealar takrorlanishda davom etdi… men qayta-qayta allaqachon ilmiy nomga ega bo‘lgan “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni jurnalist ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmagani yoki tizimli shafqatsizlik qarshisida o‘zini ojiz his qilganida yuzaga keladigan og‘ir ichki inqirozni o‘z boshimdan o‘tkazaverdim.
Shu yerda jurnalist sifatida o‘zimga savol beraman, men-ku masofadan turib, monitor qarshisida xavfsizgina o‘tirib, faqatgina suratlarni ko‘rib shunchalik azoblandim, ruhiyatim ozorlandi, ammo shunday dahshatlarni, o‘limni, qonni va adolatsizlikni o‘z ko‘zi bilan ko‘rgan, jahannamning ichida turib kadr olgan jurnalistlar-chi?
Ularning ruhiyati qanday chidagan?
Mana shu savol bizni jahon jurnalistikasi tarixidagi eng mashhur va eng fojiali faktlarga yetaklaydi. Fotoreportyor Kevin Karter 1993 yilda Sudandagi dahshatli ochlikni suratga olayotganda, obyektiviga ochlikdan yerga yopishib qolgan qoqsuyak bola va undan bir necha qadam narida o‘limini kutib turgan kalxat tushadi.
Karter kadrni yo‘qotmaslik uchun suratni oladi. Bu surat dunyoni uyg‘otdi, Sudanga millionlab dollarlik yordamlar oqib keldi. Jurnalist 1994 yil aprelida Pulitser mukofotini oldi. Ammo jamiyat uni qoralashga ham ulgurdi: “Nega bolaga yordam bermading?”
U ko‘rgan dahshatlar va jamiyatning ta’nasi ijodkorni ichidan yemirib bo‘lgan edi. Mukofot olganidan atigi uch yarim oy o‘tib, 1994-yil 33 yoshli Kevin Karter o‘z joniga qasd qildi. Uning qoldirgan xatida shunday so‘zlar bor edi: “Meni o‘limlar, jasadlar va og‘riqlar haqidagi xotiralar ta’qib qilyapti…”
Ha, Nyu-Yorkdagi Kolumbiya universitetida har yili bahorda Pulitser laureatlariga mukofotlar topshiriladi. Sahnada hamma kulib turadi, ammo bu tantanali lavhalarning orqa fonida nimalar qolganini faqat jurnalistlarning o‘zlari bilishadi. Pulitser shunchaki muvaffaqiyat ramzi emas, balki jurnalistning ruhiy sog‘lig‘i, tinchligi va ba’zan hayoti evaziga jamiyatga “sotilgan” achchiq haqiqatidir. Va bu og‘riqli qismat faqat Afrikada yoki urush maydonlarida uchramaydi. Insoniyatning tizimli jinoyatlarini fosh qiluvchi har bir surishtiruvchi xuddi shu devorga boshi bilan uriladi.
Yoki bo‘lmasa…
2002-yil 6 yanvarda The Boston Globe nashrining “Spotlight” surishtiruv guruhi dunyo tarixidagi eng og‘ir maqolalar turkumini e’lon qilishni boshladi. Jurnalistlar mahalliy katolik cherkovida yillar davomida bolalarga nisbatan qilingan tizimli zo‘ravonliklarni va yuqori martabali rahbarlar bu jinoyatlarni qanday xaspo‘shlab kelganini fosh etishdi.
Ammo jurnalistlarning ushbu maqolalar to‘plami uchun olgan Pulitser mukofoti maxsus xizmat josuslarining ta’qiblari, telefon eshitishlari va oilasiga bo‘lgan tahdidlar ostida yashash — ular to‘lagan badal edi. Har kuni jabrlanuvchilarning ko‘rsatmalarini o‘qish, yuzlab arxiv hujjatlarini vayron bo‘lgan taqdirlar orqali varaqlash jurnalistlarni insoniyatga bo‘lgan ishonchidan ham ayirgandi.
Jurnalist — qutqaruvchi…
Gohida kasbiy burch va insoniylik o‘rtasidagi chegara shu qadar ingichkalashib ketadiki, u yerda sovuqqon jurnalist bo‘lib qolishning iloji bo‘lmaydi. 1973 yilda fotojurnalist Nik Ut Vetnam urushi paytida amerikaliklar tashlagan yondiruvchi bombadan kiyimlari kuyib ketgan, dahshat va og‘riqdan chinqirib qochib kelayotgan 9 yoshli yalang‘och qizaloq Kim Fukni suratga oladi.
Tasavvur qiling, ko‘z oldingizda bolalar tiriklayin yonyapti, ularning terisi erib ketyapti… Nik Ut kadrni muhrlaydi-yu, ammo shundan so‘ng kamerani tashlab, qizaloqni mashinasiga solib kasalxonaga boradi. U shifokorlarni qizaloqni davolashga majbur qiladi va qiz tirik qoladi. U qizni qutqardi, ammo o‘sha kuyib ketgan bolalarning chinqirig‘i, urushning kuyuk hidi ijodkorning ruhiyatida bir umrlik dahshatli chandiq bo‘lib qoldi. U urushdan qaytsa-da, lekin urush uning ichidan hech qachon chiqmadi.
Tan olish kerak, bu professional majburiyat ba’zan haqiqiy qiynoqqa aylanadi. Maqola mukammal, faktlar esa benuqson chiqishi uchun sen o‘zing aslo xohlamagan, yuragingni unutgancha dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga majbursan.
Va o‘shanda yana anglaysan…
Yana ichingda o‘zingga qayta-qayta o‘sha savolni berasan: agar men shunchaki monitor qarshisida, xavfsiz xonada o‘tirib, tayyor arxiv kadrlarini majburlikdan qayta-qayta kuzatish orqali mana shunday ichdan kuyish hissini tuygan bo‘lsam, yashirin jinoyatlar zanjirining ichiga kirib, haqiqiy surishtiruv qilayotgan, xavf-xatar bilan yuzma-yuz kelayotgan jurnalistlar-chi? Ularning tunlari qanday o‘tgan ekan?
Jurnalistning eng katta dramasi maqola mukammal, faktologik jihatdan benuqson chiqishi uchun o‘zing xohlamagan, ruhiyatingni chil-chil qiladigan dahshatli kadrlarni qayta-qayta ko‘rishga, kattartirib o‘rganishga, soniyasigacha pauza qilib tikilishga majburligi. O‘quvchiga besh qatorlik fakt taqdim etish uchun, jurnalist o‘sha noxush suratlarni o‘z ichidan qayta-qayta o‘tkazadi. Xorij jurnalistikasi va ruhiyatshunosligida surishtiruvchi jurnalistlarning mana shunday ichidan kuyishini ifodolovchi maxsus terminlar bor. Professional doiralarda bu holatni “Remote Vicarious Trauma” (Masofaviy ikkilamchi jarohat) deb atashadi. Bu jurnalist voqea joyida o‘zi jismonan bo‘lmasa-da, ekran ortida arxivlarni kavlaganda, qurbonlarning suratlari va videolarini qayta-qayta tomosha qilganda, ruhiyati xuddi o‘sha dahshatni o‘z boshidan o‘tkazgandek og‘ir jarohat olishidir. Xuddi shunday holatni tavsiflaydigan yana bir termin “Journalism burnout and PTSD symptoms” — “Jurnalistlardagi kasbiy kuyish va posttravmatik stress belgilari”.
Ichdan kuyish iztirobi…
Insonni ichidan kuydiradigan olovli kuchini 2024 yili Farg‘onadagi metan gaz quyish shoxobchasida sodir bo‘lgan dahshatli portlash haqida o‘rganayotganimda yoki Qibrayda to‘rt bola is gazida qolib ketgani, ayniqsa, qizaloqlardan biri eshikni timdalagancha joni uzilganini onasi aytib berayotganda, vodiylik besh nafar talabaning is gazidan vafot etgani va maqola yozish uchun besh uydagi ta’ziyada ishtirok etganimda o‘z tanamda his qilganman.
Yaqinda esa dunyodagi eng shafqatsiz va qonli konveyerlardan biri bo‘lgan, Xitoyning an’anaviy tibbiyotidagi “eszyao” yoshartiruvchi malhami uchun har yili 6 milliondan ortiq jonzotni qurbon qilayotgan global eshak terisi savdosini surishtirayotib, yana o‘sha “olov” ichiga tushib qoldim. Ingliz va xitoy tillaridagi maxfiy saytlarni, xalqaro hisobotlarni soatlab o‘rgandim. Bu kadrlarni o‘rganish men uchun xuddi o‘zimni eng dahshatli, qonli kinoni tomosha qilishga majburlagandek kechdi, haligacha o‘sha maqolaning ichida yashayapman: ko‘z oldimdan tirik jonzotlarni vagonlarga tiqib, kunlar davomida suvsiz va ovqatsiz chegaralardan olib o‘tishgani, ularni yukxonalardan xuddi jonsiz, tuyg‘usiz bir buyumdek uloqtirishgani ketmaydi. O‘sha vahshiylikdan tirik yuklar tushiriladigan joylarda suyaklari singan xo‘tikchalarni, uzilgan dumlarni, quloqlarni ko‘rdim. Ochko‘zlik va shafqatsizlik shu darajaga yetganki, Afrika dalalarida ularning tiriklayin terisini shilib, qonga belangan go‘sht va suyaklarini shunchaki ko‘chalarga, kalxatlarga tashlab ketishgan. Savdo shu qadar foydali va nazoratsizki, bu sovuq tijorat zanjiriga atrofimizdagi 23 ta davlat allaqachon qo‘shilib bo‘lgan…
Bularning hammasini masofadan turib, soatlab va soniyasigacha pauza qilib o‘rganar ekanman, ichim har safar xuddi o‘sha Farg‘onadagi gaz portlashidagidek kuyishda davom etaverdi. Eng dahshatlisi, bu og‘riq faqat ekran yoki arxiv hujjatlari ichida qolib ketmadi. O‘sha o‘rganishlarimdan keyin bu fojiani yanada teranroq his qila boshladim. Ko‘cha-ko‘yda, bozor atrofida ustida o‘zidan o‘n barobar og‘ir yukni ko‘tarib turgan, xivichlar yag‘irini yara qilib tashlagan bo‘lsa-da, yana qayta-qayta qamchilanayotgan o‘sha beozor jonzotlarni ko‘rganimda, maqola uchun o‘rgangan har bir fakt, har bir surat, Keniyada eshaklari o‘g‘irlanib, tirikchiligi kuniga 30 dollardan 5 dollarga tushib qolgan Morris Njeruning ortda qolgan bolalari ko‘z oldimda jonlanadi….
***
Matbuot va Ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni keng nishonlanayotgan bir paytda, juda ko‘pchilik istehzo bilan eslaydigan jonivorni, eshakni eslash shartmidi, deya istehzoli jilmayishingiz mumkin.
Ha, bugun men uchun shart!
Chunki jurnalistika faqat chiroyli tabriklardan iborat emas.
Garchi hech qachon qonli urushlarda qatnashmagan, olovlarning ichida bo‘lmagan, dunyo tan olgan Pulitser mukofotiga hech qachon da’vogarlik qilmagan bo‘lsam-da, ichidan kuygan, “Ma’naviy jarohat” (“Moral Injury investigative journalists”) ya’ni ko‘ra-bila turib voqeani to‘xtatolmaganim, shafqatsizlik, adolatsizliklar qarshisida o‘zimni ojiz his qilganim uchun og‘ir ichki inqirozni qayta-qayta qalbidan o‘tkazayotgan oddiy jurnalistman. Bayramingiz bilan tabriklayman, yuragi chandiqlarga to‘la hamkasbim!
Saida Mirziyoyeva AQSh Savdo vakili, elchi Jeymison Grir bilan uchrashdi. Uchrashuv davomida bir yil mobaynida birgalikda amalga oshirilgan salmoqli ishlar ikki tomonlama munosabatlarni yangi bosqichga ko‘tarishga xizmat qilgani muhokama qilindi.
Hamkorlikning istiqbolli yo‘nalishlaridan biri sifatida, yaqin kunlarda o‘zaro savdo va investitsiyalarni rag‘batlantirish to‘g‘risidagi bitim imzolanishi kutilmoqda.
Uchrashuv so‘ngida Saida Mirziyoyeva O‘zbekiston bilan aloqalarni mustahkamlashga hamda ikki tomonlama sheriklikni kengaytirishga ko‘rsatayotgan yuksak e’tibori uchun elchi janoblariga alohida minnatdorchilik bildirdi.
O‘zbekiston Jurnalistlar uyushmasining navbatdagi konferensiyasida tashkilotning so‘nggi besh yillik moliyaviy-xo‘jalik faoliyati atroflicha tahlil qilindi. Taftish komissiyasi raisi Chori Latipovning ma’lum qilishicha, hisobot davrida budjet mablag‘larining sarflanishida hech qanday qonunbuzilish holatlari aniqlanmagan va barcha xarajatlar belgilangan tartibda, maqsadli amalga oshirilgan.
Besh yillik davr mobaynida uyushmaning asosiy hisob raqamiga jami 27 milliard 578,9 million so‘m mablag‘ kelib tushgan bo‘lib, uning sezilarli qismi, ya’ni 15 milliard 333,5 million so‘mi soliq to‘lovlarini qoplashga yo‘naltirilgan. Tashkilotning moddiy-texnik bazasini rivojlantirish va markaziy apparat ta’minoti uchun 849,5 million so‘m sarflangan bo‘lsa, asosiy vositalarni xarid qilishga yana 776,1 million so‘m ajratilgan.
Uyushma budjetining eng yirik xarajatlaridan biri bevosita ijodiy loyihalar va tanlovlarni qo‘llab-quvvatlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Xususan, sohaning eng nufuzli tadbiri hisoblangan “Oltin qalam” milliy mukofoti tanlovi uchun 10 milliard 233,5 million so‘m yo‘naltirildi.
Bundan tashqari, “Eng ulug‘, eng aziz” respublika tanloviga 853,9 million so‘m, Matbuot va ommaviy axborot vositalari xodimlari kuni munosabati bilan tashkil etilgan bayram tadbirlariga 1 milliard 191,5 million so‘m sarflangan. Shuningdek, “Yilning eng faol jurnalisti” tanloviga 146,9 million so‘m hamda “Atirgul” tanlovlariga 125,2 million so‘m mablag‘ ajratilgan.
Ijtimoiy loyihalar va sohaviy nashrlar yo‘nalishida ham qator ishlar amalga oshirilgan. Uyushma tomonidan “O‘zbekiston jurnalistlari antologiyasi” kitobini nashrga tayyorlash uchun 585 million so‘m yo‘naltirilgan.
Faxriy jurnalistlarni qo‘llab-quvvatlash, ularning yubiley sanasini nishonlash va sanatoriylarda davolanishini tashkil etish maqsadida 60,8 million so‘m, “Xotira va qadrlash kuni” tadbirlari uchun 49,4 million so‘m hamda xodimlar o‘rtasidagi sport musobaqalariga 34,2 million so‘m sarflangan.
Tashkilot qoshidagi Mahorat maktabini zamonaviylashtirish uchun 9,6 million so‘mlik proyektor ekrani va smart-doska xarid qilingan bo‘lsa, boshqa turli tadbirlar ijrosiga 535,5 million so‘m yo‘naltirilgan.
Uyushma faoliyatining moliyaviy barqarorligini ta’minlashda tashqi manbalar ham ishtirok etgan. Xususan, Oliy Majlis huzuridagi Jamoat fondi tomonidan ajratilgan subsidiya hisobidan 1 milliard 156,9 million so‘mlik xarajatlar qoplangan. Navbatdan tashqari konferensiyani o‘tkazish tashkilotga 8,3 million so‘mga tushgan.
Shu bilan birga, milliy bankdagi depozit hisob raqamida zaxira sifatida saqlangan 1 milliard so‘m mablag‘ uyushmaning asosiy hisob raqamiga muvaffaqiyatli qaytarilgan. Natijada, o‘tkazilgan keng qamrovli tekshiruvlar tashkilotning moliyaviy faoliyati butunlay shaffof va amaldagi me’yoriy hujjatlarga mos ravishda yuritilganini ko‘rsatdi.
Janubiy Koreya guruhdan chiqa olmagani mojaro keltirib chiqardi
Jahon banki bilan uzoq muddatli Mamlakat dasturi ishlab chiqiladi
Prezident Mirziyoyev Jahon banki delegatsiyasini iqtisodiy tuzilmaviy islohotlar masalalari bo‘yicha qabul qildi
-
Jamiyat4 days ago«Andijon polkasi» tadbiriga ketayotgan o‘quvchilar YTHga uchradi
-
Sport4 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Dunyodan3 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Dunyodan4 days agoQirg‘izistonda navbatdagi prezidentlik saylovlari qachon o‘tkazilishi ma’lum qilindi.
-
Siyosat4 days agoPrezident Shavkat Mirziyoyev AQSh Savdo vakili Jeymison Grini qabul qildi
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekiston banklari aktivlari 962,8 trln so‘mga yetdi
-
Jamiyat4 days agoMehnat inspeksiyasi Adiz Boboyevga ogohlantirish yubordi
-
Iqtisodiyot5 days ago
Dollar bir necha kunlik ko‘tarilishdan so‘ng pastladi