Iqtisodiyot
“Foizsiz” illyuziyasi yoxud iste’molchi oldidagi mas’uliyat
Nasiya savdo amaliyoti hayotimizga dadil kirib keldi – bunday to‘lov modellari savdo va moliya bozorida ommalashdi. Tovar va xizmatlar xaridi qulaylashdi. Biroq nasiyaga savdo qiluvchi sub’yektlar o‘z ishiga mas’uliyatli yondashmasa, bu qulaylik zararga aylanadi. Kun.uz kolumnisti Iskandar Tursunov o‘z maqolasida BNPL – mug‘ombirlik instrumentiga aylanmasligi kerakligi haqida so‘z yuritadi.
BNPLni tarjima qiladigan bo‘lsak, bu “Buy Now, Pay Later” — “hozir ol, keyin to‘la” degani. Bugun BNPL bilan bog‘liq muammolar haqida gaplashamiz.
Muammo mexanizmlarning o‘zida emas. Asosiy muammo — ularning reklama va marketingda qanday talqin qilinishida, iste’molchiga qaysi iboralar va qaysi urg‘ular bilan yetkazilishida. “Foizsiz”, “ortiqcha to‘lovlarsiz”, “oson rasmiylashtirish” kabi tovar sotib olishni osonlashtiruvchi so‘zlargina aytilib (yozilib), qolgani aytilmasa, iste’molchi mahsulotning haqiqiy qiymati va majburiyatini noto‘g‘ri baholashi mumkin.
Quyida muhim tafsilotlarni bandma-band ko‘rib chiqamiz.
Reklama oddiy e’lon emas, u moliyaviy xulq-atvorni shakllantiradi
Raqamli platformalar va ijtimoiy tarmoqlar orqali moliyaviy mahsulotlar juda tez tarqaladi. Shu sababli endi reklama faqat sotuvni oshiradigan vosita bo‘lib qolmay, balki moliyaviy xulq-atvorni shakllantiradigan omilga aylanadi. Ayniqsa moliyaviy savodxonligi past guruhlar uchun reklamadagi ohang, soddalashtirilgan va’dalar va “tezkor, qulay” urg‘ulari qaror qabul qilishga kuchli ta’sir qiladi.
Shuning uchun marketing nafaqat tijoriy samaradorlik, balki mas’uliyat, shaffoflik, iste’molchini himoya qilish va jamiyat ishonchini saqlash mezonlari bilan ham baholanishi kerak.
“Foizsiz” deb yozilganda…
Ba’zi savdo nuqtalarida bo‘lib to‘lash taklif etilayotgan tovarning boshlang‘ich narxiga sezilarli ustama qo‘shilishi, natijada umumiy to‘lov summasi bozor narxidan ancha yuqori shakllanishi kuzatiladi. “Foiz yo‘q” deb iste’molchiga “umuman qo‘shimcha xarajat yo‘q” degan noto‘g‘ri signal beriladi. Adolat shuki, iste’molchiga “oyiga shuncha” deyish bilan birga, “jami qancha to‘layman” degan savoliga aniq javob berish kerak. Bu muhim!
“Sezilmas qarz” muammosi: mayda bo‘laklar tez ko‘payadi
BNPL va nasiya to‘lovlarining eng xavfli jihati shundaki, majburiyatlar “mayda bo‘laklar” ko‘rinishida tez yig‘iladi. Iste’molchiga bo‘lib to‘lash shartnomasi og‘ir emasdek ko‘rinadi va bir vaqtning o‘zida bir nechta shartnoma tuzadi, natijada umumiy to‘lov yuki daromadga nisbatan tez ortib boradi.
“Oyda bir kichik to‘lov” tarzida taqdim etilgan majburiyatlar ko‘paygach esa, iste’molchi o‘z moliyaviy holatini to‘liq baholay olmay qolishi mumkin. Oqibatda qarzdorlik sezilmas tarzda oshib, keyinchalik uni boshqarish qiyinlashadi.
Markaziy bankning nasiya bozori bo‘yicha tahliliy materialida keltirilishicha, 2024 yilda bir kishiga o‘rtacha 3 ta nasiya shartnomasi to‘g‘ri kelgan (2023 yilda – 2 ta). Bu ko‘rsatkich nasiya majburiyatlari jamlanib borishi ehtimolini kuchaytiradi.
Qarz yukining sifati – iqtisodiy barqarorlik uchun muhim mezondir
Qarzning ko‘payishi doim o‘sishga xizmat qilmaydi. Iste’mol qarzlari tez oshib, uy xo‘jaligi daromadiga og‘ir bosim o‘tkazsa, bu ham bozor barqarorligi uchun xatar tug‘diradi, ham jamiyatning ko‘plab ijtimoiy sohalariga zarba beradi.
Daromadning katta qismi qarz to‘lovlariga ketadigan sharoitda oilalarning kundalik ehtiyoji, jamg‘arma qilish imkoniyati, favqulodda vaziyatlarga tayyorgarligi zaiflashadi. Bu esa nafaqat bitta oila, keng ko‘lamda butun iqtisodiyot uchun salbiy oqibatlarga olib keladi.
Shu sababli reklama va sotuv amaliyoti odamni qarzga kiritishga emas, uning qarz yukiga chidamlilik chegarasini tushuntirishga va ehtiyotkor qaror qabul qilishga chaqirishi kerak.
Markaziy bankning 2024 yil iyulidagi so‘roviga ko‘ra, bankdan qarzdor bo‘lgan respondentlarda bankdan tashqari majburiyatlar ham hisobga olinganda jami o‘rtacha qarz yuki (DSTI – daromadga nisbatan qarz to‘lovlari ulushi) 73 foizni tashkil etgan; respondentlarning to‘rtdan bir qismida esa DSTI 80 foizdan yuqori bo‘lgan!
Savdoda shaffoflik va mohiyatga e’tibor
Agar mahsulot “savdo” yoki “nasiya savdo” sifatida reklama qilinsa, u holda savdoga xos asosiy jihatlar iste’molchiga tushunarli bayon etilishi lozim.
Narx qanday shakllanayotgani, tovar yoki xizmatning qiymati nimalarni o‘z ichiga olishi, to‘lov muddati, majburiyatning oqibatlari, shartlarni buzish holatida nima bo‘lishi kabi masalalar yashirilmasligi kerak. Aks holda, “savdo” ko‘rinishida taqdim etilgan mexanizm amalda faqat kechiktirilgan to‘lov asosidagi moliyalashtirishga yaqinlashib qoladi va iste’molchi mahsulotning mohiyatini to‘liq anglamaydi. Bu esa reklama va shartnoma o‘rtasida ishonch tafovutini keltirib chiqaradi.
Jahon tajribasi: BNPL bozorida iste’molchini himoya qilish kuchaymoqda
Bugungi kunda BNPL bozorida reklama shaffofligi va iste’molchining xabardorligini kuchaytirish ko‘pgina mamlakatlarda ustuvor masala bo‘lib bormoqda. Sababi oddiy: “oson rasmiylashtirish” nazoratsiz kengaysa, bir nechta BNPL bitimlari yig‘ilib, qarzdorlik jamlanishi va xatarni anglash darajasi pasayishi ortishi.
Shu bois Yevropa Ittifoqi, Buyuk Britaniya va Avstraliya kabi bozorlarda reklama bo‘yicha talablar kuchaymoqda: reklama chalg‘itmasligi, xarajatlarni yashirmasligi va “oylik to‘lov” bilan birga “jami to‘lov” hamda asosiy shartlarni aniq ko‘rsatishi kerak.
Ayrim yurisdiksiyalarda “BNPL kreditmi yoki bo‘lib to‘lash usulimi?” savoliga amaliy yondashuvlarga aniqlik kiritilmoqda. Iste’molchi natijani aniq tushunishi shart, chunki u majburiyat oladi.
Shuning uchun reklamada va narx yorlig‘ida “jami to‘lov” va asosiy shartlar ochiq aytilishi, shikoyat qilish hamda mas’uliyatli sotuv mexanizmlari kuchli bo‘lishi lozim.
“Halol/islomiy” yorlig‘i: eng yuqori darajadagi mas’uliyat
Ayrim mahsulotlar o‘zini “halol” yoki “islomiy” deb taqdim etadi. “Halol/islomiy” bu – oddiy tijoriy da’vo emas, u iste’molchining e’tiqodiy ishonchi bilan bevosita bog‘lanadi. Shuning uchun bu da’vo ishlatiladigan reklamada narx va majburiyatlar yanada ochiq va aniq bo‘lishi shart.
Iste’molchining e’tiqodiy tuyg‘usidan foydalanib, uni mohiyatini tushunmasdan qarzga kirishga undash – ishonchni suiiste’mol qilish hisoblanadi. Bunday taqdimot oxir-oqibat nafaqat bitta kompaniya, balki butun bozor segmenti obro‘siga zarar yetkazishi mumkin.
Asosiy mezonlar: adolat, shaffoflik va iste’molchiga zarar yetkazmaslik
Mas’uliyatli reklama va marketingning markazida adolat turadi. Reklama va marketing faoliyati iste’molchiga zarar yetkazmasligi, uni adolatsiz moliyaviy yuk ostida qoldirmasligi lozim. Bu nafaqat axloqiy talab, u bozor ishonchi va barqarorlikning amaliy kafolatidir.
Reklamada mahsulotning qulay tomonlarini ko‘rsatish mumkin, biroq taqdimot muvozanatli bo‘lishi kerak: foyda va qulaylik bilan birga, iste’molchining qaroriga ta’sir qiladigan asosiy shartlar ham aniq va halol yoritilishi kerak.
Reklama va marketing uchun amaliy “minimal shaffoflik” qoidalari
BNPL/nasiya reklamasida mas’uliyatli yondashuv uchun kamida quyidagilar ta’minlanishi lozim:
1. “Oylik to‘lov” bilan birga, “Jami to‘lov” ham aniq ko‘rsatiladi (muddat, boshlang‘ich to‘lov bo‘lsa, u ham).
2. Reklamada “foizsiz” iborasi ishlatilsa, narx ustamasi, xizmat haqi, komissiya yoki boshqa xarajatlar mavjud bo‘lsa, yashirilmaydi va aniq bayon etiladi.
3. To‘lovning kechikishi shartlari chalg‘itmaydigan tarzda ko‘rsatiladi:
a) Agar penya/jarima 0 so‘m bo‘lsa, “jarimasiz” iborasi faqat shu mazmunda ishlatiladi.
b) Kechikishning boshqa oqibatlari (xizmat cheklovi, limit pasayishi, undirish tartibi va boshqalar) bo‘lsa, ular ham qisqa va tushunarli ko‘rsatiladi. “Batafsil shartlar” havolasi qo‘shimcha ma’lumot uchun berilishi mumkin, biroq “havola bor” degan bahona bilan muhim shartlar reklamada yashirilmaydi.
4. Bir vaqtning o‘zida bir nechta bo‘lib to‘lash shartnomasi tuzilsa, umumiy majburiyat tez oshishi mumkinligi haqida ogohlantirish beriladi (masalan: “Bir nechta bo‘lib to‘lash majburiyatlari umumiy to‘lov yukini oshirishi mumkin”).
5. “Halol/islomiy” da’vosi ishlatilsa, u faqat yorliq bo‘lib qolmay, shaffof hujjatlar va ichki nazorat bilan asoslanadi; xususan, reklama va marketing materiali vakolatli islomiy moliya maslahatchisi/kengashi tomonidan mazmunan ko‘rib chiqilganligi (tasdiqlash tartibi mavjudligi) ochiq ko‘rsatiladi.
Xulosa
BNPL va nasiya to‘lov tizimlari bozorda qulaylik yaratadi, savdoni tezlashtiradi va ayrim ehtiyojlar qondirilishi yengillashadi. Biroq ular noto‘g‘ri reklama qilinsa, “sezilmas qarz” muammosini kuchaytiradi, qarzdorlik yig‘ilishi tezlashadi, aholi ishonchiga putur yetadi.
Reklama va marketing “tez sotish” emas, “to‘g‘ri tushuntirish” tamoyiliga tayanishi kerak. Mas’uliyatli reklama iste’molchining ongli tanlovini himoya qiladi, tadbirkorning obro‘sini mustahkamlaydi va bozor barqarorligiga uzoq muddatli hissa qo‘shadi.
Iskandar Tursunov,
Islomiy moliya eksperti,
Al Muamalat Consulting direktori
Hukumatning 2026-yil 24-iyundagi 324-son qarori bilan O‘zbekistondan tashqarida mahsulotlarga rasmiylashtirilgan ayrim ruxsat berish xususiyatiga ega va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlar asosida vakolatli organlarning elektron tasdig‘ini olish tartibi tasdiqlandi.
Nizomga muvofiq, ariza beruvchi elektron tasdiqni olish uchun tegishli ruxsat berish xususiyatiga ega va muvofiqlikni tasdiqlovchi hujjatlarni ilova qilgan holda bojxona organiga ariza taqdim etadi.
Arizada tranzit deklaratsiyasi raqami, tovarning nomi va TIF TN kodi, ishlab chiqaruvchining nomi, mahsulot ishlab chiqarilgan davlat, hujjat rekvizitlari hamda qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa ma’lumotlar ko‘rsatilishi lozim.
Bojxona organlari mahsulotlarni rasmiylashtirishda vakolatli organ axborot tizimi orqali yuborgan elektron qarorlarga asoslanadi.
Yangi nizom tovarlarni erkin muomalaga chiqarishda xorijda berilgan ayrim hujjatlarning haqiqiyligini elektron tarzda tasdiqlashning yagona tartibini belgilaydi.
Qaror tashqi savdo ishtirokchilari uchun davlat organlari o‘rtasidagi axborot almashinuvini tizimlashtirish, bojxona rasmiylashtiruvini yanada shaffof va tezkor tashkil etishga qaratilgan navbatdagi qadam sifatida baholanmoqda.
Moody’s xalqaro reyting agentligi O‘zbekistonning suveren kredit reytingini Ba3’dan Ba2 darajasiga oshirdi. O‘z navbatida reyting bo‘yicha kutilma «ijobiy»dan «barqaror»ga o‘zgartirildi. Ba3 va Ba2 darajalari o‘rtasida qanday farq bor? Kredit reytinglarining yaxshilanishi O‘zbekistonga nima beradi?
Foto: Emmanuel Dunand/AFP/Getty Images
Moody’s Ratings xalqaro reyting agentligi O‘zbekistonning suveren kredit reytingini Ba3 dan Ba2 darajasiga oshirdi. Reyting bo‘yicha kutilma esa «ijobiy»dan «barqaror»ga o‘zgartirildi.
Qayd etilishicha, O‘zbekiston kredit profilining yaxshilanishi barqaror va tobora diversifikatsiyalashib borayotgan iqtisodiy o‘sish, budjet intizomining mustahkamlanishi va shartli majburiyatlarni boshqarishning yaxshilanishi bilan bog‘liq. Shuningdek, Moody’s korporativ boshqaruvni takomillashtirish, raqobatni kuchaytirish va iqtisodiyotda davlat rolini bosqichma-bosqich qisqartirish choralarini alohida ta’kidlab o‘tgan.
So‘nggi uch yilda mamlakatning real YaIM o‘rtacha 6,9 foizga o‘sganligi ham reytingning qayta ko‘rib chiqilishiga asos bo‘lgan. Xalqaro ekspertlarga ko‘ra, O‘zbekiston iqtisodiyoti tashqi shoklar fonida o‘z barqarorligini saqlab qolgan. YaIM o‘sishi 2025 yilda 7,7 foizga yetgan bo‘lsa, 2026 yilning birinchi choragida 8,7 foizgacha tezlashdi. O‘sish bazasi oltin qazib olish va tog‘-kon sektori bilan bir qatorda xizmat ko‘rsatish, qayta ishlash sanoati hamda qurilish hisobiga kengayishda davom etadi. Shuningdek, o‘sishni investitsiyalar hamda pul o‘tkazmalari qo‘llab-quvvatlayapti.
Agentlik reytingning yanada oshishiga olib kelishi mumkin bo‘lgan omillar sifatida islohotlarning barqaror davom ettirilishi, boshqaruv sifati va institutlar samaradorligining yaxshilanishi, davlat korxonalari va banklari bilan bog‘liq fiskal xatarlarning kamaytirilishi, shuningdek, xususiy sektor unumdorligi va investitsiyalari hisobiga iqtisodiy o‘sish bazasining kengaytirilishini sanab o‘tdi.
O‘z navbatida, islohotlar sezilarli darajada sekinlashsa yoki ortga qaytsa, budjet ko‘rsatkichlari yomonlashsa, davlat korxonalari, davlat banklari yoki DXSh loyihalarining shartli majburiyatlari yuzaga kelsa, shuningdek, tashqi buferlar zaiflashsa, reytingning pasayish bosimi vujudga kelishi mumkin.
Ba3 va Ba2 darajalari o‘rtasida qanday farq bor?
Moody’s reyting shkalasi yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan moliyaviy xatarlarga qarab ikki katta guruhga bo‘linadi: investitsion daraja (xatar past, ishonchlilik yuqori) va spekulyativ daraja (ma’lum darajada risk saqlanib qolgan). Umuman olganda, Ba3 ham Ba2 ham spekulyativ guruhining yuqori qismiga kiradi ya’ni reyting hali ham investitsion darajadan past. Bu mamlakat o‘z qarzlarini to‘lash qobiliyatiga ega ekanligini, ammo global iqtisodiy tebranishlar yoki tashqi shoklarga nisbatan ta’sirchanligicha qolayotganini bildiradi. Harflar yonidagi raqamlar (1, 2, 3) guruh ichidagi pog‘onalarni bildiradi, bunda 1 — eng yaxshi, 3 — eng past ko‘rsatkich hisoblanadi. Demak, Ba2 reytingi Ba3’dan bir pog‘ona yuqori natija. Bu davlatning moliyaviy barqarorligi oshgani, budjet intizomi kuchaygani va kredit qobiliyati bo‘yicha xatarlar kamayganini ko‘rsatadi.
Kredit reytinglarining yaxshilanishi O‘zbekistonga nima beradi?
Iyun oyining boshida Fitch xalqaro agentligi O‘zbekistonning uzoq muddatli suveren kredit reytingi bo‘yicha prognozini «barqaror»dan «ijobiy»ga o‘zgartirdi va reytingni «BB» darajasida tasdiqladi. O‘z-o‘zidan savol tug‘ilishi mumkin, bu kabi reyting ko‘rsatkichlarining yaxshilanishi mamlakatga nima beradi?
Birinchidan, xalqaro moliya bozorlarida qarz olish yengillashadi. Yuqori reyting – investorlar va kreditorlar nazarida kamroq xavfni anglatadi. Demak, hukumat yoki o‘zbek korxonalari tashqi bozorlardan qarz olganda foiz stavkalari pasayishi mumkin, chunki investorlardan talab qilinadigan tavakkalchilik mukofoti kamayadi. Bu esa o‘z navbatida davlat uchun ham, xususiy sektor uchun ham moliyaviy xarajatlarni kamaytiradi. Masalan, hukumat yangi infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish yoki eski qarzlarni qayta moliyalashtirishda endi pastroq foizli qarz olishi mumkin – bu budjet mablag‘larini tejaydi yoki boshqa zarur sohalarga yo‘naltirishga imkon yaratadi.
Ikkinchidan, reytingning oshishi xorijiy investorlar ishonchi ortishiga xizmat qiladi. Reyting agentliklarining ijobiy bahosi xalqaro biznes hamjamiyatiga O‘zbekiston iqtisodiyoti barqaror va ishonchli ekanligi haqida signal beradi. Natijada, mamlakatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri investitsiyalar oqimi ko‘payishi mumkin. Yuqori reytingli davlatlar ko‘pincha ko‘proq investorlarni jalb qiladi, chunki xorijiy kompaniyalar bunday mamlakatlarda loyihalar boshlash yoki ishlab chiqarish quvvatlarini joylashtirishda o‘zlarini xotirjamroq his qiladi. O‘zbekistonga ko‘proq sarmoya kirsa, yangi korxonalar ochiladi, texnologiyalar kirib keladi va qo‘shimcha ish o‘rinlari yaratiladi. Bu bevosita aholi farovonligiga ijobiy ta’sir etadi.
Uchinchidan, bu o‘zgarishlar O‘zbekistonning xalqaro moliyaviy imijini yaxshilaydi. Yaxshi reyting – bu davlatning global maydondagi moliyaviy obro‘yini ko‘rsatuvchi indikator. Ko‘plab xalqaro moliya institutlari faqat ma’lum bir reytingdan yuqori bo‘lgan davlatlarning obligatsiyalariga yoki loyihalariga sarmoya kiritadi. Reyting ko‘tarilgani sari, O‘zbekiston bunday investitsion fondlar va institutlar uchun ham ko‘rib chiqilishi mumkin bo‘lgan davlatlar ro‘yxatiga kirib boradi. Bundan tashqari, Xalqaro valuta jamg‘armasi, Jahon banki kabi xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik olib borishda ham mamlakatning reytingi muhim ahamiyatga ega. Yuqori reyting moliyaviy intizom va islohotlarning tan olinishi belgisi sifatida ko‘riladi.
Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, kredit reytingining oshishi oddiy o‘zbekistonliklar hayotida birdaniga sezilarli o‘zgarish yasamaydi, balki uzoq muddatli istiqbolda imkoniyatlar yaratadi. Masalan, reyting yaxshilangani bilan ertasi kuniyoq narxlar tushib ketmaydi yoki ish haqlari oshmaydi. Biroq bu baholar ortidagi moliyaviy barqarorlik iqtisodiyotga bosqichma-bosqich ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Davlat moliyasining mustahkamligi va investorlar ishonchining ortishi makroiqtisodiy barqarorlikni kuchaytiradi: inflatsiya bosimini pasaytirishga yordam beradi, milliy valutaning barqarorroq bo‘lishiga ko‘maklashadi va iqtisodiy inqirozlarga chidamlilikni oshiradi. Yakunda esa bu omillar aholi farovonligining oshishi uchun sharoit yaratadi.
Prezident Shavkat Mirziyoyev yashirin iqtisodiyot ulushini qisqartirish va sohada prokuror nazorati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari yuzasidan taqdimot bilan tanishdi.
Keyingi yillarda bu borada tizimli ishlar amalga oshirildi, xususan, yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish bo‘yicha maxsus va hududiy komissiyalar faoliyati yo‘lga qo‘yildi, soliq va bojxona organlarida xavf tahlili hamda segmentlash tizimlari joriy etilib, qonunchilikdagi yashirin aylanmalarga yo‘l ochayotgan bir qator “tuynuk”lar yopildi, qonunga itoatkor tadbirkorlarni rag‘batlantirish choralari esa kuchaytirildi.
Amalga oshirilgan choralar natijasida so‘nggi ikki yilda kuzatilmaydigan iqtisodiyot ulushi 35 foizdan 23 foizgacha kamaydi, budjetga qo‘shimcha 38 trillion so‘m undirildi, rasmiy band aholi soni 8,5 million nafardan oshdi, rasmiy o‘rtacha ish haqi esa 6,5 million so‘mga yaqinlashdi.
Shu bilan birga, yashirin iqtisodiyot ulushi hali ham yuqoriligicha qolmoqda. Statistik baholashlarga ko‘ra, joriy yilning birinchi choragida kuzatilmaydigan iqtisodiyot hajmi qishloq xo‘jaligida 81,1 trillion so‘mni, savdo va xizmat ko‘rsatish sohasida 24,5 trillion so‘mni, qurilishda 23,9 trillion so‘mni, sanoatda esa 6,7 trillion so‘mni tashkil qilmoqda.
Yashirin iqtisodiyot budjet daromadlarini kamaytirish bilan bir qatorda mamlakatdagi sog‘lom raqobat muhitiga salbiy ta’sir ko‘rsatish, norasmiy bandlik tufayli fuqarolarning ijtimoiy himoyalanganlik darajasini pasaytirish, aholi (iste’molchilar) hamda tadbirkorlik subyektlarining qonun bilan belgilangan kafolat va qo‘llab-quvvatlash mexanizmlaridan to‘liq foydalana olmaslik kabi oqibatlarga olib keladi.
Mamlakatimizda 2030-yilgacha yashirin iqtisodiyot hajmini ikki barobar qisqartirish, rasmiy band aholi sonini 14 million nafarga, naqdsiz to‘lovlar ulushini 75 foizga yetkazish maqsad qilingan.
Davlatimiz rahbari tomonidan sun’iy intellekt imkoniyatlaridan foydalangan holda sohalar va hududlar kesimida yashirin iqtisodiyot xavfi, ehtimoliy budjet yo‘qotishlari va qo‘shimcha daromad manbalarini aks ettiradigan yagona raqamli platformani yaratish, ushbu platforma yordamida xufiyona aylanmalarni keltirib chiqarayotgan omillarni aniqlash hamda bartaraf etish zarurligi bo‘yicha ko‘rsatmalar berilgan edi.
Taqdimotda aynan shu maqsadda Bosh prokuratura tomonidan yaratilgan va sinov tariqasida ishga tushirilgan “Yashirin iqtisodiyot xaritasi” platformasining imkoniyatlari haqida axborot berildi.
Platforma iqtisodiyotning 22 ta asosiy tarmog‘i, 85 ta soha, 14 ta ma’muriy hudud va 208 ta tuman-shahar kesimida yashirin aylanmalar xavfini aniqlash va mas’ullar tomonidan ularning bartaraf etilishini nazorat qilish orqali budjet daromadlarini oshirish hamda sog‘lom raqobatni qo‘llab-quvvatlashga xizmat qiladi.
Platformani ishlab chiqishda soliq, bojxona, moliya, iqtisodiyot, statistika, ekonometrika va ehtimollar nazariyasi yo‘nalishlari bo‘yicha bir qator malakali mutaxassislar jalb qilinib, yuzdan ortiq xavf mezonlari ishlab chiqilgan hamda ularga hudud va tarmoqlarning o‘ziga xos xususiyatlari, soliq rejimi, tovar aylanmasi, budjet uchun ahamiyati va boshqa omillarni inobatga olgan holda individual koeffitsiyentlar belgilangan.
Soha va hududlar kesimida yashirin iqtisodiyot xavfi va ehtimoliy budjet yo‘qotishlarini aniqlash maqsadida platformaga 16 ta mas’ul vazirlik va idoraning axborot tizimlari integratsiya qilingan va barcha ma’lumotlarni real vaqt rejimida qayta ishlash imkoniyati yaratilgan.
Platforma tahlillari asosida yashirin iqtisodiyot xavfi va ehtimoliy budjet yo‘qotishi miqdoridan kelib chiqib, soha va hududlar avtomatik tarzda “yashil”, “sariq” hamda “qizil” toifalarga ajratiladi.
Mazkur platforma orqali litsenziyasiz faoliyat yuritish, haqiqiy aylanma, ish o‘rinlari va mehnatga haq to‘lash jamg‘armasini yashirish, rentabellik va foydani kamaytirish kabi xavflar avtomatik aniqlanadi.
Taqdimotda platformaning imkoniyatlaridan foydalangan holda sohada prokuror nazoratini raqamlashtirish orqali uni yangi bosqichga olib chiqish taklif etildi.
Mazkur jarayonda yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashishga mas’ul vazirlik va idoralarning kuch va vositalari platforma tahlillari asosida manzilli yo‘naltiriladi, ularni nazorat qilishda esa inson omili yanada kamaytiriladi. Yashirin iqtisodiyot xavfi yuqori bo‘lgan soha va hududlar avtomatik tarzda aniqlanadi, sabablar tahlil qilinadi, mas’ul idoralarga manzilli topshiriqlar beriladi, ijro nazorat qilinadi va natijalar baholab boriladi.
Agar tuman yoki shahar darajasida muammo hal etilmasa, masala viloyat bosqichiga, zarur hollarda respublika darajasiga olib chiqiladi. Tizim orqali muammoning ildiz sabablari aniqlanib, uni bartaraf etish, qonunchilikni takomillashtirish va budjet daromadlarini oshirish bo‘yicha takliflar ishlab chiqiladi.
Davlatimiz rahbari yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda asosiy e’tibor raqamlashtirish, ma’lumotlar almashinuvini kuchaytirish, inson omilini kamaytirish va nazoratni manzilli tashkil etishga qaratilishi zarurligini yana bir bor ta’kidladi.
Mas’ullarga 1-oktyabrga qadar 70 dan ortiq axborot tizimini platformaga integratsiya qilish, 1 yanvarga qadar barcha hududlar va sohalarni ushbu platforma bilan qamrab olib, to‘liq ishga tushirish topshirildi.
Shuningdek, barcha tadbirkorlik subyektlari uchun teng raqobat sharoitlarini yaratish va yashirin iqtisodiyotni qisqartirishda mutasaddilarning mas’uliyatini oshirishda prokuror nazoratini kuchaytirish vazifasi qo‘yildi.
Iqtisodiyot
Ipoteka bank’ni o‘z tarkibiga olgan OTP Group ilk bor Forbes Global 2000 reytingida dunyoning eng yirik 400 ta kompaniyasi safiga qo‘shildi
OTP Group muhim natijaga erishdi: guruh to‘rt yillik barqaror o‘sish ortidan ilk bor Forbes Global 2000 reytingida dunyoning TOP-400 yetakchi kompaniyalari safiga kirdi.
2026 yil 26 iyun, Budapesht (Vengriya) — Forbes Global 2000 har yili dunyoning eng yirik ommaviy kompaniyalari reytingini e’lon qiladi. Reyting to‘rtta asosiy moliyaviy ko‘rsatkich — tushum, foyda, aktivlar va bozor kapitallashuvi asosida shakllantiriladi. Barcha ko‘rsatkichlar teng darajada hisobga olinadi. Metodikaga ko‘ra, har biri bo‘yicha alohida 2000 talik ro‘yxat tuzilib, yakuniy o‘rin umumiy natijalar asosida aniqlanadi.
«OTP Group Forbes Global 2000 reytingida dunyoning eng kuchli 400 ta kompaniyasi safiga kirdi. Bu — Vengriyada bosh qarorgohga ega mintaqaviy bank guruhi sifatida xodimlarimiz, mijozlarimiz va hamkorlarimiz bilan birgalikda qo‘lga kiritilgan muhim yutuqdir. OTP Groupʼning izchil rivoji barqaror strategiyamiz hamda mijozlarga yo‘naltirilgan biznes modelimizning mustahkamligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Bugun 11 mamlakatda faoliyat yuritayotgan qariyb 40 ming nafar xodimimiz 17,5 millionga yaqin mijozlarimiz hayotini yanada qulay va xavfsiz qilish yo‘lida har kuni xizmat qilmoqda hamda Markaziy va Sharqiy Yevropadagi yetakchi o‘rnimizni mustahkamlab bormoqda.
Barcha jamoamizga umumiy muvaffaqiyatimizga qo‘shgan hissasi uchun, mijozlarimizga esa bizga bildirib kelayotgan ishonchi uchun samimiy minnatdorlik bildiraman. Aynan mana shu ishonch barqaror o‘sishimizning asosidir», — dedi OTP Bank bosh direktori Peter Chani.
2026 yilda OTP Group Forbes baholaydigan barcha asosiy ko‘rsatkichlar bo‘yicha dunyoning yetakchi TOP-1000 kompaniyalari safidan o‘rin oldi: foyda bo‘yicha — 360-o‘rin, aktivlar bo‘yicha — 313-o‘rin, daromad bo‘yicha — 993-o‘rin, bozor qiymati bo‘yicha — 658-o‘rin. Yakunda esa guruh umumiy reytingda 398-pog‘onani egalladi.
Bu natija ayniqsa e’tiborga molik, chunki atigi to‘rt yil avval OTP Group hatto dunyoning TOP-1000 kompaniyalari qatoridan ham joy olmagan edi. Shundan buyon guruh yil sayin o‘z pozitsiyasini izchil va sezilarli darajada mustahkamlab bormoqda.
OTP Group haqida
OTP Group Markaziy va Sharqiy Yevropa mintaqasidagi yetakchi va jadal o‘sib borayotgan bank guruhlaridan biri bo‘lib, yuqori daromadliligi, shuningdek, kapital va likvidlik bo‘yicha barqaror ko‘rsatkichlari bilan ajralib turadi. Bugungi kunda guruh Markaziy va Sharqiy Yevropa hamda Markaziy Osiyoning 11 mamlakatida faoliyat yuritib, qariyb 40 ming nafar xodimi orqali 17,5 millionga yaqin mijozga keng qamrovli moliyaviy xizmatlar ko‘rsatib kelmoqda.
OTP Group Markaziy va Sharqiy Yevropa bank sektorida kengayish va qo‘shib olish jarayonlarini faol amalga oshirayotgan yetakchi moliyaviy guruhlardan biri hisoblanadi. 2000 yillar boshidan buyon guruh 25 ta bankni muvaffaqiyatli qo‘shib olib, ularni o‘z tizimiga samarali moslashtirgan.
OTP Group bosh qarorgohi Vengriyada joylashgan bo‘lib, guruh ochiq va shaffof mulkchilik tuzilmasiga ega. Bank guruhi aksiyalari 1995 yildan buyon Budapesht fond birjasida erkin savdoga chiqarilib, investorlarga ochiq tarzda taklif etib kelinmoqda.
Sayt: Website
LinkedIn: We are proud to share that OTP Group has been ranked among the TOP 400 companies globally in the Forbes Global 2000 ranking.
Sayt: OTP Group, tarkibiga Ipoteka bank kiruvchi guruh, ilk bor dunyoning eng yirik 400 ta kompaniyasi qatoriga kirdi.
Reklama huquqi asosida
Iqtisodiyot
Ro‘yxatga olish natijasida O‘zbekiston aholisi soni 39 milliondan oshiq ekani ma’lum bo‘ldi
O‘zbekistonda mustaqillik yillarida ilk marta o‘tkazilgan aholini ro‘yxatga olish natijalariga ko‘ra, mamlakat aholisi allaqachon 39 milliondan oshiq ekani ma’lum bo‘ldi.
Ro‘yxatga olishning dastlabki natijalari O‘zbekiston aholisi soni 39 047 321 nafar ekanini ko‘rsatdi. Bu haqda Milliy statistika qo‘mitasi raisi Behzod Hamroyev ma’lum qildi.
Ro‘yxatga olish natijasidagi aholi soni rasmiy statistikadan 810,6 ming nafarga farq qilmoqda.
Aholi soni 1989 yildagi ro‘yxatga olish natijalariga nisbatan 2 barobarga oshgan.
Ro‘yxatga olishda aholining 97,3 foizi qamrab olindi
Qayd etilishicha, aholini ro‘yxatga olishda umumiy aholining 97,3 foizi ro‘yxatga olingan.
Aholining 2,7 foizi esa turli sabablarga ko‘ra ro‘yxatga olish jarayonlarida ishtirok etmagan.
Ta’kidlanishicha, mazkur ko‘rsatkich xalqaro me’yorlar bo‘yicha normal holat hisoblanadi. Ayrim davlatlar tajribasida ro‘yxatga olish jarayonida qamrab olinmagan aholi ulushi 10 foiz va undan yuqori bo‘lgan holatlar ham kuzatilgan.
Eslatib o‘tamiz, aholi va qishloq xo‘jaligini ro‘yxatga olish 2026 yil yanvar-fevral oylarida bo‘lib o‘tgan edi.
Navoiyda 7 yoshli bolaga yuk mashinasi boshqaruvini bergan shaxsga chora ko‘rildi
Shavkat Mirziyoyev O‘zbekistonning jahon chempionatidagi ishtiroki haqida gapirdi
Deputatlarga «Tashabbusli budjet» loyihalari bo‘yicha yangi imkoniyatlar berildi
-
Dunyodan3 days agoQirgʻiziston va Oʻzbekiston chegarani delimitatsiya qilish doirasida hudud almashadilar
-
Sport4 days agoYaponiya futbolining buyuk sabog‘i: mag‘lubiyatdan to‘g‘ri xulosa chiqarish
-
Siyosat4 days agoPrezident Shavkat Mirziyoyev AQSh Savdo vakili Jeymison Grini qabul qildi
-
Sport4 days agoDo‘stlar sharafiga Lamin Yamal deb nomlangan bola – jahon futbol yulduzi haqida
-
Iqtisodiyot4 days ago
Ertaga dollar tushib, yevro biroz ko‘tariladi
-
Dunyodan2 days agoEron Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtayotgan kemalarni ogohlantirdi
-
Jamiyat4 days agoVatanparvar jurnalistlarni o‘zimga do‘st va maslakdosh deb bilaman
-
Iqtisodiyot2 days ago“Xohlagan ekinni ekish mumkin” – Yangi tartib fermerga nima beradi?