Iqtisodiyot
O‘zbek startaplarining katta kompaniyalarga aylanishiga nimalar to‘sqinlik qiladi?
Venchur investor odatiy xatolar va mahalliy ekotizimga nimalar yetishmasligi haqida
O‘zbekiston venchur bozori shakllanishining dastlabki bosqichini boshdan kechirmoqda. Ilk fondlar paydo bo‘lmoqda, akseleratorlar tanlovlar o‘tkazmoqda, startaplar pitch-sessiyalarga chiqmoqda. Ammo hozircha tizimli yutuqlar kam: aksariyat loyihalar birinchi yildan o‘ta olmaydi, yashab qolganlari esa kamdan-kam hollarda mamlakat chegarasidan tashqariga chiqadi.
Kun.uz venchur investori, Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi asoschisi va venchur fondining sobiq direktori Azizbek Qurbonov bilan suhbatlashdi. Suhbat davomida o‘zbek startaplarining odatiy xatolari va mahalliy ekotizim rivojlanishiga nimalar yetishmayotgani haqida so‘z bordi.
Birinchi muammo: tajribaga ega bo‘lmasdan startap boshlash
Eng keng tarqalgan xatolardan biri shuki, asoschilar o‘zlari hech qachon ishlamagan sohada startap boshlashadi. Logistikada tajribasi yo‘q odam yetkazib berish xizmatini ochadi. Ishlab chiqarish jarayonlarini tushunmaydigan jamoa zavodlar uchun ERP-ttizim ishlab chiqadi.
«Odamlar bu sohada hech narsa qilmagan, hech qayerda ishlamagan, lekin aynan shu tarmoq uchun mahsulot ishlab chiqarishga qaror qilishadi. Buning ustiga, jamoada tegishli tajribaga ega maslahatchi ham bo‘lmaydi. Ish bunday bo‘lmaydi», — deydi Qurbonov.
Rivojlangan bozorlarda ishlaydigan yechimlar allaqachon bir necha bor sinovdan o‘tgan. Interfeys dizayni, mahsulotlarni ishga tushirish tartibi, monetizatsiya modellari: bularning barchasini xorijlik raqobatchilar misolida o‘rganish mumkin. Ammo sohaning o‘ziga xos xususiyatlarini tushunmasdan turib shunchaki nusxa olish samara bermaydi.
Ikkinchi muammo: asoschilar orasidagi nizolar
Venchur bozori statistikasi shuni ko‘rsatadiki, asoschilar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar startaplarning erta bosqichdayoq yopilib ketishiga olib keluvchi asosiy sabablardan biridir. Biznesda sheriklik madaniyati endigina shakllanib borayotgan O‘zbekiston sharoitida bu muammo ayniqsa keskin hisoblanadi.
Asoschilar har kuni 10–12 soat vaqtni birga o‘tkazadilar. Birgalikda pulsiz davrlarni boshdan kechirishadi, investitsiyalar jalb qilishadi, murakkab qarorlarni birgalikda qabul qilishadi. Qadriyatlar yoki ishga yondashuvda o‘zaro mos kelmaslik juda tez namoyon bo‘ladi va ko‘pincha loyiha yakunlanishiga olib keladi.
Sug’urta Bozor sug‘urta marketpleysi bunga yaqqol misol bo‘la oladi. Loyiha Asoschilarning operatsion vazifalarga shaxsan o‘zlari kirishishlari tufayli bir million dollarlikdan ortiq o‘n minglab polislar sotishga erishdi: ular Yandeks.Metrika orqali foydalanuvchilar xulqini tahlil qildilar, sessiyalar yozuvlarini o‘rgandilar va konversiyani bosqichma-bosqich yaxshilab bordilar. Natija: konversiya 1–2%dan 25%ga o‘sdi.
Uchinchi muammo: boshidanoq yirik jamoa
Ilgari korporatsiyada ishlaganlar ko‘pincha o‘zlari o‘rganib qolgan boshqaruv modelini startapga ko‘chirishadi: katta jamoalarni yollashadi, iyerarxiya tuzishadi, bo‘limlar tashkil etishadi. Lekin startap korporatsiya emas. Dastlabki bosqichda xodimlar soni emas, balki o‘zaro hamkorlikning tezligi va sifati muhim.
«Gap odamlar sonida emas, balki ularning sifati va bir-birlari bilan qanday hamkorlik qilishida. Shunchaki zo‘r mutaxassislarni bir xonaga to‘plab natija kutish mumkin emas», — deydi Qurbonov.
Amaliyotning ko‘rsatishicha, loyiha boshida ikki-besh kishilik jamoalar samaraliroq ishlaydi. Kelishuvlar kamroq, qarorlar tezroq, muloqot esa soddaroq bo‘ladi. Jamoani kengaytirish faqat ish beradigan mahsulot topilganidan va talab tasdiqlanganidan keyingina ma’noli bo‘ladi.
To‘rtinchi muammo: tegishli tajribaga ega yetakchilar tanqisligi
O‘zbekistonda startapning boshidan to uni kengaytirishgacha bo‘lgan yo‘lni bosib o‘tgan boshqaruvchilar yetishmaydi. Tajribali menejerlarning ko‘pchiligi qaror qabul qilishning butunlay o‘zgacha mantig‘i amal qiladigan korporatsiyalar yoki davlat tuzilmalaridan chiqqan.
Shu bilan birga, o‘sib borayotgan kompaniyada aynan erta bosqichda ishlash tajribasi biznesni noldan qanday qurishni tushunish imkonini beradi. Besh kishidan ellik kishigacha o‘sgan startapda bir yil ishlash barqaror tuzilmada uch yil ishlashdan ko‘ra ko‘proq tajriba beradi.
«Hozir hamma “eks-Google”, “eks-Yandeks” deb yozadi. Lekin agar kimdir katta kompaniyaga bir yil avval kelgan bo‘lsa, u kompaniyaning qanday o‘sganini ko‘rmagan. U tizim yaratish emas, balki tizimda ishlash tajribasiga ega», — deya ta’kidlaydi investor.
O‘zbekiston va Qozog‘iston: besh yillik farq
Qozog‘iston venchur ekotizimini rivojlantirishni avvalroq boshladi. «Astana» xalqaro moliya markazi (MFsA) kompaniyalarga inglizcha huquq bo‘yicha ro‘yxatdan o‘tish imkonini beradi, bu esa xorijiy investitsiyalarni jalb etishni osonlashtiradi va xalqaro fondlar uchun tushunarli.
Qozog‘istonda Google for Startups, 500 Startups kabi xalqaro akseleratorlar avvalroq paydo bo‘ldi. Ko‘plab texnologik kompaniyalarning mintaqaviy shtab-kvartiralari Olmaota yoki Ostonada joylashgan.
O‘zbekistonda taqqoslanadigan infratuzilma shakllanishi kechroq boshlangan, biroq vaziyat tez sur’atlarda o‘zgarib bormoqda. 2025 yilda mamlakatda Enterprise Uzbekistan markazi ishga tushirildi va uning rezidentlari ingliz huquqi asosidagi faoliyat yuritishi mumkin. Bu xorijiy investorlar bilan ishlashni soddalashtirishi va xalqaro fondlar ishonchini oshirishi kutilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro tajribaga ega mutaxassislar qaytmoqda, dastlabki mahalliy fondlar paydo bo‘lmoqda va professional hamjamiyat shakllanmoqda.
«O‘zbekistonga besh yil vaqt bering va natijani ko‘rasiz. Kerakli odamlar qaytib kelmoqda, startaplar yaratmoqda, muhim mavqeni egallamoqda. Biz endi boshlamoqdamiz», — deydi Qurbonov.
Ekotizimga nimalar kerak
Bozor qatnashchilari rivojlanish uchun bir nechta omillarni ajratib ko‘rsatishadi.
Ishtirokchilarning ko‘pligi. Startaplar, fondlar va akseleratorlar orasidagi sog‘lom raqobat sifatga ta’sir ko‘rsatadi. Ishtirokchilar kam ekan, bozor «issiqxona» bo‘lib qolaveradi.
Ishtirokchilar orasidagi aloqalar. Startaplar investorlarga chiqishi kerak, investorlarga sifatli loyihalar kerak, har ikki tarafga davlat tomonidan belgilangan qoidalar tushunarli bo‘lishi zarur.
Tezlik madaniyati. «Biznesda hamma narsani tez amalga oshirish kerak. O‘ylaydigan ko‘p, lekin tez bajaradiganlar sanoqli», — deydi Qurbonov.
Muvaffaqiyatsizliklarga toqat qilish. Rivojlangan bozorlarda startapning inqirozga uchrashi tadbirkorlikning bir qismi hisoblanadi. O‘zbekistonda muvaffaqiyatsizlik hali ham shaxsiy inqiroz deb qabul qilinadi, bu esa tavakkalchilikni susaytiradi.
Xulosalar
O‘zbekiston venchur bozori shakllanish bosqichida turibdi. Birinchi startaplar allaqachon ishga tushirishdan kengayishgacha yoki yopilishgacha bo‘lgan davrdan o‘tdi, tahlil qilish mumkin bo‘lgan mahalliy tajriba paydo bo‘ldi.
Odatiy xatolar (tajribasiz ish boshlash, Asoschilarning kelishmovchiligi, jamoani erta kengaytirish) dunyodagi barcha yosh bozorlarga xos. Bularni tushunish tadbirkorlarning keyingi avlodi uchun vaqt va resurslarni tejashga yordam beradi.
Asosiy savol shuki, ekotizim ishtirokchilar sonini oshira oladimi va qo‘shni bozorlarga mos keladigan infratuzilmani yarata oladimi? Ilk natijalarni kelgusi uch-besh yil ichida ko‘rishimiz mumkin bo‘ladi.
Iqtisodiyot
Ayrim ilovalarda kartadan kartaga pul o‘tkazishda o‘tkazma maqsadini ko‘rsatish majburiy bo‘ldi
Bir qator banklar va to‘lov tashkilotlarining mobil ilovalarida kartadan kartaga pul o‘tkazish uchun bu amaliyotning maqsadini majburiy ravishda ko‘rsatish talab etilmoqda. Foydalanuvchi ro‘yxatdagi 16 xil maqsaddan birini tanlashi kerak. Markaziy bankning Kun.uz’ga ma’lum qilishicha, foydalanuvchi kiritgan ma’lumot uchinchi shaxslarga taqdim etilmaydi.
O‘zbekistondagi bir qator banklar va to‘lov tashkilotlari mobil ilovalar orqali P2P o‘tkazmalarni amalga oshirishda o‘tkazma maqsadini majburiy ravishda ko‘rsatish talabini joriy etdi.
O‘tkazma yuboruvchiga mablag‘ yuborishda 16 ta toifadan birini tanlash taklif qilinadi:
Tovar yoki savdo uchun to‘lov;
Ovqatlanish va taom xarajatlari;
Qarzni qaytarish;
Yordam puli;
Oila yoki qarindoshlarga o‘tkazma;
Sovg‘a;
Yetkazib berish haqi;
Ijara to‘lovi;
Kommunal to‘lovlar;
Safar xarajatlari;
Ta’lim xarajatlari;
Tibbiy xarajatlar;
Xayriya;
Minnatdorchilik uchun (choypuli);
O‘yin-kulgi xarajatlari;
Investitsiya o‘tkazmalari.
Markaziy bank axborot xizmatining Kun.uz’ga ma’lum qilishicha, pul o‘tkazmalarini amalga oshirishda aniqlashtiruvchi parametrlar joriy etilishiga oid yangilanishlar texnik xususiyatga ega bo‘lib, servis ishini takomillashtirish va operatsiyalarning to‘g‘ri qayta ishlanishini ta’minlashga qaratilgan.
“Foydalanuvchi tomonidan kiritilgan ma’lumotlar mobil ilovaning standart ishlash jarayoni doirasida qayta ishlanadi va uchinchi shaxslarga taqdim etilmaydi.
Foydalanuvchilardan o‘tkazmani tasdiqlashdan oldin rekvizitlarni diqqat bilan tekshirish, tasdiqlash kodlarini uchinchi shaxslarga bermaslik hamda moliyaviy qarorlarni o‘ylab, shoshilmasdan qabul qilish tavsiya etiladi.
Markaziy bank banklar va to‘lov tashkilotlariga mobil ilovalar funksionalini takomillashtirish bo‘yicha tavsiyalar bergan. Ushbu tavsiya servisni rivojlantirishga qaratilgan tavsiyaviy yondashuv hisoblanadi. Muhimi, hech qanday to‘lov yoki tranzaksiyalarga cheklov kiritilmaydi. O‘tkazmalarni amalga oshirish tartibi o‘zgarmaydi.
Mazkur tavsiyalarni har bir bank va to‘lov tashkiloti mustaqil ravishda, o‘z mobil ilovasi arxitekturasi va ichki jarayonlaridan kelib chiqib belgilaydi”, deyiladi MB axborot xizmati izohida.
Hozircha yuqoridagi tavsiya ayrim ilovalardagina joriy qilingan.
Eslatib o‘tamiz, 22 apreldan e’tiboran P2P amaliyotlari bo‘yicha yangi qoidalar kuchga kiradi.
Joriy yilning yanvar oyida O‘zbekistonda gaz qazib olish 7,5 foizga, neft qazib olish 1,8 foizga qisqardi. O‘z navbatida, benzin ishlab chiqarish 11,7 foizga, dizel yonilg‘isi ishlab chiqarish qariyb 2,5 barobarga oshdi. Shuningdek, elektr energiyasi ishlab chiqarish ham ko‘paydi. Bunda yirik korxonalar tomonidan ishlab chiqariladigan elektr energiyasi hajmi 2 foizga kamaygan bo‘lsa, kichik tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasi hajmi 46,5 barobarga oshdi. Avtomobil ishlab chiqarishda ham keskin o‘sish kuzatildi.
Foto: Getty Images/RIA Novosti
Milliy statistika qo‘mitasi 2026 yilning yanvar oyidagi sanoat ishlab chiqarishi bo‘yicha hisobotni e’lon qildi.
Joriy yilning dastlabki oyida gaz qazib olish hajmi 3,7 mlrd kub metrni tashkil etib, 2025 yilning mos davriga nisbatan 0,3 mlrd kub metrga yoki 7,5 foizga qisqargan.
Oxirgi yillarda O‘zbekistonda gaz qazib olish dinamikasi quyidagicha o‘zgardi:
Ma’lumot uchun, yanvar oyida gaz eksporti to‘xtagan, import hajmi esa qariyb 167 mln dollarni tashkil etgan. Bu o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 6,9 barobar yuqori ko‘rsatkich.
«O‘zbekiston-2030» strategiyasiga ko‘ra, joriy yilda 40,2 mlrd kub metr gaz qazib olinishi kutilyapti. Bu 2025 yilga nisbatan 3,6 foizga yoki 1,5 mlrd kub metrga kam.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, keyingi 4 yil davomida gaz qazib olish ko‘rsatkichlari quyidagicha o‘zgaradi:
2027 yil – 42,9 mlrd kub (+6,7 foiz);
2028 yil – 44,5 mlrd kub (+3,7 foiz);
2029 yil – 45,5 mlrd kub (+2,2 foiz);
2030 yil – 48,5 mlrd kub (+6,6 foiz).
Hisobot davrida o‘tgan yilning mos davriga nisbatan neft qazib olish 55,1 ming tonnadan 54,1 ming tonnaga (-1,8 foiz), gaz kondensati ishlab chiqarish 99,7 ming tonnadan 83,4 ming tonnaga (-16,3 foiz) qisqargan.
O‘z navbatida dizel yonilg‘isi ishlab chiqarish 33,2 ming tonnadan 81 ming tonnaga (+144 foiz), benzin ishlab chiqarish 99 ming tonnadan 110,6 ming tonnaga (+11,7 foiz) oshgan.
Elektr energiyasi ishlab chiqarish ham umumiy hisobda oshgan. Xususan, 2025 yilning yanvar oyida 7,57 mrld kWh elektr energiyasi ishlab chiqarilgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich joriy yilning mos davrida 8,18 mlrd kWh’ni tashkil etgan. Bunda yirik korxonalar tomonidan ishlab chiqariladigan elektr energiya hajmi 2 foizga kamaygan bo‘lsa, kichik tadbirkorlik sub’yektlari tomonidan ishlab chiqarilgan elektr energiyasi hajmi 46,5 foizga oshgan.
2026 yilning dastlabki oyida O‘zbekistonda 22 ming 99 dona yengil mashina ishlab chiqarilgan. Bu 2025 yilning yanvar oyidagi ko‘rsatkichdan 6 ming 486 donaga yoki 41,5 foizga ko‘p. Ishlab chiqarishning o‘sishi barcha avtomobil modellari bilan kuzatilgan.
Bugungi kunda Xitoy dunyodagi eng yirik tovar eksportchisi hisoblanadi. Ko‘plab davlatlar uchun u ta’minot zanjirida hal qiluvchi o‘rin tutadi.
Yangi xarita UN Comtrade va Jahon bankining eng so‘nggi ma’lumotlariga asoslanib, har bir mamlakatning Xitoy tovarlari importiga qay darajada bog‘liq ekanini ko‘rsatadi.
Eng yuqori qaramlik Kambojada qayd etilgan — uning tovar importining 46,8 foizi Xitoy hissasiga to‘g‘ri keladi. The Observatory of Economic Complexity ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat to‘qimachilik sanoati uchun katta hajmda xomashyo import qiladi. To‘qimachilik esa Kambojaning asosiy eksport tarmoqlaridan biri hisoblanadi.
Qirg‘iziston va Mo‘g‘ulistonda ham importning 40 foizdan ortig‘i Xitoy hissasiga to‘g‘ri keladi. Eng ko‘p qaram davlatlarning aksariyati yoki rivojlangan sanoat bazasiga ega emas, yoki eksportga yo‘naltirilgan tarmoqlarni (masalan, to‘qimachilik va elektronika yig‘ish) saqlab turish uchun Xitoy butlovchi qismlariga tayanadi.
Bunga qarama-qarshi ravishda, Kayman orollari — Xitoy importi ulushi 1 foizdan kam bo‘lgan yagona hududdir. Uning iqtisodiyoti asosan Niderlandiyaga bog‘liq.
Xitoyning savdo strategiyasi ko‘pincha hamkor davlatlarda investitsiyalar va infratuzilma qurilishini o‘z ichiga oladi. 2013 yilda boshlangan “Bir kamar, bir yo‘l” tashabbusi doirasida Xitoy davlat banklari rivojlanayotgan mamlakatlarda portlar va boshqa infratuzilma obektlarini kreditlar hisobiga moliyalashtiradi. Bu esa Xitoyga strategik ahamiyatga ega savdo nuqtalarida ulushga ega bo‘lish va ta’sirini kuchaytirish imkonini beradi — ayniqsa, qabul qiluvchi davlat qarzni qoplashda qiyinchilikka duch kelganda.
Uzoq vaqt davomida Made in China yorlig‘i arzon, ommaviy ishlab chiqarilgan tovarlar bilan bog‘liq edi. Ammo bugungi kunda Xitoy eksportining eng katta qismi texnologiyalarga to‘g‘ri keladi.
Nisbatan arzon ishchi kuchiga ega kuchli ishlab chiqarish markaziga aylanganidan so‘ng, Xitoy integral sxemalar — zamonaviy elektronikaning asosiy komponentlarini ishlab chiqarishda yetakchi o‘rinni egalladi. Aynan shu mahsulotlar eksportning asosiy qismini tashkil etadi va mamlakatning global ta’minot zanjirlaridagi hal qiluvchi rolini ko‘rsatadi. Ularning ortidan telefonlar va avtomobillar turadi.
Shuningdek, iste’mol elektronikasi, energetika va mudofaa tizimlarida qo‘llanadigan strategik minerallarni qayta ishlashda ham dunyo katta darajada Xitoyga bog‘liq. Bu qaramlik AQSh qonun chiqaruvchilarini ichki ishlab chiqarish quvvatlarini oshirish va tarif hamda sanoat siyosati orqali ta’minot zanjirlarini diversifikatsiya qilishga undadi.
Ma’lumotlar Xitoyning jahon savdo tizimiga qay darajada chuqur integratsiyalashganini yaqqol ko‘rsatadi. Xitoydan importni jiddiy qisqartirish har qanday holatda dunyo bo‘ylab turli tarmoqlarda zanjirli reaksiyani keltirib chiqaradi.
Ikki yarim yil oldin Smart Integrity me MChJga ishonchli boshqaruvga berilgan Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi bir oy ichida davlat ixtiyoriga qaytariladi. Ishonchli boshqaruvning nima uchun bekor qilinganiga rasmiy izoh berilmagan.
Smart Integrity me MChJga ishonchli boshqaruvga berilgan Taxiatosh issiqlik elektr stansiyasi bir oy muddatda «Issiqlik elektr stansiyalari» AJ tarkibiga qaytariladi. Bu haqda 25 fevraldagi «Davlat ishtirokidagi korxonalar va tijorat banklari faoliyati samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi prezident qarorida ko‘zda tutilgan.
Ma’lumot uchun, Taxiatosh IES Qoraqalpog‘iston Respublikasi va Xorazm viloyatini elektr energiyasi bilan ta’minlovchi mintaqadagi eng yirik energetika korxonalaridan biridir. Stansiya 2023 yil 18 sentabrda tuzilgan shartnoma asosida Smart Integrity me MChJga ishonchli boshqaruvga berilgandi.
Taxiatosh IES sof foydasi 2021 yilda 382,9 mlrd so‘mni, 2022 yilda 56,6 mlrd so‘mni, 2023 yilda esa 4,37 mlrd so‘mni tashkil qilgan. 2024 yil uchun moliyaviy hisobot e’lon qilinmagan.
Ochiq manbalarda taqdim etilgan ma’lumotlarga ko‘ra, Smart Integrity me MChJ 2023 yil 6 yanvarda ro‘yxatdan o‘tgan. Kompaniyaning yagona ta’sischisi — New Industrial Technologies. Ushbu tashkilot avvalroq Paynet to‘lov tashkiloti hamda Humo to‘lov tizimini sotib olgandi. Shuningdek, Dehqonobod kaliy zavodini Asian Chemical Group’da ham 49 foiz ulushga ega.
Taxiatosh IES nima uchun ishonchli boshqaruvdan qaytarib olinayotganiga qo‘shimcha izoh berilmagan. Bundan tashqari, ushbu tuzilma ishonchli boshqaruvida bo‘lgan Toshkent va Navoiy issiqlik elektr stansiyalarining ayni paytdagi egalik huquqi kimga tegishli ekanligi ham noma’lum bo‘lib qolyapti.
Eslatib o‘tamiz, 2023 yilda ishonchli boshqaruvga berilgan Angren va Yangi Angren IESlari ham davlat ixtiyoriga qaytarilgandi. Bunga stansiyalarning 3 yil ichida 1,5 trln so‘m zarar ko‘rgani sabab bo‘lgandi.
Dollar kursida ko‘tarilish kuzatildi
Source link
Markaziy bankning yangi qoidalariga asoslanib, foydalanuvchilar barcha kartadan kartaga o’tkazmalarning maqsadini e’lon qilishlari kerak
“Bu siyosiy teatr” – Klintonlar Epshteyn ishi bo’yicha Kongress oldida chiqishdi
Energetika vazirligi sovuq to’lqin tufayli isitish mavsumi gaz standartlarini mart oyining o’rtalariga qadar uzaytiradi
-
Siyosat4 days agoSaida Mirziyoyeva Toshkent transport tizimini modernizatsiya qilish boshlanganini maʼlum qildi
-
Jamiyat3 days ago10:10 “Hovlimizda doim bahor” – angrenlik qulupnaychi
-
Siyosat5 days ago
Londonda Markaziy Osiyo tashqi ishlar vazirlari uchrashadi
-
Dunyodan5 days ago
Saudiya Arabistoni AQSh elchisining “Isroilning qo’shni hududlarga bo’lgan huquqlari” haqidagi izohlariga izoh berishni talab qildi.
-
Siyosat5 days agoShavkat Mirziyoyev Surkandaryo harbiy qismining havo hujumidan mudofaa tizimini ko‘zdan kechirdi
-
Dunyodan4 days ago
Prezident Tramp oʻzining eski “hiylasini” takrorladi
-
Jamiyat3 days ago
55 metrli shokoladli poyezd Ginnesning rekordlar kitobiga kiritildi
-
Jamiyat3 days ago1200 dollarga “prava” olib berishni va’da qilgan shaxs ushlandi