Jamiyat
«Yashil energiya» yechimmi yoki muammo?
Qachondir quyosh nuri, shamol va to‘lqinlar kuchi tugab qolishi haqida eshitganmisiz? Yo‘q, albatta.
Shularni inobatga olsak, “Yashil energiya” deganda insonlar ko‘z oldiga ifloslangan shahar va qishloqlarni avvalgi holatiga qaytarib, yashil sayyoraga aylantirish kela boshlaydi. Qolaversa, yashil energiyadan foydalanish qazib olinadigan yoqilg‘ilarga qaramlikni kamaytiradi. Bu esa energiya ishlab chiqarish tannarxining pasayishiga olib keladi. Biroq….
“Yashil energiya”ning biz bilmaydigan sirlari…
Taom tayyorlash uchun elektr gaz plitasini, uyni isitish uchun elektr isitkichni yoqasiz, maishiy texnikalar hattoki avtomobillar uchun ham elektr tokidan foydalanasiz. Axir elektr energiyani gaz va ko‘mirdan emas, quyosh panellari, shamol turbinalari va hakozolardan olyapmiz-ku!. “Bu esa tabiat uchun mutlaqo zararsiz… endi ortiq issiqxona gazlarini chiqarish haqida o‘ylamasak ham bo‘ladi…”
Bir qarashda hammasi oddiy. Ammo to‘xtang, biroz shoshmang!… yashil energiya qayerdan olinishi haqida o‘ylab ko‘rganmisiz? Ichki yonuv dvigatelli mashinalar xatosini takrorlamaydigan – elektromobillar qanday ishlab chiqariladi?
Dastlab ko‘zimizga mo‘jizadek ko‘ringan bunday texnologiyalar asta-sekin o‘z sirlarini fosh qilmoqda. Qaysi biridan boshlashni ham bilmaysan. Keling, ekologik toza avtomobillardan boshlaymiz. Avvalo bir narsani yaxshi tushunib olishimiz zarur, elektr avtomobilari CO2 gazi chiqarmaydi degani ular tabiatni zararlamaydi degani emas. Bunday avtomobillarni ishlab chiqarish jarayoniga nazar solsak.
Ichki yonuv dvigatelli mashinalarning tayanchi ularning motori hisoblanadi. Elektr transport vositasining eng muhim komponenti lityum-ionli batareya. U transport vositasining yuragi ya’ni energiya manbai hisoblanadi. Bunday batareyalar yerdan qazib olinadigan noyob minerallardan tashkil topgan. Ulardan biri – grafit lityum-ionli batareyaning eng asosiy qismidir, chunki batareyaning yarmi grafitdan iborat. Shuningdek, u anodning asosiy xomashyosi bo‘lib, aksariyat elektromobillarning akkumulyator anodlari 100% grafitdan tashkil topadi. Odatda har bir avtomobilga o‘rtacha 50 dan 100 kilogrammgacha grafit kerak bo‘ladi.
Qisqa vaqt ichida elektr transport vositalari ishlab chiqarilishining o‘sishi bilan zarur grafitga talab keskin oshdi. Birgina Xitoyning o‘zida o‘rtacha yillik grafit ishlab chiqarish taxminan 820 ming tonnani tashkil etadi, bu dunyodagi umumiy ishlab chiqarishning taxminan 79% demakdir.
Minerallar roli
Miqdori(kg)
Umumiy og‘irligi
Grafit anod
52
28.1
Alyuminiy katod/qobqoq/kollektor
35
18.9
Nikel katod
29
15.7
Mis tok kollektorlari
20
10.8
Chelik korpus
20
10.8
Marganets katodi
10
5.4
Kobalt katodi
8
4.3
Lityum katod
6
3.2
Temir katod
5
2.7
Jami
185 kg
100%
Yuqorida bitta elektr avtomobilini ishlab chiqarish uchun sarflanadigan noyob minerallar miqdori ko‘rsatilgan. Hisob kitoblarga ko‘ra, noyob minerallar hajmi dvigatelli mashinalarga qaraganda elektromobillarda 5-6 barobar yuqori. Bu shuni anglatadiki, noyob mineralarni qazib olish hozirda ancha yuqorilab ketgan.
Nafaqat elektromobillarga balki “yashil energiya” ishlab chiqaruvchi barcha uskunalarga bunday minerallar suv va havodek zarur. Ular xoh quyosh elektrostansiyalari bo‘lsin, xoh issiqlik elektrostansiyalari.
Endi masalaning ikkinchi tomoniga o‘tsak. Shuncha minerallar qayerdan olinadi? Buni topish qiyin emas. Bugungi kunda elektromobillar savdosi bo‘yicha hech bir davlat Xitoyga teng kela olmaydi. O‘z-o‘zidan anglashiladiki, noyob minerallar konlari ham aynan Xitoyda joylashgan. “NPR News” nashri e’lon qilgan maqolada shunday deyiladi:
“Xitoy dunyodagi grafitning uchdan ikki qismidan ko‘prog‘ini, noyob yer minerallarining esa 60 foizini qazib oladi. U kobalt konlarining deyarli yarmiga egalik qiladi va litiyning to‘rtdan bir qismini nazorat qiladi”
Masalan, mamlakatning eng yirik grafit ishlab chiqaruvchisi Aoyu Graphite Group va lityum-ion batareyalar uchun grafit yetkazib beruvchi BTR New Energy Materials kompaniyalari shular jumlasidan.
Eng toza energiya – illyuziya
Kon va shaxtalar atrofida istiqomat qiluvchi odamlar fikri va ekologiyaning ahvoli e’tiborga muhtoj. Grafit qazib olish va qayta ishlash katta miqdordagi mayda changni hosil qiladi. Undan nafas olish konchilar va yaqin atrofdagi aholi salomatligiga xavf tug‘diradi. Bu pnevmokonyoz (surunkali o‘pka kasalligi) kabi nafas olish kasalliklariga olib keladi. 10 yildan ortiq vaqt davomida grafit changini nafas olgan ishchilarning katta qismi pnevmokoniozning II yoki III bosqichini boshdan kechiradi. Bunday kassaliklarni davolash deyarli imkonsiz. Ko‘pgina zaharlangan ishchilarda o‘pka funksiyasi yomonlashadi, surunkali yo‘tal va jismoniy qobiliyat pasayishi kuzatiladi. “Washington post” jurnalining Xitoydagi konlarda olib borgan surishtiruvlari shuni ko‘rsatadiki, aholi va tabiat o‘sib borayotgan grafit qazib olinishidan mutlaqo norozi.
Xitoyning uzoq shimoli-sharqidagi qishloqda yashovchi Chjan Tuling shunday deydi:
“Kunduzgi yorug‘likda zarralar hamma narsani qoplaydigan kulrang chang bo‘lib ko‘rinadi. U yashil ekinlarni o‘ldiradi, tashqarida osilgan kirlarni iflos qiladi va oziq-ovqatda qum zarralarini qoldiradi. Qishloqdagi quduq suvi ham ichib bo‘lmaydigan holga keldi”.
Grafit konlarida atrofida yashovchi aholining achinarli hayoti bayon qilingan mazkur maqolada ta’kidlanishicha, lityum-ionli batareyalardan foydalanadigan yirik Samsung, LG Chem va Panasonic kabi kompaniyalar “toza” texnologiyaning yorqin kelajagini targ‘ib qilishini iddao qiladi. Bunday batareyalarning deyarli barchasi esa grafitdan foydalanadi.
Misol uchun, Samsung o‘zining korporativ barqarorlik hisobotida aytilishicha:
“Biz atrof-muhitga ta’sirimizni kamaytiradigan barqaror rivojlanishga intilayotganimiz sababli, ayniqsa mahalliy aholining hayot sifatini yaxshilashga harakat qilyapmiz”
Apple va LG Chem ham xuddi shunday da’volar bilan chiqqan. Grafitning Xitoyda arzon ishlab chiqarilishi, ko‘pincha atrof-muhit nazoratisizligi, eski sanoat bularning barchasi ekotizmga zarar yetkazadi.
U yerda birgina havo zararlanmaydi, grafit zavodi ifloslantiruvchi moddalarni mahalliy suvlarga chiqaradi, shundan so‘ng oqim daryoga borib quyiladi. Bu suvdan sug‘oriladigan daraxtlar va o‘simliklar nobud bo‘ladi. Qishloq aholisi bilan bo‘lgan suhbatda grafit zarralari qanchalar turmush tarzini qiyinlashtirayotgani bilish qiyin emas.
“Agar derazani ochiq qoldirsangiz, grafit hamma joy – mebelda ham, plastinkada ham bo‘ladi. Deraza tokchalarida to‘planib qoladi. Biz yetishtirgan gilosni chang qoplaydi”, dedi 51 yoshli Li Jiye.
Yuqoridagilar birgina grafit ishlab chiqarish misolida ko‘rsatilgan. Bundan tashqari, Xitoyning o‘zida indium, antimony, galium, volfram va hokazo minerallar qazib olinadi. Lityum-ionli batareyalar uchun Kobalt mineralining asosiy qismi Kongo Respublikasidan, Litiy esa Avstraliya, Chili va Boliviyadan keltiriladi. Shunday noyob minerallarsiz na elektr mashinalar harakatlanishini na “yashil energiya” olishni tasavur qilib bo‘ladi.
“Garvard International Review” ma’lumotlariga ko‘ra, bir tonna noyob tuproq elementlarini ishlab chiqarish uchun qazib olish 30 funt chang, 9600-12000 kub metr chiqindi gaz, shu jumladan gidroftorik kislota va oltingugurt dioksidi, 75 kub metr oksidli oqova suv va bir tonna radioaktiv zaharli qoldiqlar, 2 million ga yaqin chiqindilarga olib keladi.
Qayta tiklanadigan energiyani olish va undan issiq xona gazlarining chiqmasligi bir qarashda “Iqlim o‘zgarishi” muammosining yechimi. Ammo boshqa tomondan, toza energiya olish uchun qayta zararlanayotgan tabiat va so‘roq ostida qolayotgan insonlarning sog‘ligi. Balki qachondir “yashil energiya” darhaqiqat xavfsiz va samarador bo‘lar, har holda insoniyat rivojlanishda davom etmoqda, ammo hozircha uni ishlab chiqarish va qayta ishlash jarayonida yetarlicha muammolar borligini tan olishimiz lozim.
Jamiyat
«Beqaror dunyoda taraqqiyotning yo‘li bitta» – Toyvo Klaar Lissabondan Andijonga qadar kengaygan hamkorlik haqida
Yevropa Ittifoqi Markaziy Osiyo davlatlari, jumladan, O‘zbekistonning yanada kuchli, o‘ziga ishonchli va tashqi omillarga kamroq qaram bo‘lishi uchun faol qo‘llab-quvvatlashda davom etadi. Bu haqda Yevropa Ittifoqining yurtimizdagi elchisi Toyvo Klaar Toshkentda Yevropa kuni munosabati bilan o‘tkazilgan anjumandagi nutqida gapirdi.
Tadbirda O‘zbekiston hukumati nomidan Bosh vazir o‘rinbosari – iqtisodiyot va moliya vaziri Jamshid Qo‘chqorov qatnashdi.
«2024-yilda Yevropa Ittifoqi O‘zbekiston uchun import bo‘yicha uchinchi yirik savdo hamkori va eksport bo‘yicha ikkinchi yirik savdo hamkori bo‘ldi. O‘zaro savdo hajmi qariyb 4,8 milliard yevroni tashkil etib, 2020 yilga nisbatan deyarli ikki barobarga oshdi. Iqtisodiy aloqalarimizning kengayishi Lissabondan Andijongacha bo‘lgan hududda ham o‘zbekistonliklar, ham yevropaliklarga foyda keltirmoqda», – dedi elchi Toyvo Klaar.
O‘tgan yili Bryussel va Toshkent munosabatlariga oid ikki o‘ta muhim hodisa ro‘y berdi.
2025-yil 4-aprel kuni Samarqand shahrida O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligida «Markaziy Osiyo – Yevropa Ittifoqi» birinchi sammiti bo‘lib o‘tdi. YeI va mintaqa rahbariyati qatnashgan tadbirda Bryussel «Global Gateway» dasturi bo‘yicha 12 mlrd yevro hajmidagi investitsiya paketini e’lon qildi.
2025-yil 24-oktyabr kuni esa Bryussel shahrida O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev, Yevropa kengashi prezidenti Antoniu Koshta va Yevropa komissiyasi prezidenti Ursula fon der Lyayen ishtirokida O‘zbekiston Respublikasi bilan Yevropa Ittifoqi o‘rtasida Kengaytirilgan sheriklik va hamkorlik to‘g‘risidagi bitimni (EPCA – Enhanced Partnership and Cooperation Agreement) imzolashga bag‘ishlangan tantanali marosim bo‘lib o‘tdi.
YeI elchisiga ko‘ra, Samarqandda bo‘lib o‘tgan tarixiy sammit allaqachon aniq natijalar bermoqda. Kengaytirilgan sheriklik va hamkorlik to‘g‘risidagi bitim esa savdo va investitsiyalar, barqaror rivojlanish, transport va raqamli aloqalar, huquq ustuvorligi va inson huquqlari kabi ko‘plab yo‘nalishlarda hamkorlikni chuqurlashtirmoqda.
«Beqaror dunyoda hamkorlik bu – kuchdir. Yevropa O‘zbekiston uchun biznes, hamkorlik, xalqaro huquqqa hurmat, xavfsizlik va inson qadr-qimmatini ta’minlash borasida kuchli va ishonchli hamkor bo‘lib qoladi», – dedi notiq.
Bundan 76 yil avval, 1950-yil 9-may kuni fransiyalik atoqli davlat arbobi Rober Shuman yagona Yevropa haqidagi qarashlarini bayon etgan edi. U Yevropa ko‘mir va po‘lat hamjamiyatini tashkil etishni taklif etar ekan, raqobat o‘rniga hamkorlikni, tarqoqlik o‘rniga birlikni, urush o‘rniga tinchlikni targ‘ib qilgan edi.
Rober Shumanning qarashlari bugungi Yevropaning 27 davlatini birlashtirgan siyosiy va iqtisodiy ittifoqqa asos bo‘ldi va u qariyb 80 yil davomida qit’ada tinchlik, demokratiya va iqtisodiy farovonlikni ta’minlab kelmoqda.
«YeI oddiy, ammo kuchli g‘oyaga asoslangan: insonlar erkin yashashi, ularning huquqlari himoya qilinishi va ular doimo teng munosabatda bo‘lishi kerak. Bu tamoyillar bugungi kunda ham YeI ichida o‘z kuchini saqlab qolmoqda. Biroq bugungi dunyo tobora ortib borayotgan mojarolar, iqtisodiy beqarorlik va iqlim o‘zgarishining kuchayib borayotgan ta’siri bilan tavsiflanmoqda», – dedi T.Klaar.
Diplomat o‘z chiqishida Yaqin Sharqdagi to‘qnashuvlar, Rossiyaning Ukrainaga tajovuzi kabi dolzarb masalalarga ham to‘xtaldi.
«Bugungi kunda Yevropa loyihasining bir muhim haqiqatini yana bir bor ko‘rib turibmiz: umumiy muammolar umumiy yechimlarni talab qiladi. Hech bir davlat bugungi global muammolarni yakka holda hal qila olmaydi. Iqlim o‘zgarishi global hamkorlikni, adolatli savdo umumiy tamoyillarga sodiqlikni, tinchlik esa qoidalarga asoslangan xalqaro tartibni talab qiladi. Aynan shu sababli YeI butun dunyo bo‘ylab mustahkam, adolatli va ishonchli hamkorliklarni rivojlantirishda davom etmoqda, umumiy muammolarni hal etish uchun o‘zaro manfaatli sherikliklarni yo‘lga qo‘yib, 80 yil davomida shakllanishiga hissa qo‘shgan qoidalarga asoslangan xalqaro tartibni qo‘llab-quvvatlamoqda», – deya xulosa qildi YeIning O‘zbekistondagi elchisi.
Farg‘ona viloyati O‘zbekiston tumani Katta Qaynar mahallasida yashovchi Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi Usmonjon ota Rahimov bu yil 106 yoshni qarshi oldi. Otaxonning uch o‘g‘il, uch qiz, 20 nevara, 45 evara, besh chevarasi bor.
“Urush boshlanishidan avval kolxozda ishladim, temiryo‘lda mashinistlik qildim. Urushdan qaytib kelib turli sohalarda ishladim. Qani endi prezidentimiz bilan uchrashsam-u ularga orzumni aytsam. Ulardan mashina sovg‘a qilishlarini iltimos qilgan bo‘lardim. Shu yoshimda prezident bergan mashinada Buxoro-yu, Samarqandga sayohatga chiqsam”, – deydi ota.
Usmonjon ota Rahimov urush xotiralarini so‘zlab berdi:
“1920 yilda tug‘ilganman. Urush boshlanganda kolxozda ishlardim. Ayni navqiron 21 yoshda edim. O‘shanda otam 84, onam esa 75 yoshda edi.
Ocharchilik boshlangan payt, hatto yeyishga non ham yo‘q. Nima qilishni bilmay qishloqda o‘tin teramanda aravaga solib markazga chiqib yarim buxonka nonga almashtirib kelaman. Ana shunday qilib yurib ota-onamni boqqanman. Haftalab non yemagan kunlarimiz ham bo‘lgan. Amakim bilan tomorqamizga sholg‘om, rediska ekib pishganida katta qozonga solib qaynatib shuni yeganmiz. Ota-onamga xizmat qilib ayni duolarini olish paytida noiloj urushga jo‘nab ketganman.
1941 yil 29 dekabrda Moskvaga yetib bordim…
Snayper, miltiq, minomyotga otishga o‘rgatishdi. Urushda faqat tank haydamadim xolos. Lekin sheriklarim meni “tankist” deb chaqirishardi. Urush shunchalik dahshatli bo‘lganki, Xarkivni vayron qilib yuborgan nemis. O‘q yomg‘iri ostida boshimdagi kaskamga qarsillaganicha nemisning o‘qi tegadi. Kaskalarim ilma-teshik bo‘lib ketgan. Sheriklarimning ko‘pi o‘lib ketdi. Umrimdan bergan ekan vatanimizga sog‘-omon qaytib keldim.
O‘tgan yili prezidentning qizi va kuyovlari kelib meni yo‘qlab ketishdi. Qo‘limga dollar tutqazib ketishdi. Ular bilan hazillashib bir oz kulishdik.
106 yeshga kirdim. Orzum… prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev bilan ko‘rishsam, mendan nima so‘raysiz, desalar, mehnatlarimni hurmat qilib bittagina mashina sovg‘a qilsalar. Mashinaga chiqib Sarmarqand-u Buxorolarni ziyorat qilsam armonim qolmas edi”, — deydi Usmonjon ota Rahimov.
May oyining birinchi kuni kuchli yomg‘ir yog‘di, buning oqibatida Farg‘ona viloyati Beshariq tumani Rapqon qishlog‘ining Vorux Dasht, Yangiqo‘rg‘on mahallalaridagi 90 dan ortiq xonadonlarni suv bosdi. Ayrim xonadonlarning yerto‘la va uy ichigacha suv kirdi. Hozirda tegishli tashkilotlar ko‘magida toshqin talafotlarini bartaraf etish ishlari amalga oshirilyapti. Kun.uz muxbiri Rapqon qishlog‘ida bo‘lib, hodisa joyidan fotoreportaj tayyorladi.
2026-yilning yanvar–mart oylarida O‘zbekiston sanoatida ishlab chiqaradigan tarmoq asosiy ulushni egallab, 246,1 trln so‘m (85,1foiz)ni tashkil etdi. Biroq energiya resurslari, xususan, tabiiy gaz ishlab chiqarishda pasayish kuzatildi.
Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, mazkur davrda respublikada 9,6 mlrd kub metr tabiiy gaz ishlab chiqarilgan. Bu ko‘rsatkich o‘tgan yilning shu davriga nisbatan kamayganini anglatadi (2024–2025 yillarda 11 mlrd kub metrdan ortiq bo‘lgan).
Gaz bilan birga boshqa ko‘rsatkichlarda ham o‘zgarishlar bor:
– neft – 157,3 ming tonna (2025-yil 1-chorakda 160,8 ming tonna atrofida);
– ko‘mir – 1,1 mln tonna (2025-yil 1-chorakda 1,2 mln tonna);
– gaz kondensati – 242,3 ming tonna (2025-yil 1-chorakda 296,6 ming tonna).
Shu bilan birga, ayrim qayta ishlangan mahsulotlarda o‘sish kuzatildi:
– avtomobil benzini – 313,2 ming tonna;
– dizel yoqilg‘isi – 280,9 ming tonna;
– portlandsement – 4,1 mln tonna.
Ijtimoiy tarmoqlarda Zangiota tumani Achchisoy kanalida baliqlar nobud bo‘layotgani aks etgan video tarqaldi. Holat Ekologiya va iqlim o‘zgarishi milliy qo‘mitasi Davlat ekologik nazorat inspeksiyasi (Ekopolitsiya) tomonidan o‘rganildi.
O‘rganishlar davomida Zangiota tumani «Ittifoqchi» mahallasida faoliyat yuritib kelayotgan “Damachi baliq” MChJga qarashli baliqchilik ko‘lida suv sathi pasaytirilgani sababli baliqlarda kislorod yetishmasligi yuzaga kelib, 200-300 grammli baliqlar nobud bo‘lganligi aniqlandi. Nobud bo‘lgan baliqlar jamiyat ishchisi tomonidan tozalanib, tuman hududidan oqib o‘tgan Achchisoy kanaliga oqizib yuborilgan.
Jamiyat faoliyati natijasida hosil bo‘layotgan oqova suvlardan belgilangan tartibda laboratoriya tahlillari uchun namunalar olinib, atrof-muhitga ta’sirini aniqlash maqsadida chuqur o‘rganildi. Tahlil natijalariga ko‘ra, bir qator muhim ko‘rsatkichlar bo‘yicha me’yoriy talablardan sezilarli darajada oshish holatlari qayd etildi.
Xususan, azot ammoniy miqdori belgilangan me’yordan 1,7 barobar, azot nitrit 1,95 barobar, quruq qoldiq 1,28 barobar hamda umumiy fosfor 1,8 barobar ortiq ekanligi aniqlandi. Mazkur holatlar oqova suvlar yetarli darajada tozalanmasdan tashlanayotgani hamda suv obyektlarining ifloslanishi, ekologik muvozanatning buzilishi va bioxilma-xillikka salbiy ta’sir ko‘rsatganini ko‘rsatdi.
Holat bo‘yicha korxonaga 92 mln so‘m miqdorida kompensatsiya hisoblandi, mas’ullarga nisbatan ma’muriy bayonnoma rasmiylashtirilib, holat qayta takrorlanmasligi bo‘yicha majburiy ko‘rsatmalar berildi. Shuningdek, kanal nobud bo‘lgan baliqlardan tozalandi.
Prezident Tramp Eron tinchlik rejasini rad etdi
Qatiq iching — qarimaysiz!
O‘zbekiston OTB bilan 12 mlrd dollarlik hamkorlik dasturini imzoladi
-
Siyosat4 days agoPrezident Mirziyoyev energiya tejash vositasi sifatida kommunal xizmatlarni oʻchirishni taqiqlovchi farmonni imzoladi
-
Siyosat4 days agoOʻzbekistonda yil oxiriga qadar 13 ta GES qurish rejalashtirilmoqda, tarmoqni kengaytirish koʻzda tutilmoqda
-
Turk dunyosi4 days agoKurd jangari rasmiysining aytishicha, Turkiya islohotlarning yoʻqligi tufayli tinchlik muzokaralarini toʻxtatib qoʻymoqda
-
Jamiyat4 days ago
Sud jarayonlarini OAVda yoritishni takomillashtirish bo‘yicha dastur boshlandi
-
Jamiyat5 days ago
May oyida qanday ob-havo kutiladi? «O‘zgidromet» izoh berdi
-
Jamiyat5 days agoBuxoro va Surxondaryoda Afg‘onistondan kontrabanda qilingan opiyning katta partiyasi aniqlandi
-
Iqtisodiyot5 days ago
O‘zbekistonda kafe va restoranlar daromadi keskin oshdi
-
Jamiyat3 days agoJinoiy guruh yetakchisidan 2,7 ming dollar olgan profilaktika inspektori ushlandi