Jamiyat
Kashfiyotchisiga kulfat keltirgan ixtiro
Inson tabiati qiziq. Kundalik yumushlarini bajarish yoki xizmat vazifasini o‘tash jarayonida nimalardandir foydalanadi, ularni bearmon ishlatadi-yu, ammo ko‘pincha mushkulini oson, uzog‘ini yaqin qilayotgan o‘sha buyum, asbob-uskuna yoki texnika vositasi qachon, kim tomonidan, qanday yaratilganini xayoliga ham keltirmaydi. Agar shunday qilganida, talaygina qiziqarli va achchiq haqiqatlardan ogoh topardi. Bizningcha, quyida bayon etilayotgan voqealar bunga yorqin misol bo‘la oladi.
1903-yilning qirchillama qishi edi. Nyu-Yorkda izg‘irin avjiga chiqqan. Bu paytda ixtirochi ayol Meri Anderson tramvayda ketib borardi. U yo‘l-yo‘lakay azaldan o‘ziga tanish manzarani kuzatardi: tobora quturayotgan bo‘ron bo‘ralab yog‘ayotgan qorni tramvay eshik-derazalariga keltirib urar, oqibatda ularning oynalari ko‘chani ko‘rib bo‘lmaydigan darajaga kelib qolardi. Shu bois haydovchi dam-badam tramvayni to‘xtatib, tashqariga chiqishga va old oynaga yopishgan qorni qo‘llari bilan sidirib tashlashga majbur bo‘lardi.
Bu holat Merini hushyor torttirdi. Uning xayolida tramvay uchun maxsus oynatozalagich yaratish g‘oyasi tug‘ildi. Uyiga boriboq, dadil ishga kirishdi. Orzusini ro‘yobga chiqarish yo‘lida bir necha oy tinmay izlandi. Pirovardida kuzga borib, ezgu maqsadiga erishdi. Ixtiro qilgan oynatozalagichi uchun 743801 raqamli patent oldi.
Dastakli uzatmaga ega bu moslama faqat tramvaylarga mo‘ljallangan bo‘lib, peshoynaga prujina yordamida mahkam yopishtirilar va o‘qi kabina romi orasidan o‘tkazilardi. O‘sha kezlarda uni avtomobillarga ham o‘rnatish mumkinligi hech kimning xayoliga kelmagandi. Sababi, aksariyat mashinalarda shamol to‘sqich oyna yo‘q edi. Shu bois yomg‘ir yoki qor yog‘a boshlasa, ular ko‘cha-ko‘yda ko‘rinmay qolardi.
Binobarin, avtomobillarbop oynatozalagich birmuncha keyinroq paydo bo‘ldi. 1917-yili Amerikaning «Tri-Continental» (hozirgi «Tri-So»ning o‘tmishdoshi) kompaniyasi uning dastlabki seriyasini ishlab chiqardi. Mazkur moslama ham qo‘lda boshqarilardi. O‘qi kabina old oynasining pastki va ustki qismlari o‘rtasidagi tirqishga qotirilardi. Tirqishlarni shibbalagich bilan berkitish usuli joriy etilgach, bu uskuna kabinaning tepa qismiga ko‘chirildi.
1922-yili «Tri-Co» oynatozalagichlarning elektr toki yordamida ishlaydigan turlarini tayyorlashni o‘zlashtirdi. Cho‘tkalari u yon-bu yonga uzluksiz harakatlanadigan ushbu moslama asosan «Cadillak» rusumli lyuks avtomobillarga o‘rnatila boshlandi. Faqat bitta kamchiligi – uning harakatlanish tezligi motorga tushadigan og‘irlikka bog‘liq edi. Mabodo mashina keskin sur’atda tepalikka ko‘tarilsa yoki boshqa sababga ko‘ra dvigateli zo‘riqsa, oynatozalagich mutlaqo ishlamay qolardi. Shunga qaramay, tuzilishi juda oddiy, o‘zi ishonarli bo‘lgani sababli u uzoq «yashadi», qariyb yarim asr haydovchilar koriga yaradi. To‘g‘ri, o‘tgan davr mobaynida konstruktorlar aslo tinib-tinchishmadi. Natijada oynatozalagichlarning harorat o‘zgarishiga qarab, elektr quvvatini avtomatik ravishda ulab-uzadigan, qo‘sh metalldan yasalgan termoreleli va vaakkumli tizim asosida boshqariladigan turini kashf etishdi. Afsus, ularning ham natijasi ko‘ngildagidek bo‘lmadi. Birinchisi past haroratda yomon ishlasa, ikkinchisi, aksincha, mashina behad zo‘riqqanida pand berardi.
Baralla aytish joizki, bu muammoga Detroyt shahridagi Ueyn universitetining muhandislik fakulteti professori Robert Kirns 1963-yili tom ma’noda ijobiy yechim topdi. Buning o‘ziga xos sababi bor edi. Yoshligida Robertning chap ko‘zi jiddiy jarohatlangandi. Inchunin, u yog‘ingarchilik paytlari avtomobilini haydashga qiynalardi. Oyna sirtida goh chapga, goh o‘ngga tinmay borib keladigan oynatozalagich cho‘tkalari yo‘lni yaxshi ko‘rishga qor-yomg‘irdan ham ko‘ra ko‘proq xalaqit berardi. Shuning uchun ham Robert Kirns oynatozalagichning to‘xtab-to‘xtab ishlaydigan namunasini ixtiro qilish ustida bosh qotira boshladi. Ezgu niyatda bir qancha radio qismni jamlab, cho‘tkalarning harakatlanishi oralig‘idagi vaqt kondensator zaryadi yordamida belgilanadigan soddagina qurilma chizmasini hozirlab, uni «Ford» avtokompaniyasiga taqdim etdi.
«Ford»chilar yangi dastgohni 1969-yildan e’tiboran «Mercury» avtomobillariga tatbiq etish rejalashtirilganini ma’lum qilishdi-yu, amalda lafzlarida turishmadi. Buyam yetmaganday, munofiqona yo‘l tutishdi. Go‘yoki o‘sha kezlarda o‘zlari ham shunday asbob yaratishganini ro‘kach qilib, olimning ixtirosini chetga surishdi. Oradan yetti qovun pishig‘i o‘tgach, ularning yolg‘oni fosh bo‘ldi. R.Kirns bir kuni avtomobil ehtiyot qismlari do‘konidan xarid qilingan oynatozalagichni bo‘laklarga ajratdi-yu, lol qotib qoldi. Chunki «Ford» tamg‘asi bosilgan bu moslama bir vaqtlar u yaratgan uskunaning aynan o‘zginasi edi.
Keyin aniqlanishicha, tayyorga ayyor qabilidagi pinhona o‘g‘rilikka avtomobil ishlab chiqaruvchi boshqa kompaniyalar ham sherik bo‘lgan ekan. Bu xiyonatlarga chiday olmagan Robert jahl otiga mindi. Qonunbuzarlarni sudga berib, ular bilan uzoq tortishdi. Nihoyat, 1990-yilga kelgandagina «Ford»ning, 1995 yili esa «Chrysler»ning ustidan g‘olib chiqdi. Ammo bu g‘alabalar endilikda ancha keksayib, munkayib qolgan jabrdiyda professorga baxt keltirmadi. Negaki, u chorak asr davomida jamiki sarmoyasini sudlarda qatnashish va advokatlariga haq to‘lashga sarflab bor-budidan ayrilgan edi. Qolaversa, sud Robert Kirns da’vo-arizasining qolgan kompaniyalarga tegishli qismlarini asossiz hisoblab, qanoatlantirishni rad etdi. Oqibatda ham moddiy, ham ma’naviy jihatdan abgor holga tushib qolgan olim bosh miya faoliyati buzilishi, xotiraning o‘ta susayishi va ruhiy siqilishlar bilan bog‘liq alsgeymer xastaligiga duchor bo‘ldi. U 2005-yili Merilend shahridagi qariyalar uyida vafot etdi.
Nachora, buni hayot deydilar. Hayot esa kurashlardan iborat. Unda goho kimdir nopok yo‘llar bilan g‘olib chiqadi, kimdir haq bo‘la turib, mag‘lubiyatga uchraydi. Afsuslanarlisi, zahmi osonlikcha bitmas bunday «o‘yin»lardan hamisha halol-sofdil kishilar qattiq ozor chekadi, jamiyat ham katta zarar ko‘radi…
A.Haydarov
Hududlar kesimida Toshkent shahri, Sirdaryo va Toshkent viloyatida ajrimlar soni ko‘pligi kuzatilmoqda.
2025 yil holatiga ko‘ra, O‘zbekistonda nikoh barqarorligi koeffitsiyenti 175,6 promilleni tashkil etdi. Bu 1000 ta nikohga o‘rtacha 175 ta ajrim to‘g‘ri kelishini anglatadi.
Oila va gender ilmiy-tadqiqot instituti tahlillariga ko‘ra, mazkur ko‘rsatkich xalqaro miqyosda past bo‘lib, O‘zbekistondagi ajrimlar darajasi ko‘plab boshqa davlatlarga nisbatan «ancha kam ekanini» ko‘rsatadi.
Xususan, nikoh barqarorligi koeffitsiyenti Moldovada – 642,7, Ozarbayjonda – 431,9, Qozog‘istonda – 328,2, Qirg‘izistonda esa – 289,6 promilleni tashkil etadi.
“Tahlillardan ko‘rinadiki, O‘zbekistonda ajrimlar darajasi xalqaro ko‘rsatkichlarga nisbatan ancha past bo‘lib, bu jamiyatda oilaviy qadriyatlar ustuvor ekanini va nikohlar barqarorligini ko‘rsatadi”, deyiladi xulosada.
Oila va gender instituti tayyorlagan nikoh barqarorligi haritasi
Hududlar kesimida tahlil qilinganda, Qashqadaryo, Xorazm va Surxondaryo viloyatlarida nikoh barqarorligi yuqori darajada saqlanib qolmoqda. Toshkent shahri, Sirdaryo va Toshkent viloyatida esa ajrimlar nisbatan yuqoriroq ekani kuzatilmoqda.
Saida Mirziyoyeva Samarqand viloyatiga tashrifi davomida bir qator infratuzilma loyihalari hamda «Yangi O‘zbekiston» massivini rivojlantirish ishlari bilan tanishdi.
Xususan, musiqa maktabi kabi yangilanishga muhtoj binolar ko‘zdan kechirildi. «Geologlar» mahallasidagi bog‘cha nafaqat kapital ta’mirlanadi, balki tubdan qayta quriladi. Rekonstruksiyadan so‘ng u Samarqanddagi eng yirik maktabgacha ta’lim muassasasiga aylanadi va 600 nafargacha bolani qabul qiladi.
Tashrif yakunida Samarqand viloyati va tumanlari rahbariyati bilan uchrashuv o‘tkazildi.
Ta’kidlanishicha, hududlardagi bunday o‘zgarishlar Prezident tomonidan olib borilayotgan tizimli islohotlarning bir qismidir. Bunday tashriflardan asosiy maqsad — topshiriqlar ijrosini qog‘ozdagi hisobotlarda emas, balki joyiga chiqqan holda real ko‘rish va amaliy ko‘mak berishdan iborat.
«Rahbarimiz topshiriqlarining joylardagi ijrosini ta’minlashga jamoam bilan birga ko‘maklashish, haqqoniy holatni qog‘ozlardagi hisobotlarda emas, balki o‘z ko‘zim bilan ko‘rish uchun ham bu yerga tez-tez kelib turaman», — dedi Saida Mirziyoyeva.
O‘zbekiston prezidenti 2025-yil 26-dekabr kuni Oliy Majlis va O‘zbekiston xalqiga Murojaatnomasida korrupsiyaga qarshi kurashda keskin va qat’iy pozitsiyani e’lon qilib, 2026-yil korrupsiyaga qarshi kurashda «favqulodda holat» yili sifatida belgilanishini ta’kidlagan edi. Shundan kelib chiqib, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligida o‘tgan tanqidiy tahliliy yig‘ilishda komplayens nazorati tizimining bugungi holati va kechiktirib bo‘lmaydigan vazifalar ko‘rib chiqildi.
Yig‘ilishda Prezident Administratsiyasining Komplayens xizmati, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi mas’ul xodimlari, shuningdek, davlat organlari va tashkilotlarining korrupsiyaga qarshi ichki nazorat (komplayens) tuzilmalari rahbarlari ishtirok etdi.
2030-yilgacha bo‘lgan ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida korrupsiya oqibatlari bilan kurashishdan ko‘ra, uning omillarini barvaqt aniqlash va preventiv mexanizmlar orqali tizimli korrupsiyaning oldini olish zarurligi qayd etildi, deyiladi xabarda.
Ta’kidlanishicha, yangi komplayens nazorati tizimi yordamida jinoyat ishlari doirasida 4,2 trln so‘m, yashirin iqtisodiyotni jilovlash hisobiga esa 8,5 trln so‘m mablag‘ undirilishi ta’minlangan. Shuningdek, 1,3 trln so‘mlik ortiqcha budjet xarajatlarining oldi olingan.
Shu bilan birga, ayrim bo‘linmalar faoliyatida hanuzgacha ijobiy o‘zgarishlar kuzatilmayotgani keskin tanqid qilindi va yo‘l qo‘yilayotgan kamchiliklar ochiq muhokama qilindi.
Birinchidan, komplayens bo‘linmalarining asosiy vazifasi korrupsiyaviy holatlarning oldini olishga qaratilgan tizimli preventiv choralarni ishlab chiqish va amaliyotga tatbiq etish bo‘lsa-da, aksariyat davlat organlari va tashkilotlari tomonidan faoliyati talab darajasida ish tashkil etilmagan.
Shuningdek, ayrim davlat organlarida komplayens bo‘linmalari qonunchilikda belgilangan minimal mezonlar asosida tashkil etilmagan. O‘rganilgan 50 ta tashkilotning 23 tasida bu talablar bajarilmagan.
Ikkinchidan, ayrim vazirlik va hokimliklarda nazorat tadbirlari umuman o‘tkazilmagan. Ba’zi tashkilotlarda o‘tkazilgan tekshiruvlarda esa moliyaviy qonunbuzilishlar umuman aniqlanmagan, bu esa nazorat samaradorligiga shubha uyg‘otadi.
Uchinchidan, manfaatlar to‘qnashuvining oldini olish bo‘yicha ishlar yetarlicha samara bermayapti. Xususan, joriy yilning o‘zida manfaatlar to‘qnashuvi yo‘l qo‘yganlik bo‘yicha 105 ta ma’muriy huquqbuzarliklar sodir etilgan.
To‘rtinchidan, ayrim davlat organlari tomonidan ijtimoiy ahamiyatga molik ma’lumotlar rasmiy veb-saytlarda o‘z vaqtida va to‘liq joylashtirilmayapti.
Beshinchidan, komplayens tizimida kadr va tashkiliy muammolar saqlanib qolmoqda, ayrim lavozimlar uzoq vaqt vakant holatda qolmoqda.
Oltinchidan, davlat xaridlari sohasida korrupsiya xavfining yuqoriligi saqlanib qolmoqda. So‘nggi yillarda 800 nafardan ortiq shaxs ushbu yo‘nalishda jinoiy javobgarlikka tortilgan.
Prezident Administratsiyasining Komplayens xizmati vazirlik va idoralar rahbarlariga shaxsiy mas’uliyatini oshirish hamda tizimni natijador mexanizmga aylantirish bo‘yicha qat’iy vazifalarni belgilab berdi. Bundan buyon komplayens bo‘linmalari faoliyati korrupsiyaviy omillarni barvaqt aniqlash va preventiv choralarni samarali amalga oshirish darajasiga qarab baholanadi. Shuningdek, mas’uliyatsizlikka yo‘l qo‘ygan mutasaddilarga nisbatan keskin choralar ko‘rilishi haqida ogohlantirildi, deyiladi xabarda.
Andijon viloyatida «Haj» ziyoratiga yuborishni va’da qilgan shaxs ushlandi.
Bosh prokuratura huzuridagi Departamentning Asaka tumani bo‘limi va boshqa huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlari hamkorligida tezkor tadbir o‘tkazilgan.
Unda fuqaro M.Ch. 18 000 AQSh dollar evaziga fuqarolar A.I. va B.X.ni «Haj» ziyorati uchun Saudiya Arabistoniga yuborishini aytib, kelishilgan puldan 9 000 AQSh dollarini olgan vaqtida ashyoviy dalillar bilan ushlangan.
Mazkur holat yuzasidan Jinoyat kodeksining 168-moddasi (firibgarlik) bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, tergov harakatlari o‘tkazilmoqda.
Avvalroq Toshkent shahridagi tuman elektr tarmoqlari korxonasining ikki nafar muhandisi pora bilan ushlangandi.
Toshkentda narkolaboratoriya ochgan yirik jinoiy guruh fosh etildi.
IIV Tezkor qidiruv departamenti, Toshkent shahar IIBB hamda DXX tomonidan giyohvandlik moddalari va kuchli ta’sir qiluvchi vositalarning savdosi bilan shug‘ullangan jinoiy guruh qo‘lga olinib, yirik narkolaboratoriyalar fosh etildi.
Ushbu jinoiy guruh a’zolari jinoiy faoliyat olib borish maqsadida vazifalarni o‘zaro taqsimlab olishgan.
Jumladan, 2000-yilda tug‘ilgan Sh.U.«ombor mudiri», 2000-yilda tug‘ilgan O.M., 2000-y.t. O.T.lar «laborant», 2004-yilda tug‘ilgan Sh.O‘. «qadoqlovchi» vazifalarini bajarishgan.
Tayyorlangan kuchli ta’sir qiluvchi vositalarni aholi orasida, ta’lim muassasalari oldida tarqatish maqsadida «tarqatuvchi»larni («zakladchiklar») yollashgan. Shuningdek, ijtimoiy tarmoq platformasida onlayn narkodo‘kon ochishgan.
Narkolaboratoriya tashkil qilish maqsadida jinoiy guruh a’zolari ikkita xonadonni ijaraga olgan. Ushbu xonadonlarda kuchli ta’sir qiluvchi vositalarni qadoqlash uchun zarar bo‘lgan asbob-anjomlar, kapsulalar, kukun ko‘rinishidagi kuchli ta’sir qiluvchi moddalar, prekursorlarni saqlashgan.
Hamkorlikda o‘tkazilgan tezkor-tadbirlar davomida «tarqatuvchi» vazifasini bajargan shaxslar: 1993-yilda tug‘ilgan V.A., 2003-yilda tug‘ilgan D.Yu., 2004- yilda tug‘ilgan I.R.lar ushlangan. Xolislar ishtirokida tekshirilganda ularning yonidan jami 1 050 dona kuchli ta’sir qiluvchi vositalar, telefon apparatlari aniqlangan va dalolatnoma asosida rasmiylashtirib olingan.
Toshkent viloyatida davom ettirilgan tezkor tadbirda Sh.O‘., Sh.U., O.M.lar ijarada yashab kelgan xonadonda tintuv tergov harakati o‘tkazilgan. Xolislar ishtirokida ko‘zdan kechirilgan ushbu xonadonda 9 kg «Pregabalin», 500 gramm )«Tropikamid» moddalari, 600 dona kapsuladagi «Pregabalin» kuchli ta’sir qiluvchi dori vositalari, qadoqlash uchun zarur asbob-anjomlar daliliy ashyolar tariqasida olingan.
Shuningdek, Olmaliq shahrida O.T. ijarada yashayotgan xonadon xolislar ishtirokida ko‘zdan kechirilganda 6 kg «Pregabalin», 500 gramm «Tropikamid» kuchli ta’sir qiluvchi moddalar hamda qadoqlash uchun zarur asbob-anjomlar aniqlanib, bayonnoma asosida rasmiylashtirib olindi.
Mazkur shaxslarga nisbatan O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksining 251-prim.1-moddasi («Giyohvandlik vositalari, ularning analoglari yoki psixotrop moddalar hisoblanmaydigan kuchli ta’sir qiluvchi moddalarni targ‘ib qiluvchi mahsulotni tayyorlash, tarqatish, reklama qilish, namoyish etish yoki bunday moddalarni yoxud zaharli moddalarni qonunga xilof ravishda muomalaga kiritish») bilan jinoyat ishi qo‘zg‘atilib, jinoiy guruh a’zolariga nisbatan qamoq ehtiyot chorasi qo‘llangan. Tergov harakatlari davom etmoqda.
Huquqni muhofaza qiluvchi organ xodimlarining sa’y-harakatlari bilan 360 mingdan ortiq bir marotabalik dozaga teng bo‘lgan kuchli ta’sir qiluvchi vositalarining aholi orasida tarqalishi oldi olindi.
O‘zbekistonda har ming oiladan 175tasi ajrashadi – tadqiqot
Prezident Marg‘ilondagi 1,7 trln so‘mlik majmuani borib ko‘rdi
Dollar va yevro kursi birdan ko‘tarildi
-
Iqtisodiyot5 days ago
Markaziy bank: 24-aprelda dollar pasayadi
-
Iqtisodiyot4 days ago“QQSni oson qaytarib olish ta’minlanmasa, stavkani 6 foizga tushirishni taklif qilamiz” – Davron Vahobov
-
Dunyodan4 days ago
Buyuk Britaniyada “chekmaydigan avlod” dunyoga keldi
-
Iqtisodiyot5 days agoQirg‘iziston ilk marta Yevropa Ittifoqining sanksiyalarni chetlab o‘tishga qarshi kurashish mexanizmiga tushdi
-
Dunyodan4 days ago
Eron oliy rahbari yuzi va oyog‘idan jiddiy jarohat oldi
-
Siyosat4 days ago
Shavkat Mirziyoyev Mirzo Ulug‘bek tumani hokimligiga tashrif buyurdi
-
Siyosat4 days agoYevropa Ittifoqi Rossiya mudofaa sanoatiga xomashyo yetkazib bergan ikki O‘zbekiston shirkatiga sanksiyalar kiritdi
-
Siyosat5 days agoToshkent yangi integratsiyalashgan raqamli avtoturargoh piloti yordamida yo‘l harakati muammolarini hal qilmoqda