Iqtisodiyot
Go‘sht narxi rekord darajada oshdi. Sabab nima?
Global miqyosda mol go‘shtining bir kilogrammi uchun o‘rtacha narx 6,9 dollargacha qimmatlashdi. Bu mutlaq rekord ko‘rsatkichdir. O‘zbekistonda ham go‘sht narxining oshishi yillik inflatsiyadan 3 barobar yuqori bo‘lib qolyapti. Xo‘sh, bunga nimalar sabab bo‘lyapti?
2025 yilning sentabr oyida dunyo bo‘ylab mol go‘shtining bir kilogrammi uchun o‘rtacha narx 6,9 dollargacha qimmatlashdi. Bu 1960 yildan keyingi davrda qayd etilgan rekord ko‘rsatkich, deya xabar berdi Jahon banki.
Go‘sht narxi ketma-ket 4 oydan beri oshib boryapti. Yillik hisobda narx o‘sishi 10 foizga yaqinlashdi. Bunga asosiy sabab sifatida ishlab chiqarish hajmining qisqarishi keltirilyapti. Chunki qoramolni yetishtirish uzoq vaqt talab etadi: bitta buqa so‘yiladigan og‘irlikka yetishi uchun taxminan ikki yil kerak.
TRT nashrining yozishicha, qoramol go‘shti nafaqat cho‘chqa va parranda go‘shtidan sekin tayyor bo‘ladi, balki uni boqish ham ancha qimmatga tushadi. Ayniqsa yem-xashakka ko‘p mablag‘ ketadi. Masalan, bir kilogramm mol go‘shti ishlab chiqarish uchun 15 ming litr suv sarflanadi.
Fermerlar uchun yana bir muammo — iqlim o‘zgarishi. Qurg‘oqchilik sabab yaylovlar va ozuqa hosili qisqarib boryapti. Natijada hayvonlarni erta so‘yish boshlangan.
Mol go‘shti narxini oshirayotgan yana bir omil — Trampning boj urushi. AQShning boshqa davlatlar bilan savdo ziddiyatlari noaniqlikni kuchaytirib, savdo zanjirlarini buzyapti. Bundan tashqari, yoqilg‘i narxining oshishi fonida logistika va qayta ishlash xarajatlari ham qimmatlashgan.
Shuningdek, Yevropaning ayrim mamlakatlarida kasallik sabab qoramollarning qirilib ketishi ham ta’minot qisqarishiga olib kelgan.
Shu bilan birga, go‘sht iste’moli ham ortib boryapti. Koronavirus pandemiyasi va cheklovlardan so‘ng aholi yana faol tarzda go‘sht yeyishni boshlagan.
AQSh Qishloq xo‘jaligi vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, dunyoda iste’mol qilinadigan go‘sht turlari ichida mol go‘shtining ulushi 24 foizni tashkil etadi. Bu borada cho‘chqa go‘shtining ulushi 36 foiz, parranda go‘shtining ulushi 33 foiz, qo‘y go‘shtining ulushi esa atigi 5 foiz. Dunyodagi eng yirik go‘sht yetkazib beruvchi mamlakatlar – AQSh, Braziliya va Xitoy hisoblanadi.
Mutaxassislarning ogohlantirishicha, taklif qisqarib, talab oshib borayotgani sababli narxlar doimiy tarzda qimmatlashib boradi. Natijada 10-15 yildan keyin mol go‘shti faqat badavlat odamlar sotib olishga qurbi yetadigan hashamatli taomga aylanishi mumkin.
Yaqin kelajakda iste’molchilar laboratoriyada yetishtirilgan sun’iy go‘shtga o‘tishi ehtimoli ham bor. Gollandiya, AQSh va Isroil kompaniyalari allaqachon hayvon so‘ymasdan mol go‘shti ishlab chiqarish bilan shug‘ullanyapti.
O‘zbekistonda go‘sht narxining qimmatlashishi
Statistika qo‘mitasining rasmiy raqamlariga qaraydigan bo‘lsak, sentabr oyi yakunlariga ko‘ra O‘zbekistonda suyaksiz mol go‘shtining yillik nisbatda qimmatlashishi 25,2 foiz, suyakli mol go‘shti narxining oshishi esa 23,2 foiz bo‘lgan. Oxirgi yillarda go‘sht narxining qimmatlashishiga bir nechta omillar majmuasi ta’sir qilayotgan bo‘lishi mumkin.
Birinchidan, chorva mollarini oziqlantirish uchun ajratilgan yer maydonlari qoramollar soniga mutanosib emas. Oldin mavjud bo‘lgan yaylovlar o‘rni ekinzorga aylanishi bilan nomutanosiblik kengayib boryapti. Ya’ni fermer chorvachilikni kengaytirishni istasa ham, buning uchun unda yetarli yer maydoni mavjud emas.
Yaylov chorvachiligida go‘sht mahsulotlarini ishlab chiqarishga qilinadigan xarajatlar qoramolchilikdagiga nisbatan ancha kam bo‘lib, mahsulot ishlab chiqarish tannarxning pastligi tufayli go‘sht narxini muvozanatlovchi asosiy omil hisoblanadi. Iqlim o‘zgarishi va suv tanqisligi sababli yaylovlarning qisqarishi tabiiy ravishda kuchayib boryapti. Shuningdek, buta va yarim buta o‘simliklarini o‘tin va boshqa xo‘jalik ehtiyojlari uchun chopib olish ham yaylovlar inqirozi va cho‘llanish jarayonini tezlashtirgan.
O‘z navbatida, yaylovlarning qisqarishi mavjud zaxiralardan ko‘proq foydalanishni taqozo etadi. Buning oqibatida o‘simliklarning normal o‘sib rivojlanishi va urug‘ hosil qilishi, tuproqqa urug‘larning to‘kilishi kabi muhim tabiiy jarayonlar sekinlashadi.
Ya’ni hozirgi narxlar oshishini barqarorlashtirish, bozordagi taklifni oshirish uchun birinchi navbatda mazkur ko‘p yillik tizimli muammoni hal qilish kerak bo‘ladi. Cho‘l yaylovlarining hajmi va hosildorligini oshirmay turib, ularda boqilayotgan chorva hayvonlari bosh sonini ko‘paytirishning iloji yo‘q. Masalan, ayrim mamlakatlarda yaylovlar holatini yaxshilash uchun har yili bir yillik o‘simlik urug‘larini sepish yo‘lga qo‘yilgan.
Ikkinchidan, go‘shtning katta qismi odamlar tomonidan xonadonlarda yetishtiriladi. Bunda qo‘shimcha daromad olish maqsadida yosh qoramol chorvadordan sotib olinadi va semirtirib sotiladi. Shrot va kunjara kabi mahsulotlar narxining tez o‘zgaruvchanligi, yem-xashak uchun yer maydonlarining yetarli emasligi, makkajo‘xori kabi ekinlarni ekishga qo‘yilgan norasmiy cheklovlar chorva uchun oziq-ovqat narxlarini qimmatlashtiryapti.
Narxlarning ko‘tarilishi fonida import hajmi ham oshib boryapti. Bojxona qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, joriy yilning sentabr oyida 62 mln dollarlik 14,1 ming tonna mol go‘shti import qilingan. Bu oylik nisbatda olinganda mutlaq rekord ko‘rsatkichdir. 1 kg import go‘shtning o‘rtacha bahosi 4,38 dollarni tashkil etgan. Taqqoslash uchun, o‘tgan yilning mos davrida bu ko‘rsatkich 3,73 dollarga teng bo‘lgan.
Doston Ahrorov tayyorladi.
Iqtisodiyot
Ilk bor 2,4 mlrd dollarlik davlat aktivlarining 30 foizi xalqaro bozorga chiqadi – Prezident
Bugun, 24-aprel kuni Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tkazilgan videoselektor yig‘ilishida iqtisodiy ko‘rsatkichlar va yangi tashabbuslar muhokama qilinmoqda.
Davlat rahbariga ko‘ra, may oyida 2 milliard 400 million dollarlik davlat aktivlarining 30 foizi ilk bor xalqaro fond bozorlariga chiqariladi.
«Bu Milliy investitsiya jamg‘armasini tashkil qilib, 13 ta strategik korxona boshqaruvini nufuzli «Franklin Templeton» kompaniyasiga berganimiz uchun bo‘lyapti», – dedi Prezident.
Yig‘ilishda birinchi chorak natijalari ham ma’lum qilindi. YaIM 8,7 foizga, sanoat 8 foizga, xizmatlar 16,1 foizga o‘sgan. Eksport hajmi 5,8 milliard dollarga, xorijiy investitsiyalar 13,7 milliard dollarga yetgan. Inflyasiya esa yillik hisobda ilk bor 7,1 foizgacha pasaygan.
Shu bilan birga, budjet daromadlari 35 foizga o‘sib, 103 trillion so‘mni tashkil etgan. Mahalliy budjetlarda qo‘shimcha 2,2 trillion so‘m shakllangan bo‘lib, uning 1,4 trillioni tuman va shaharlar ixtiyorida qolgan.
Prezident so‘zlariga ko‘ra, mamlakat iqtisodiyoti xalqaro darajada ham ijobiy baholanmoqda. Xususan, Xalqaro valyuta jamg‘armasi hisobotida O‘zbekiston yuqori iqtisodiy faollik orqali barqaror o‘sishni saqlab qolayotgani qayd etilgan.
Shuningdek, mamlakat ilk bor «Iqtisodiy erkinlik indeksi»da «iqtisodiyoti mo‘tadil erkin» davlatlar qatoriga kirdi. Prezident ayrim sohalarda samaradorlik pastligini tanqid qilib, «ayrimlar hali ham uyg‘onmagan»ini ta’kidladi.
2026 yilning yanvar-mart oylarida O‘zbekistonga qariyb 3,8 mlrd dollar pul o‘tkazmalari amalga oshirildi. Bu 2024 yilning mos davriga nisbatan 1 mlrd 283 mln dollarga yoki 52,2 foizga, 2025 yilning mos davriga nisbatan esa 433 mln dollarga yoki 13 foizga ko‘p. O‘z navbatida xalqaro pul o‘tkazmalari orqali O‘zbekistondan 604 mln dollar chiqib ketgan bo‘lib, bu o‘tgan yilning birinchi choragiga nisbatan 39 mln dollarga kam.
Foto: Patrick T. Fallon / Bloomberg
2026 yilning yanvar-mart oylarida O‘zbekistonga pul o‘tkazmalari hajmi 3,79 mlrd dollarga yetdi. Bu haqda Markaziy bank xabar berdi.
Xususan, o‘tkazmalar miqdori joriy yilning dastlabki 3 oyida quyidagicha bo‘lgan:
yanvar: 1,23 mlrd dollar;
fevral: 1,23 mlrd dollar;
mart: 1,33 mlrd dollar.
Joriy yilning yanvar-mart oylarida O‘zbekistonga amalga oshirilgan pul o‘tkazmalari miqdori 2024 yilning mos davriga nisbatan 1 mlrd 283 mln dollarga yoki 52,2 foizga, 2025 yilning mos davriga nisbatan esa 433 mln dollarga yoki 13 foizga ko‘p.
O‘z navbatida xalqaro pul o‘tkazmalari orqali O‘zbekistondan 604 mln dollar chiqib ketgan bo‘lib, bu o‘tgan yilning birinchi choragiga nisbatan 39 mln dollarga kam.
«Xorijiy valutaga bo‘lgan taklifning ortishi asosan eksport tushumlari, banklar tomonidan jalb qilingan tashqi qarzlar va xalqaro pul o‘tkazmalari hissasiga to‘g‘ri keldi. Ayniqsa, aholi tomonidan valuta sotuvining yuqori sur’atlarda o‘sishi bozorda qo‘shimcha taklif bo‘lib xizmat qildi», deyiladi Markaziy bank sharhida.
2017-2025 yillar oralig‘ida O‘zbekistonga amalga oshirilgan pul o‘tkazmalari dinamikasining o‘zgarishi:
2020-2025 yillar oralig‘ida mamlakatga yuborilgan o‘tkazmalar miqdori 3 barobarga, ularning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi esa 8,6 foizdan 12,8 foizgacha ko‘paydi.
O‘zbekistonning paxta sellyulozasi ishlab chiqaruvchi ikkita kompaniyasi: Farg‘ona kimyo zavodi va Jizzaxdagi Raw Materials Cellulose korxonasi Yevropa Ittifoqining Rossiyaga qarshi 20-sanksiyalar paketiga kiritildi.
Foto: REUTERS/Yves Herman
Bu ikki korxona Rossiya harbiy sanoati uchun paxta sellyulozasi yetkazib berganlikda gumon qilingan.
Sanksiya izohida keltirilishicha, Farg‘ona Kimyo Zavodi – Perm va Qozondagi porox zavodlarini, Raw Materials Cellulose esa Tambovdagi porox zavodini xomashyo bilan ta’minlagan.
Bu korxonalarga Yevropa Ittifoqi sub’yektlari tomonidan mablag‘ va iqtisodiy resurslar ajratish taqiqlangan. YeI yurisdiksiyasida aktivlari bo‘lgan taqdirda, ular muzlatiladi.
Ushbu ikki korxona, shuningdek, “Mercury Renaissance” MChJga o‘tgan yili Ukraina ham sanksiya qo‘llagan edi.
Farg‘ona kimyo zavodi – 2012 yilda tashkil etilgan. Ta’sischisi – Mercury Renaissance. Bu korxonaga 2023 yilda Rustam Rahimjonovich Mo‘minov (60%) va Gluxov Mixail Aleksandrovich (40%) egalik qilgan, keyinroq Gluxovning ulushi Shahriyor Saxiyorovich Tojiyevga, Mo‘minovning ulushi esa Olga Yurevna Shagiyevaga o‘tgan.
Shahriyor Tojiyev 2022 yilda tugatilgan Qwerty Up’da ulushdor bo‘lgan. Olga Shagiyeva esa Aloqainvest, Breegs, Atrium Tashkent, Geo Profi Mombasa Finance, Aloqa Klimkontrol, Visata Group, Fortress Invest, Pod Klyuch, Professional Legion va boshqa firmalarda ham ulushlarga ega.
Raw Materials Cellulose – 2017 yilda Jizzax shahrida ro‘yxatga olingan. 2024 yil yanvar holatiga, korxona yagona ta’sischi Larisa Mixaylovna Utkina egaligida bo‘lgan. Keyinroq uning ulushi 76 foizgacha qisqarib, Larisa Rahimjonova Bikova 24 foizlik ulushdorga aylangan. Bugungi kunda ta’sischilar tarkibi quyidagicha: Larisa Rahimjonovna Bikova (25,1%), Bobur Lutfullayevich Qobulniyozov (24,97%), Azamjon Nurillayevich Valixonov (24,97%), Ma’murjon Mahmudjon o‘g‘li Alimov (24,96%).
Larisa Bikova – Aloqa Klimkontrol va Vinder Invest’da, Mahmudjon Alimov – Velcor va Voltria’da, Bobur Qobulniyozov – Business Standart, Complex Technical Centre Asia va Fiber Expo kompaniyalarida hissadorlar qatorida turadi.
Azamjon Valixonov esa Chirchiq transformator zavodi, “O‘zbekkimyomash” zavodi, Quytosh koni, Universal Rent Tashkent, Maxwell Service, Glory Project, Fiber Expo va boshqa korxonalarda ulushdor sifatida ko‘rsatilgan.
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekiston 2026-yilning yanvar-fevral oylarida xorijga 466,6 mln AQSh dollarilik to‘qimachilik mahsulotlari eksport qilgan.
Ushbu ko‘rsatkich umumiy eksportning 13,2 foizini tashkil etib, o‘tgan yilning mos davriga nisbatan 15,5 foizga oshgan.
Eksport qilingan to‘qimachilik mahsulotlari tarkibi quyidagicha:
Tayyor to‘qimachilik mahsulotlari — 52 foiz
Ip-kalava — 30 foiz
Trikotaj mato — 8 foiz
Gazlamalar — 7 foiz
Paypoq mahsulotlari — 2 foiz
Gilamlar — 1 foiz
2026 yil aprel oyida moliya sohasidagi eng dolzarb va amaliy yangiliklardan biri – Hindistonda davlat to‘lovlari uchun raqamli valutadan foydalanish boshlanganidir.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Hindiston hukumati e-rupee (raqamli rupiya) orqali fermerlar va aholiga subsidiyalarni to‘g‘ridan to‘g‘ri berishni sinovdan o‘tkazmoqda. Bu pilot dastur bir nechta shtatlarda joriy etilgan.
Yangi tizimning asosiy mohiyati shundaki: pul naqd yoki bank orqali emas, raqamli hamyonga tushadi, mablag‘lar faqat belgilangan maqsad (masalan, o‘g‘it, uskuna) uchun ishlatiladi, davlat nazorati va shaffoflik oshadi.
Mutaxassislar aytishicha, bu usul orqali milliardlab dollarlik korrupsiya va yo‘qotishlarni kamaytirish mumkin.
Ayni paytda ushbu tizimda taxminan 10 millionga yaqin foydalanuvchi ishtirok etmoqda, lekin hali to‘liq ommaviylashmagan.
Shu bilan bir vaqtda Yevropa moliya bozorida ham muhim harakatlar kuzatilmoqda. Fransiya moliya vaziri yevro asosidagi raqamli aktivlar va steyblkoynlarni ko‘paytirishga chaqirdi.
Rejaga ko‘ra: yirik banklar (BNP Paribas, ING va boshqalar) 2026 yilda yevroga bog‘langan raqamli valuta chiqarishni rejalashtirmoqda.
Bu qadam AQSh dollarining raqamli moliyadagi ustunligiga qarshi javob sifatida baholanmoqda.
Yana bir muhim yangilik — Gonkong birinchi marta rasman steyblkoyn litsenziyalarini berdi.
Bu litsenziyalar: HSBC, Standard Chartered ishtirokidagi kompaniyalarga berildi
Bu esa raqamli valutalarni rasmiy moliya tizimiga kiritish yo‘lida katta qadam sifatida baholanmoqda.
2026 yilda moliya sohasida asosiy voqelik: davlatlar raqamli valutani amalda qo‘llayapti, subsidiya, to‘lov va bank tizimi o‘zgarmoqda, global raqobat dollar, yevro va yuan o‘rtasida kuchaymoqda.
Eng muhim jihat: raqamli valuta endi nazariya emas — u real iqtisodiyotda ishlayapti.
Yevropa Ittifoqi Rossiya mudofaa sanoatiga xomashyo yetkazib bergan ikki O‘zbekiston shirkatiga sanksiyalar kiritdi
Namanganning sobiq hokimi 60 ming dollar pora olishda ayblanib, sudga murojaat qildi
Tokayev BMTning navbatdagi bosh kotibi – OAV bo‘lishi mumkin
-
Jamiyat4 days ago
Самарқандда МЧЖ раҳбарларининг кирдикорлари ошкор бўлди: тафсилотлар
-
Dunyodan5 days ago
Ukraina Turkiyaga Zelenskiy-Putin uchrashuvi boʻyicha soʻrov yubordi
-
Dunyodan4 days agoEron Hurmuz boʻgʻozini bloklagani sababli muzokaralarni rad etmoqda
-
Siyosat3 days agoSaida Mirziyoyeva xalqaro forumda Prezident murojaatini o‘qib eshittirdi
-
Siyosat4 days ago“Oʻzbekneftgaz” va Xitoyning CNPC hamkori uglevodorodlarning oʻta chuqur zahiralarini oʻrganish boʻyicha
-
Siyosat4 days agoSamarqandda narkotiklarning transmilliy tahdidlariga qarshi kurash bo‘yicha xalqaro forum bo‘lib o‘tmoqda
-
Siyosat3 days agoHukumat mehnat muhojirlariga til oʻrgatish va malaka olish xarajatlari uchun kompensatsiya toʻlashi kerak
-
Siyosat2 days agoPrezident Shavkat Mirziyoyev JSST bosh direktorini qabul qildi