Iqtisodiyot
Nega davlat banklarini xususiylashtirish kechikyapti?
Sobiq moliya vaziri Odilbek Isoqovning fikricha, Rossiya-Ukraina urushi investorlarning mintaqadagi strategik aktivlarni sotib olishga bo‘lgan qiziqishini pasaytirgan. Bundan tashqari, O‘zbekistondagi aksar davlat banklarida foydaning kapitalga nisbati past, muammoli aktivlar foizi yuqori.
Sobiq moliya vaziri Odilbek Isoqov “Lolazor” podkastida davlat banklari transformatsiyasi, ularning xususiylashtirilishi va sohadagi hozirgi jarayonlarga to‘xtaldi. Uning so‘zlariga ko‘ra, banklar transformatsiyasi cho‘zilib ketayotgani bejiz emas, bunga bir nechta sabablar bor.
“Rossiya–Ukraina urushi hududimizdagi investorlarning strategik obektlarni sotib olishga qiziqishini kamaytirdi. Bundan tashqari, 20–25 yil oldin bo‘lgani kabi katta banklar endi yangi bozorlardan bank sotib olishmayapti. O‘sha paytda Koreyadan, Yevropadan, Qozog‘istondan banklar kirib kelgan edi. Bu ularga biznesini kengaytirish va riskini diversifikatsiya qilish imkonini bergan. Hozir esa ular uchun bu manfaatli emas”, — dedi Isoqov.
Uning fikricha, bugun bankni sotib oluvchi kam va sotuv jarayoni murakkablashgan. Shunga qaramay, transformatsiya jarayoni to‘xtamaydi.
“Davlat banklarida rentabellik past”
Isoqovning ta’kidlashicha, 2018–2019 yillarda boshlangan islohotlar muayyan natija bergan bo‘lsa-da, hali ko‘p o‘zgarishlar qilish kerak.
“Gap 7 yilning kamligida emas, balki banklar rahbarlariga qo‘yilayotgan KPI’larda. Xususiy banklarda foydaning kapitalga nisbati 30–35 foiz, ba’zida undan ham yuqori. Davlat banklarida esa ayrimlari salbiy, faqat 2–3 tasida 10 foizdan yuqori ko‘rsatkich bor. Bu ko‘rsatkichlarni oshirish shart. Shuningdek, muammoli aktivlar foizi 2–3 atrofida ushlab turilishi zarur. Kapital yetarliligi ham muhim – banklar hozir 15–16 foizni ushlab turibdi”, — deya izoh berdi sobiq vazir.
Isoqov iqtisodiyot o‘sayotganini, banklarning foydaliligini oshirish uchun imkoniyatlar mavjudligini qayd etdi. Shu bilan birga, davlat topshiriqlari banklar faoliyatining tijorat qismini cheklamasligi lozimligini ta’kidladi.
“Davlat topshiriqlari bilan 2–3 ta blok ishlasin, qolgan bloklar esa pul topish bilan shug‘ullansin. Shunda transformatsiyani muvaffaqiyatli yakunlash mumkin bo‘ladi”, — dedi u.
“Bank tizimi 80–90 foiz davlat qo‘lida bo‘lmasligi kerak”
Isoqovning so‘zlariga ko‘ra, ko‘p mamlakatlarda davlat banklari soni juda kam.
“Bank tizimining 80–90 foizi davlatga tegishli bo‘lmasligi kerak. Qozog‘istonda ham 1–2 ta rivojlanish banki bor. Lekin bu davlat biz uchun yaxshi misol emas, chunki inqiroz davrida bir nechta davlat banklari yopilgan. Bizda qarorga ko‘ra, uchta bank davlat ixtiyorida qoladi: O‘zmilliybank, Mikrokreditbank va Agrobank. Qolganlarini baribir xususiylashtirish kerak. Bu IPO yoki mahalliy investorlarga sotish orqali bo‘ladimi – baribir, bank tizimini konsolidatsiyalash vaqti keldi”, — deya xulosa qildi Isoqov.
Davlat banklarini sotish kechiktirilishi
Joriy yilning iyul oyida hukumat bir qator davlat banklarini sotishni yana kechiktirdi.
“O‘zsanoatqurilishbank”ni xususiylashtirishning yakuniy bosqichi 2025−2026 yillarga, “Asakabank”, “Aloqabank” va “Turonbank”niki esa 2026−2027 yillarga mo‘ljallanyapti. Shu bilan birga “Milliy bank”, “Agrobank”, “Xalq banki”, “Mikrokreditbank” va “Biznesni rivojlantirish banki” ustav kapitallaridagi davlat ulushini 2028 yilgacha sotish rejalashtirilmagan.
Ma’lumot uchun, mamlakatdagi ikkinchi yirik bank hisoblangan «O‘zsanoatqurilishbank»dagi barcha davlat ulushini 2022 yil oxirigacha, keyinchalik esa 2023 yil oxirigacha savdoga chiqarish rejalashtirilgandi. Shundan so‘ng 2024 yil oxirigacha xususiylashtirish orqali bankdagi davlat ulushini 50 foizdan kamaytirishga qaror qilindi, ammo bu amalga oshmadi.
Avvalroq “Asakabank” xususiylashtirish muddati 2023 yil oxiridan 2025 yil oxirigacha surilgani xabar qilingandi. “Asakabank” bugungi kunda Tiklanish va taraqqiyot jamg‘armasi (88,22 foiz), Iqtisodiyot va moliya vazirligi (10,85 foiz), Buxoro neftni qayta ishlash zavodi (0,73 foiz), “O‘zavtosanoat” (0,1 foiz), “O‘zagrosug‘urta” (0,08 foiz) va “O‘zbekinvest”ga (0,02 foiz) tegishli.
Iqtisodiyot va moliya vazirligining tushuntirishicha, ushbu beshta bankdagi davlat ulushini saqlab qolish aholining moliyaviy xizmatlarga bo‘lgan talabini qondirish, investitsiya loyihalarini qo‘llab-quvvatlash va bank xizmatlari bilan hududiy qamrovni kengaytirishga qaratilgan.
Markaziy bank 2026-yil 13-iyuldan valyutalarning yangi kursini belgiladi.
AQSh dollari 63,77 so‘mga oshib, 12 0075,98 so‘m etib belgilandi.
Yevro kursi 69,27 so‘mga oshdi va 13 800,43 so‘m bo‘ldi. Funt-sterling 16 193,89 so‘m bo‘ldi (+81,91).
Rossiya rubli 157,32 so‘m etib belgilandi (-0,82).
Milliy statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2026-yilning 1-iyun holatiga O‘zbekistonda 430,9 mingta tijorat tashkiloti faoliyat yuritmoqda.
Ulardan 343,6 mingtasi mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ) bo‘lib, bu umumiy korxonalar sonining 79,7 foizini tashkil etdi.
Tashkiliy-huquqiy shakli bo‘yicha korxonalar soni quyidagicha:
Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar — 343 584 ta (79,7 foiz);
Xususiy korxonalar — 46 515 ta (10,8 foiz);
Oilaviy korxonalar — 36 697 ta (8,5 foiz);
Aksiyadorlik jamiyati — 645 ta (0,2 foiz);
Boshqalar — 3 496 ta (0,8 foiz).
Raqobat qo‘mitasi hududiy boshqarmalari davlat xaridlari sohasida o‘tkazilgan monitoring va murojaatlar tahlili natijasida umumiy qiymati 17 mlrd so‘mdan ortiq davlat xaridlarida qonunbuzilish holatlarini aniqladi.
Qonun talablari buzilgan xaridlar qatoridan Andijon, Buxoro, Qoraqalpog‘iston, Farg‘ona, Jizzax, Namangan, Navoiy, Samarqand, Sirdaryo, Xorazm, Toshkent viloyati hamda Toshkent shahridagi davlat tashkilotlari o‘rin olgan.
Eng yirik qonunbuzilishlar:
«Mikrokreditbank» ATB – qariyb 2,8 mlrd so‘m;
Respublika ftiziatriya va pulmonologiya tibbiy reabilitatsiya markazi – qariyb 2,5 mlrd so‘m;
Saksonota davlat o‘rmon ishlab chiqarish korxonasi – 1,3 mlrd so‘mdan ortiq;
Chapqirg‘oq Amudaryo irrigatsiya tizimlari havza boshqarmasi huzuridagi Nasos stansiyalari va energetika boshqarmasi – qariyb 1,3 mlrd so‘m;
«Samarqand xalqaro aeroporti» MChJ – 1 mlrd so‘mdan ortiq davlat xaridi.
Qo‘mita ma’lum qilishicha, eng yaxshi takliflarni tanlash savdolarida «Raqobat to‘g‘risida»gi Qonunning 29-moddasi talablari buzilib, raqobatni cheklashi mumkin bo‘lgan harakatlar aniqlangan.
Shu munosabat bilan buyurtmachi tashkilotlarga nisbatan ishlar qo‘zg‘atilib, belgilangan tartibda ta’sir choralari qo‘llanildi. Shuningdek, qonunbuzilishlarni bartaraf etish va kelgusida takrorlanmasligi bo‘yicha majburiy ko‘rsatmalar berildi.
Raqobat qo‘mitasi davlat xaridlarida qonun ustuvorligini ta’minlash, budjet mablag‘larining shaffof va samarali sarflanishi hamda tadbirkorlar uchun teng raqobat muhitini yaratish ustuvor vazifalardan biri ekanini ta’kidladi.
Dollar kursida yana keskin ko‘tarilish yuz berdi
Source link
O‘zbekistonda kreativ iqtisodiyotni rivojlantirishning yangi bosqichi doirasida kreativ park rezidentlari uchun qator soliq imtiyozlari joriy etildi. Bu tartib Prezidentning 2025-yil 26-martdagi PF–61-son Farmoni bilan belgilangan.
Hujjatga muvofiq, mazkur imtiyozlar 2025-yil 1-maydan 2031-yil 1-yanvarga qadar amal qiladi. Ular kreativ sohada faoliyat yurituvchi tadbirkorlik subyektlarining moliyaviy yukini kamaytirish, yangi ish o‘rinlari yaratish hamda sohaning raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan.
Farmonga ko‘ra, kreativ park rezidentlari ijtimoiy soliq hamda jismoniy shaxslardan olinadigan daromad solig‘ini amaldagi stavkaning 50 foizi miqdorida to‘laydi. Bu mehnatga oid xarajatlarni qisqartirish va xodimlarni rasmiy ish bilan ta’minlashni rag‘batlantirishga xizmat qiladi.
Yangi tartibga muvofiq, kreativ park rezidentlari tovarlar, ishlar va xizmatlarni realizatsiya qilishdan olinadigan daromad hajmidan qat’i nazar, aylanmadan olinadigan soliq to‘lovchisi sifatida faoliyat yuritish huquqiga ega bo‘ladi.
Shu bilan birga, rezidentlar o‘z xohishiga ko‘ra umumbelgilangan soliq solish tartibiga o‘tish imkoniyatini ham saqlab qoladi.
Kreativ park rezidenti maqomini olgan yuridik va jismoniy shaxslar adabiy ijod, amaliy san’at va hunarmandchilik, arxitektura, loyihalashtirish va urbanistika, audiovizual san’at, ijrochilik san’ati hamda kreativ ijod bilan bog‘liq boshqa yo‘nalishlarda faoliyat yuritishi mumkin.
Soliq imtiyozlari barcha kreativ soha vakillariga emas, balki belgilangan talablarga javob beradigan kreativ park rezidentlariga tatbiq etiladi.
Xususan, mazkur yengilliklardan faqat daromadining kamida 80 foizi kreativ iqtisodiyot yo‘nalishidagi faoliyat hisobiga shakllanadigan hamda rasman kreativ park rezidenti maqomini olgan yuridik va jismoniy shaxslar foydalanishi mumkin.
Quyidagi jadvallarda Vazirlar Mahkamasining 90-sonli qarori bilan tasdiqlangan kreativ industriya sohalaridagi iqtisodiy faoliyat turlari keltirilgan:
Bektemir tumanida «zakladchik»lar qo‘lga olindi
Dushanba kuni dollar kursi keskin qimmatlaydi
Yevropa Ittifoqi Isroil tomonidan bosib olingan hududlardan importni cheklamoqchi
-
Iqtisodiyot4 days agoNeft mahsulotlari zaxiramiz 2−3 oy uchun yetarli – Energetika vazirligi
-
Turk dunyosi4 days agoPrezident Tramp Anqarada NATO sammiti boshlanishi munosabati bilan Turkiyaga F-35 samolyotlariga ega boʻlishiga ruxsat berishni koʻrib chiqmoqda
-
Turk dunyosi4 days agoPrezident Tramp NATO aʼzolarini Grenlandiya va mudofaa xarajatlari yuzasidan tanqid qilmoqda
-
Dunyodan3 days ago
Ramzan Qodirov yana Checheniston rahbariyatiga nomzod sifatida ko‘rsatilgan
-
Jamiyat5 days ago«Tashabbusli budjet»ning 11-mavsumi 15 iyuldan start oladi
-
Sport5 days ago«Portugaliyaga uchta sovrin olib keldim»
-
Iqtisodiyot4 days ago
O‘zbekiston eng ko‘p giloslarni Rossiyaga eksport qilmoqda
-
Turk dunyosi3 days agoPrezident Tramp, Turkiyaga moʻljallangan F-35 samolyotlari haqida hech qanday qaror qabul qilinmaganini aytdi